kteb.jpg

بەشی پانزه‌هه‌م: هەڵسەنگاندنی كتێبی سەرۆكی سەنگاپورە (من العالم الثالث إلی الأول)

مەلا بەختیار

"تێكشكانی كۆمۆنیسته‌كان‌و سه‌ركه‌وتنی دیموكراته‌كان"

با پێشه‌كی بڵێم: من نه‌ك دژی كۆمۆنیزم نیم، به‌ڵكو ئێستاش دژی دژه‌كانی كۆمۆنیسته‌كانم. ناكرێ‌ -كۆنه‌په‌رسته‌كان ئازاد بن‌و كۆمۆنیسته‌كان سه‌ركوێر بكرێن. به‌ڵام جیهانبینی به‌نده‌، له‌سه‌ر كۆی كۆمۆنیزم، له‌دوای جه‌نگی سارده‌وه‌، گۆڕدراوه‌. گه‌رچی ئێستاش، میتۆدی فه‌لسه‌فیم دیالیكتیكه‌و ئامانجی دوریشم، دوای دیموكراسی، سۆسیالیزمه‌.

پێشتریش، ئاماژه‌م به‌ كۆمۆنیسته‌كانی سه‌نگاپوره‌ داوه‌و به‌ستومنه‌ته‌وه‌ به‌ شكستیان به‌رامبه‌ر دیموكراته‌كان.. ئه‌مه‌یانم لا گرنگه‌، چونكه‌، یه‌كه‌مین چه‌پم ره‌خنه‌م له‌ لینین گرتووه‌و ساڵی (1990) نامیلكه‌ی "شۆڕشی ئۆكتۆبه‌رو زوو سه‌پاندنی سۆسیالیزم)م نووسیوه‌. كه‌ ئه‌وكاته‌، شۆڕشی كوردستان تێكشكابوو، خۆشم ده‌سه‌ڵاتم نه‌بوو. دوای راپه‌ڕین "حیزبی شیوعی‌و زه‌حمه‌تكێشان"یش سه‌رقاڵی پشكی گومرگ وه‌رگرتن بوون، من هه‌ر نامیلكه‌م ده‌نوسی‌و كۆڕم له‌سه‌ر دیموكراسی‌و شكستی "به‌ره‌ی كوردستانی" ده‌گرت. بابه‌ته‌كانیشم ماوون‌و چاپیشیان ده‌كه‌مه‌وه‌. به‌هه‌رحاڵ..

سه‌رۆكی سه‌نگاپوره‌ له‌ به‌شی (8)‌و له‌ژێر ناونیشانی (الشیوعیون یدمرون ذاتهم) راستیگه‌لی جوانی نوسیووه‌:

"كۆمۆنیسته‌كان له‌ناو زینداندا شڵه‌ژابون‌و له‌ناو خۆیاندا سه‌ره‌نجامی شكسته‌كانیان دابه‌ش بوبوون. یه‌كه‌مین شكست ئه‌یلولی 1962 كه‌ له‌ راپرسیدا سه‌باره‌ت به‌ مانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ مالیزیا، دژی سه‌ربه‌خۆیی بون. دوه‌مین شكستیشیان له‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌یلولی 1963 كه‌ پارته‌كه‌یان "به‌ره‌ی سۆسیالیستی" ته‌نها (13) كورسییان له‌ (51) كورسی هێنا. هه‌نگینێ‌ دووه‌م گه‌وره‌ترین پارت بوو. دوای جیابونه‌وه‌ش دكتۆر "لی سیو تشوه‌" رابه‌ری به‌ره‌ی سۆسیالیستی دژی جیابونه‌وه‌كه‌ وتی (مزیفه‌- ساخته‌یه‌) به‌مه‌ش له‌هه‌ڵبژاردنی 1963دا كورسی په‌رله‌مانی له‌ده‌ستدا". بڕواننه‌ لاپه‌ڕه‌ (154-155).

با ئێمه‌ش قسه‌ی خۆمان بكه‌ین. پاشان دێینه‌وه‌ سه‌ر قسه‌كانی سه‌رۆكی سه‌نگاپوره‌.

ئه‌ده‌بیاتی ماركسیزم‌و پاشان لینینیزمیش، له‌گه‌ڵ مافی چاره‌ی خۆنوسیندا بووه‌. لینین به‌ ره‌هایی ده‌ڵێ‌: ئه‌گه‌ر (99%) جیابونه‌وه‌ی گه‌لێك هه‌ڵه‌ بێ‌، ده‌بێ‌ كۆمۆنیسته‌كان پشتیوانی سه‌ربه‌خۆیی بكه‌ن. كه‌چی دوای سه‌ده‌یه‌ك له‌ تێزی ماركس-ئینگلس‌و (70) ساڵیش له‌ بۆچونی لینین، كۆمۆنیسته‌كانی سه‌نگاپوره‌ دژی راپرسی‌و مافی جیابونه‌وه‌ بون. دیاره‌ سیاسه‌تی ئاوها، سه‌ری پارته‌كه‌ ده‌خوات.

سه‌ره‌نجامی ئه‌و سیاسه‌ته‌، با بزانین پارتی ناوبراو به‌ره‌و چ هه‌ڵدێرێكی سیاسی خلۆر بونه‌ته‌وه‌. سه‌رۆكه‌كه‌ ده‌ڵێ‌:

"سه‌رۆكی به‌ره‌ی سۆسیالیسته‌كان (كۆمۆنیسته‌كان) كانونی یه‌كه‌می (1965) واتا سێ‌ ساڵ دوای سیاسه‌ته‌ هه‌ڵه‌كانیان، رایگه‌یاندووه‌ كه‌ بایكۆتی دانیشته‌كانی په‌رله‌مان ده‌كه‌ن‌و شه‌ڕه‌كه‌ بۆ شه‌قامه‌كان ده‌گوازرێته‌وه‌. به‌مه‌ش هاوئاهه‌نگی شێتگیری شۆڕشی رۆشنبیری چین بووه‌، كه‌ له‌ ئیزگه‌ی په‌كینه‌وه‌ ئاماژه‌كانی وه‌رده‌گرت. چۆن سوپای سوری چین دابه‌زینه‌ شه‌قامه‌كان (لی سیو تشوه‌)ش لایه‌نگره‌ سۆسیالیسته‌كانی هاندا به‌ خۆپیشاندان بڕژێنه‌ ناو ده‌ستگێڕه‌كان‌و بازاڕه‌كانی شه‌وان.. تاد. وه‌كو سوپای سور، ئاڵاو دروشمیان به‌رزكرده‌كرده‌وه‌و له‌گه‌ڵ پۆلیسدا تێهه‌ڵده‌چوون".

له‌ په‌راگرافێكی دیكه‌دا، ئه‌نجامی ئه‌و سیاسه‌تانه‌، شكستی "به‌ره‌ی سۆسیالیستی" ده‌بێ‌. بۆیه‌، سه‌رۆكی ئه‌و به‌ره‌یه‌ ساڵی (1966) ده‌ست له‌ په‌رله‌مان ده‌كێشێته‌وه‌. دان به‌ هه‌ڵه‌كانیدا ده‌نێ‌‌و ده‌ڵێ‌:

"سه‌نگاپوره‌، به‌ڕاستی سه‌ربه‌خۆیه‌و سیاسه‌تی (به‌ره‌ی سۆسیالیستی) له‌ رێڕه‌وی نیشتمان لایداوه‌و ته‌نها خزمه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی كۆمۆنیزمی نێوده‌وڵه‌تی ده‌كات، نه‌ك گه‌لی سه‌نگاپوره‌".

رۆژی دوایی سه‌ركردایه‌تی "به‌ره‌"كه‌ ده‌ریده‌كه‌ن، وه‌ڵامی سه‌ركردایه‌تیه‌كه‌ ئاوه‌ها ده‌داته‌وه‌:

"به‌ره‌ی سۆسیالیستی نه‌ك په‌یمانی سه‌رده‌می سیسته‌می دیموكراسی پێشێلكردووه‌، به‌ڵكو غه‌دری له‌ گه‌له‌كه‌شی كرد كه‌ ده‌نگی پێدا".

دوابه‌دوای ئه‌م روداوه‌ (به‌ره‌ی سۆسیالیستی) تێكچوو، وازهێنان ده‌ستیپێكرده‌وه‌و كۆمۆنیسته‌كان كه‌وتونه‌ته‌ ئاژاوه‌ی گشتیه‌وه‌.

منیش ده‌ڵێم: كۆمۆنیزم به‌ نوسینی تێزی بێ پێزی تیۆری، قه‌ت سه‌رینه‌گرتووه‌. به‌ڵكو سیاسه‌تی دیموكراسی سه‌رده‌گرێ‌.. دادپه‌روه‌ری‌و خۆشگوزه‌رانی موتوربه‌ی پرۆسه‌ی دیموكراسی بكرێ‌ ئینجا سۆسیالیزم سه‌رده‌خرێ‌.. ئه‌ویش له‌ئاینده‌ی دووردا. سۆسیالیزمی كلاسیكیش نه‌.. به‌ڵكو سۆسیالیزمێك په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵایه‌تی ئاینده‌ بیخوازێ‌.

له‌كوردستاندا.. هێشتا پرۆسه‌ی دیموكراسی زۆر زۆری ماوه‌. رای گشتی، متمانه‌یان تا دێت به‌ حكومه‌ت‌و حیزبه‌كان لاواز ده‌بێ‌. ته‌واوی لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان، له‌ناو كێشه‌و بێشه‌كاندا ده‌سوڕێنه‌وه‌. به‌بێ‌ئه‌وه‌ی ستراتیژێكی دوورنمای متمانه‌به‌خش، له‌ئارادا هه‌بێ‌!! چه‌په‌كانیش جێی داخه‌، به‌ یه‌كێتی سۆسیال-دیموكراته‌كه‌شمانه‌وه‌، نه‌یتوانیووه‌، جیاوازیه‌ فه‌لسه‌فی‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌و دیموكراسیه‌كانی، گه‌ش بكات‌و ململانێی ئه‌قڵانی له‌پێناویدا بكات.


ئەم بابەتە 47 جار خوێندراوەتەوە