kteb.jpg

بەشی هه‌ژده‌هه‌م: هەڵسەنگاندنی كتێبی سەرۆكی سەنگاپورە (من العالم الثالث إلی الأول)

مەلا بەختیار

"ژنانی خوێنه‌وار.. ناكرێنه‌ هاوسه‌ر"

له‌ به‌شی (10)ی كتێبه‌كه‌دا، نوسه‌ر دێته‌ سه‌ر چۆنیه‌تی پێگه‌یاندنی به‌هره‌كان.. تایبه‌ت هی ژنان. ده‌نوسێ‌:

"له‌ 14/ی ئابی 1983 له‌ جه‌ژنی سه‌ربه‌خۆییدا، سترێسێكی چاوه‌ڕواننه‌كراوم وژوراند. له‌وتاره‌كه‌مدا، كه‌ راسته‌وخۆ په‌خش ده‌كراو (بێڕاده‌ گوێگری هه‌بوو) گوتم: گێلییه‌ ده‌رچوه‌كان ئه‌گه‌ر بیانه‌وێ‌ كاری باش بكه‌ن، هه‌روه‌كو باوكیان، هاوسه‌ری نارۆشنبیر هه‌ڵبژێرن؛ رۆژنامه‌كان وتاره‌كه‌یان ناونا: (دیالۆگی مه‌زن له‌مه‌ڕ هاوسه‌رێتی). هه‌روه‌كو چاوه‌ڕوانم كرد، وتاره‌كه‌ لانه‌ی رقاویه‌كانی وروژاند. هاوسه‌ره‌كه‌م وریای كردمه‌وه‌ كه‌ ئه‌و ژنانه‌ی ئاماده‌ییان ته‌واوكردووه‌. زۆر زیاترن له‌ ژنه‌ ده‌رچوه‌كان. ئه‌م كێشه‌یه‌ له‌هه‌ڵبژاردندا (12%)ی رێژه‌ی ده‌نگه‌كانی دابه‌زاندین". (بڕواننه‌ لاپه‌ڕه‌ 183).

له‌سه‌ر هه‌مان بابه‌ت، به‌قوڵیی توێژینه‌وه‌ی كردوه‌و به‌هۆی دابه‌زینی ده‌نگی حیزبه‌كه‌ی، ده‌ستبه‌رداری بۆچونه‌كانی نه‌بووه‌.. نه‌بۆته‌ هه‌لپه‌رست‌و پۆپۆلیست! ده‌ڵێ‌:

"دوای ساڵه‌ها له‌ حوكمڕانی، هه‌رچه‌ند به‌هره‌ زۆرتر بكرێ‌ كه‌ وه‌زاره‌ته‌كان‌و به‌رێوه‌به‌رو پیشه‌گه‌ره‌كان ده‌یانخه‌نه‌گه‌ڕ، هه‌ر به‌وچه‌شنه‌ش توانای سیاسیه‌كان‌و تواناكانی تریش زیاد ده‌كات".

كه‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی سۆسیۆلۆژی-ره‌گه‌زی ژنانی كردووه‌، ئه‌مه‌ی خواره‌وه‌ی بۆ ده‌ركه‌وتووه‌:

"له‌ راپۆرتێكدا، دوای ئه‌و وتاره‌م، له‌ئاماره‌كانی ساڵی 1980 ده‌ركه‌وت كه‌ باشترین‌و دیارترین ژنان، له‌وانه‌ نه‌بوون كه‌ شویان كردووه‌، ئه‌مه‌ش ترسناك بووه‌. ئه‌م ژنانه‌ مناڵی زیره‌كیان نه‌ده‌بو. سه‌رپه‌رشتیاریشیان نه‌ده‌بوو. چونكه‌ پیاوه‌ رۆشنبیره‌كان نایانكه‌نه‌ هاوسه‌ر. سێ به‌شیان ره‌به‌نن (بێ شوو)ن. پیاوه‌كانی ئاسیای رۆژهه‌ڵات، چینی، یان هیندی‌و مه‌لاوی.. هاوسه‌رگیرییان له‌گه‌ڵدا ناكه‌ن. رێژه‌ی ژنه‌ ده‌رچووه‌ شوكردوه‌كان تا ساڵی 1983 (38%) تێناپه‌ڕێ‌..".

دیقه‌ت بدرێ‌ كه‌ كاركردن له‌سه‌ر توێژینه‌وه‌ی سۆسیۆلۆژی، به‌ ورده‌كاریه‌وه‌، چه‌ند گرنگه‌، هه‌ربۆیه‌ ئاماری گشتی، له‌سه‌ر كۆی كۆمه‌ڵ‌و ئابوری، تاقه‌ سه‌رچاوه‌ی پلانی زانستی حكومه‌ته‌ پێشكه‌وتوه‌كانه‌. ئه‌و ئاماره‌، سه‌رۆكی وڵاته‌كه‌ی گه‌یاندۆته‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ كه‌:

"مه‌حاڵه‌ رێگه‌ بدرێ‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م هاوسه‌رگیریه‌ نایه‌كسانه‌و شێوه‌ی مناڵبونه‌، بێده‌نگ بین‌و نه‌توانین زاڵبین به‌سه‌ریدا. بڕیارمدا لاوان رابچڵه‌كێنم‌و سه‌رفرازیان بكه‌م له‌ هه‌موو چه‌شنه‌ بڕیارێكی پێشوه‌ختی به‌هه‌ڵه‌ بڕیارلێدراو، به‌هه‌موو گێلی‌و زیانه‌كانییه‌وه‌". (بڕواننه‌ ل185).

سه‌ره‌تا، كه‌ سه‌رۆكی سه‌نگاپوره‌، وتاره‌كه‌ی داوه‌و كاردانه‌وه‌ دژی هه‌بووه‌، له‌هه‌ڵبژاردنێكدا رێژه‌ی ده‌نگی حیزبه‌كه‌ی (12%) دابه‌زیووه‌. به‌ڵام، ئه‌م سه‌رۆكه‌ دووربینه‌، بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی-هاوسه‌رگیری نه‌ هه‌لپه‌رست‌و نه‌ پۆپۆلیست بووه‌. قیروسیای له‌و ده‌نگانه‌ كردووه‌، له‌پێناوی چاره‌سه‌ركردنی زانستیانه‌ی كێشه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی، له‌ هاوسه‌رگیری ده‌مارگیری دواكه‌وتوه‌وه‌ بۆ پێشكه‌وتوو.

به‌رپرسیارێتی ئاوها ده‌بێ‌. نه‌ك له‌پێناوی رێژه‌یه‌كی كه‌می كورسی په‌رله‌مان، یان پاراستنی ده‌سه‌ڵات، چاو له‌ ته‌نگوچه‌ڵه‌كه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان بپۆشرێ‌‌و ئه‌م چاوپۆشینه‌ش له‌سه‌ر حسابی به‌هره‌مه‌ندان‌و خاوه‌ن بڕوانامه‌ بێ‌. له‌ دوائه‌نجامیشدا، كادری جۆراوجۆری په‌روه‌رده‌كراوی زانستی، كه‌م ده‌بێ‌‌و سیسته‌م به‌ دواكه‌وتویی ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌قڵه‌كانیش كه‌متر ده‌گه‌شێنه‌وه‌.

له‌كوردستاندا.. پێویسته‌ ئه‌وانه‌ی ده‌رچوی كۆمه‌ڵناسی‌و ده‌روونناسی، یان زانكۆ‌و كۆلێژه‌كان، بایه‌خی زیاتریان پێ بدرێ‌، هه‌تا بتوانن، به‌ میتۆدی زانستیانه‌، كه‌موكوڕییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان دیاری بكه‌ن.. ئینجا حكومه‌تیش به‌ هه‌ند وه‌ریان بگرێ‌‌و بیانخاته‌ چوارچێوه‌ی بڕیارسازیه‌وه‌. چونكه‌ هه‌رگیز ناشێ‌، فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی‌و حوكمڕانی، به‌ دابڕاوی له‌ زانستی كۆمه‌ڵایه‌تی، بسه‌پێنرێ‌.


ئەم بابەتە 43 جار خوێندراوەتەوە