خواندنەک د رۆمانا (ناخێن دەرزى)دا

عبدالرحمن بامەرنى

 

کەرەستێ سەرەکى یێ رۆمانا (ناخێن دەرزى) ل سەر هاتیە نڤیسین، تابلویێ زارۆیەکێ جگارە فروشە! رۆماننڤیس دنیڤا ئێکێ یا رۆمانا خوەدا و زێدەتر، رولى ددەتە دووکارەکتەرێن سەرەکى، ئەو ژى زارۆیەکە بناڤێ (کەژو) دیسان هونەرمەندەکێ شێوەکار بناڤێ (زامدار)ە، ئەڤ هەردوو کاراکتەرێن هەنێ، رولێ سەرەکى دناڤا رۆمانێدا دگێرن و تا دوماهییا رۆمانێ ناگەهن ئێک. رۆماننڤیسى دەرازینکەکا جوان دارشتییە ژبو چوونا ناڤ ئاڤاهیێ رۆمانێ، ئەو ژى، دووئالیا هەردوو کاراکتەرانە. برییا دروستکرنا تابلویێ ڤى زارۆکى، خواندەڤا کلیلەکێ دبینیت، چەندین کودێن رۆمانێ ب وێ کلیلێ دهێنە ڤەکرن، دەما زامدارێ هونەرمەند ل جاددێ زارۆیەکێ جگارە فروش دبینیت و سەرێ وى دناڤ چوکێن ویرا، هوسا دبێژیت: "ئەها ئەڤە بوو ئەز ل بەندێ!"، ل بەرامبەرى کێشانا چەند وێنەیێن وى، زامدارێ شێوەکار لدویڤ داخازییا وى سوزا کرینا (فانێلەیەک بەرشەلونا) پێددەت. رۆمان رێرەوا خوە دگریت و رۆماننڤیس کاراکتەرێن نوى راکێش دکەتە ناڤا رۆمانێ و تایەکێ لدویڤ کەژویێ جگارەفروش و ژیانا وییا سەخت بەرددەت و تایەکێ رۆمانێ لدویڤ زامدارێ شێوەکار بەرددەت، تشتێ هەردوو تایێن رۆمانێ دگەهینتە ئێک، تابلویێ زارۆکێ جگارەفروشە، ئەڤ تابلویە، گەلەک بناڤ و دەنگ دکەڤیت و ب بهایەکێ باش دهێتە فروتنێ و چەندین کوپى ژبەر دهێنە دروستکرن و ل دکانان دهێتە نمایشکرن، هەر جار ئەو زارۆ هەولددەت وى تابلوى بدەست خوەڤە بینیت، بەلێ نەشێت و بدەستڤەئینانا وى تابلوى بۆ وى دبیتە خەون و دەستان ژخەونا خوە بەرنادەت، دزیکرن و کارێن خراب، دا پارێن تابلوى بدەست ڤە بینیت و دەما نەشیایى بهایێ تابلوى کومڤەکەت، تابلوى ژدکانێ ددزیت و دهێتە قوتان و دکەڤیتە دەستێ پولیسان. ل ئالیێدى، زامدار سوزاخوە خو بۆوى زارۆى ژبیردکەت. رۆمان لڤێرە ناراوەستیت، بەلکو روودانێن نوو، پەلکێش دبن و رۆماننڤیس هەولددەت خواندەڤانێ خوە لدویڤ دەزیەکى ببەت، روودانان ددەتە دووڤ ئێک، دێ چاوان زارۆکى و هونەرمەندى گەهینتە ئێک، ئەڤێ ژى پێدڤى ب چەندین کاراکتەرێن نوو هەبویە و دیسان چەندین روودانێن نوو کو هندەک جاران مروڤى هەست دکر، روودان وەک فلمەکێ هندى دکەڤن بەرچاڤێن مروڤى.

جوگرافییا رۆمانێ:

پترییا جوگرافییا رۆمانێ ل زاخو هاتیە وێنەکرن، تشتێ بالکێش ژ بو نڤیسەرەکێ ژێیاتى بو باژێرێ خوەهەى، گرنگیدانە ب بەرچاڤکرنا رویێ جوانێ باژێری، دانەنیاسینا کەلتور و ناڤدار و شوونوارێن باژێرییە، وەک (پەیکەرێ سەیدا سالح یوسڤى، ئەیاز یوسف و ئەردەوان زاخویى، پرا دەلال و ئاڤا خابیرى و چیایێ خامتیر و ناڤێ چەندین تاخان و دیسان ناڤێ کوڤان سندى و ناڤئینانا رۆمانا وى....هتد).

زمانێ رۆمانێ:

رولان بارت دبێژیت: "نڤیسینێ زمانەکێ تایبەت و بێهنەکا سەربەخو هەیە"، زمان دشێت ململانا دناڤبەرا ئاخفتنێ و نڤیسینێ دا خورت بکەت و دیسان زمانێ ئاخفتنێ جوداهییا خوە ژ زمانێ نڤیسینێ هەیە و ئەو تشتێ رۆمانێ بسەر دئێخیت، زمان و خەیالە و دیسان رەوشەنبیرییا رۆماننڤیسى. دخواندنا ڤێ رۆمانێدا مروڤ زیق هەست بڤێ جوداهیێ دکەت و کا چەند نڤیسەرێ رۆمانێ خوە بزمانیڤە ماندیکرییە، هەڤوکێن جوان، پەیڤێن نوو و رستەیێن لێکدایى دکەڤنە بەرچاڤێن مروڤى و ددەمەکیدا، کوردستان بهەمى زاراڤ و دەڤوکێن خوە ڤە، بو زمانەکێ ستاندارد دنالیت، ئەگەر هندەک نمونا پەلکێش بکەین، وەک (ئاژوکار بۆ شوفێرى، چاگێر بۆ چایچى... هتد). هەر چەندە گەلەک جاران ژ کێم ئەزمونییا رۆمانڤیسى د زمانیدا، هندەک پەیڤان جهێ خوە نەگرتینە، وەک (کوتەل نەک کودەل یان دەهول قوت نەک دەهول ژەن)، دیسان رۆماننڤیسى هەولدایە خوە بەرەڤ دەڤوکا باکور ڤەبکێشیت و دبیت بهزرا وى، دەما ئەڤ پەرتوکە ب پیتێن لاتینى دوبارە بهێتە چاپکرن، رەنگە خواندەڤایەکێ زێدەتر لدوورێن خوە کومبکەت و ئەڤە ژى مافەکێ رەوایێ نڤیسەرى یە، لێ دیسان ژبەرکو جوگرافییا روودانێن ناڤا رۆمانێ ل زاخونە، دڤیابا دەڤوکا ڤێدەرێ زێدەتر بەرچاڤ هاتبایە وەرگرتن، ما چ قەیدى یە، ئەگەر شوونا پەیڤا (خۆر) کو بدەهان جاران درۆمانێدا دوبارەبویە، پەیڤا رۆژ شوونا وێ هاتبایە بکارئینان، بو نمونە. 

تەکنیکا رۆمانێ:

ئەرکێ رۆمانێ بتنێ دیارکرنا روودانان نینە، بەلکو گەلەک گرنگە سیحرەک درۆمانێدا هەبیت، کو خواندەڤانى ددووڤخوەدا راکێشبکەت، زمانێ ڤەگێرانێ زمانەکێ فەنتازى بیت و خواندەڤان دڤەکرنا کوداندا ماندى ببیت. رۆماننڤیسى لڤێرە هەولدایە بتەکتیکەکا جوان، لدووڤ رێزبەندیەکێ روودانێن لدووف ئێک ئاڤاهیەکى پێک بینن، کو رەنگە بدەهان پسیار و تشتێن نوو بکەڤنە دناڤا مێشکێ خواندەڤانیدا و ئەو پێشبینیێن وى بو دوماهیا روودانان دیارکرین، ب وى رەنگى دەرنەچن. رۆماننڤیسى گەلەک وێنەیێن راست پەلکێشکرینە ناڤا روودانان، ژوان، هەژارى، زارۆکێن بێخودان و ئەگەر چاڤدێرییا زارۆکان نەهێتەکرن، دێ توشى ڤارێبونێ بن، دزییا کەن، وەک (گوهدوی و شیموى و خەلەکى) و دێ ژلایێ کەسانێن مەزن و خودان پارەڤە هێنە (ئیستیغلالکرن) وەک شیموى و دیسان زەنگینییا ژ نشکانڤە و ئەڤێن بوینە کادرێن حزبان و چاوان پوستێن خوە بو مەرەمێن خوە بکار دئینن، وەک بابێ زامدارى و چاوان ژ نشکەکێڤە زەنگین بو و دیسان چاوان برییا پوستێ خوە یێ حزبى شییا پولیسان بێدەنگ بکەت و وژدانا نوژدارەکى بکریت! ئینانا چیروکا ماسیگرى لدەستپێکا رۆمانێ و گرێدانا وێ چیروکێ ب ئێڤاریەکا خوارنا ماسیێ ڤە و تا ئەڤ مێهڤانداریە دبیتە ئەگەرێ ڤەکرنا مەزنترین کودێ رۆمانێ و چاوان لدوماهیێ هەڤژینا وى، ئەوا ماسیگرى ژ مرنێ رزگارکرى وى ناس دکەت و بهندەک گوتنان، بیردانکا وى بۆ پاش دزڤرینیت، وەک چیروکا ئوتیکرنا سەروچاڤان یا پیرەمێرى و پیرەژنێ، دیسان قەلاندنا مێلاکێ و دەما گوتیێ ئەگەر مێلاک نەبو دێ بو تە مێلاکا خوە قەلینم، دیسان نمایشکرنا تابلویێن وى و ئەو چیروکێن ددووفرا دهێن، دگەل ڤانەهەمییاندا، شێوازێ قفلکرنا رۆمانێ، ئەڤێژى بهزرا من شارەزاى بو دڤێت، ئەگەر هات و رۆمانا وى سەرگرت و خواندەڤان لدوورێن خوە کومکرن، بشێت بەردەوامیێ بدەتە بەشێ دوێ ژ نڤیسینا ڤێ رۆمانێ.

روودانێن رۆمانێ:

ئێک ژ مەرجێن نڤیسینا هەر رۆمانەکێ، هەبونا روودانانە، لێ دڤێت نڤیسەرى پاشخانەیەکا مەعریفى یا باش هەبیت، نڤیسەر و رەخنەگر ئازاد عەبدولواحد دبێژیت: "مەرج نینە هەمى رەوشەنبیر نڤیسەر بن، بەلێ مەرجە هەمى نڤیسەر رەوشەنبیر بن"، رۆماننڤیس ژى دڤێت ژ باگراوەندێ خوەیێ رەوشەنبیرى بزانیت دێ چاوان روودانان دروست کەت و دانیتە جهێ وان یێ دروست. راکێشکرنا روودانان بو درێژکرنا قەبارێ رۆمانێ یان ژى بو ئازراندنا هەستێن خواندەڤانى وەک ئەو کەسێ دزیندانێڤە چیروکا خوە و کوشتنا ژنا خوە بو زامدارى ڤەگێراى، کو بهزرا من، روودانەکە و رۆماننڤیسى ژ قەستا زوم دایە سەر. چیروکا (کەڤالێ) ئەو ژنا د مالا ماسیگریدا، بێى وێ ناس بکەت، دەرکەتنا هەردوویان دگەل ئێکدا و داخباربونا وى ب وێ ژنێڤە و تا داخوازا شیکرنێ ژێدکەت و ئەو دبێژتێ ما چاوان مروڤ دوو جاران شیبکەت، هەر چەندە ددەمێ مروڤ رۆمانێ دخوونیت دیار دبیت، رۆماننڤیسى هەولدایە وێنەکێ جوان و سەرنج راکێش ژوێ روودانێ دروست بکەت، لێ ئەڤە نابیتە بەهانە، رۆماننڤیس پێ خواندەڤایێ خوە رازیبکەت کو کور و کچەکان حەز ژ ئێک کربیت و پاشى پروسا هەڤژینیێ پێکئینابیت و دلێ دەیبابێن خوە ل سەر وێ هەڤژینیێ بهێلیت و ببنە خودان زارۆک و لدوماهیێ و پشتى چەندین دیداران وێ ناس نەکەت.

 

ئەنجام:

ژوان هەمى رۆمانێن لدەڤەرا بادینان من خواندین، ئەڤە ئێک ژوان رۆمانێن باشە ب بەرچاڤێن من کەفتى و لدووڤ ئەزمونا نڤیسەرێ رۆمانێ و تەمەنێ وییێ گەنج، ئەز باوەرم دێ پاشەروژەکا گەش ل پاش وى هەبیت و دێ مە رۆمانێن جوان هەبن.

- ناخێن دەرزى، رۆمان، ئومێد سەگڤان، چاپخانا رێنما، سلێمانى، 2016.

-  دروژناما ئەڤرو، ژمارە 1930 دا ل روژا 9/8/2016 ێ دا هاتیە بلاڤکرن.

 

 

 

 


ئەم بابەتە 96 جار خوێندراوەتەوە
بابەتی لەیەکچوو