Sami_Hadi.jpg

حەوت سەعات لەگەڵ ئەدۆنیس

سامی هادی

دیسان دەبێت بڵێم ماوەی درێژبونەوەی كەرەنتینە، بەرنامەكانی خوێندنەوەو بەدواداچوون، بۆ چەندین كتێب گرنگە، كە لە رۆژانی جیاجیادا دەبێت بخوێنرێنەوە، یەكێ‌ لەو كتێبانە چاوپێكەوتنێكی حەوت سەعاتی بوو، بەناوی "ادونیس، هذا هو اسمی"، كە نووسەر و رۆژنامەنووسی بەتوانا بەیار ئەبی سەعب، لە تەلەڤزیۆنی لوبنانی (المیادین) لەگەڵ ئەدۆنیس سازیکردوە، دوای ئەوە لە شێوەی كتێب ساڵی 2019 چاپیكردووە، هەر لەگەڵ كتێبەكەشدا دەقی چاوپێکەوتنەکە بە سیدیی "دەنگ و رەنگ" خراوەتە ناو کتێبەکەوە، بە راستی لە یەكەم خوێندنەوەمدا زۆر سەرسامیكردم، هەر بۆیە بیرۆكەی بەكوردیكردنی،  لەلام بووە پرۆژە.

بە مەبەستی وەرگێڕانی، تەلەفۆنم لەگەڵ دكتۆر نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد كرد، ئەمیش خۆم ئاسا، زۆری پێ‌ باش بوو، چونكە د. نەوزاد یەكێكە لەوانەی بەعیشقەوە چاودێریی نووسین و چاوپێكەوتن و شیعرەكانی ئەدۆنیس دەكات. بۆ ئەم مەبەستە پێی باش بوو وێنەی بەرگی كتێبەكەی بۆ بنێرم، دوای ماوەیەك وەڵامیدامەوە، كە کتێبەکە لەلایەن وەرگێڕی بەتوانا كاك ئازاد بەرزنجی كراوەتە كوردی و بە زنجیرەش لە رۆژنامە بڵاوكراوەتەوە، هەر دوا بەدوای ئەم وەڵامە پەیوەندیم بە كاك ئازاد بەرزنجی كردو خۆشبەختانە ئەمیش مژدەی پێداین كە چاپیش تەواو بووە، ناوەندی غەزەلنووس چاپیانكردوەو بەم نزیکانە بڵاودەکرێتەوە، دوێنێ‌ نوسخەیەكم دەستكەوت ئەمیشم خوێندەوە.

كاك ئازاد وەك وەرگێڕێك نەهاتووە هەمان ناونیشانە عەرەبیەكە بكات بە كوردی، بەڵكو  خۆی لە وەرگێڕانیدا ئەم ناونیشانەی بۆ داناوە (لەگەڵ ئەدۆنیسدا- گفتوگۆیەكی هەمەلایەنە) كە پێموایە ئەوەی بەرزنجی جوانترە. بە بڕوای من ئەم چاوپێكەوتنە لە كۆی گشت چاوپێكەوتنەكانی تری پێشەنگترو هەمەلایەنترە، ئاڕاستەكانی بە باشی دەگەیەنێتە خوێنەر. چونكە ئەدۆنیس یەكێكە لە پێشەنگەكانی نوێخوازیی. هەم لە بواری ئەدەب، هەم لە بواری فیكرو خوێندنەوەی قوڵ بۆ كەلتوری عەرەبی ئیسلام و پێش ئیسلام. ئەم پرۆژانەیشی لە هەردوو گۆڤاری شیعرو مەواقیف رەنگی داوەتەوە، لێرەوە دەمەوێت ئاماژەیەك بە چەند چاوپێكەوتنێكی ژنە رۆماننوس و رۆژنامەنوسی سوری (حەمیدە نەعنەع)  بکەم، کە وا لەگەڵ کۆمەڵێک بیرمەندی فرەنسی ئەنجامیدابون، بە تایبەتی چاوپێکەوتنەکەی لەگەڵ سیمون دی بوڤوار، بەپێی قسەکانی نەعنەع بەر لە چاوپێکەوتنەکەی سیمۆن، سەرجەم نووسین و ئەدەبیات و فیكری ئەم فێمێنیستە گەورەیەی خوێندۆتەوە، تەنانەت چەند پرسیاری سەبارەت بە نووسینەكانی سیمۆن کردوە، کە خۆی هەندێکیانی بیر نەمابوو. بۆیە پێموایە بەیار ئەبی سەعب، ئەمیش ماوەیەكی ئێجگار باش خۆی بۆ ئەم چاوپێكەوتنەی ئەدۆنیس ئامادەكردوە، چونكە جومگە نەماوە، لە دیدگاو ئایدیای نووسین و كتێب و ئەندێشەی ئەدۆنیسدا، پرسیاری تیا نەوروژێنێ،‌ كە ئەمەش بۆتە مایەی  ئەوەی لە زۆربەی وێستگەكان ئەدۆنیس بوروژێنێ‌، چ ئەو خاڵانەی پەیوەندی هەیە بە دین و دونیا – ژن – سۆفیزم بە دیدە ئەدۆنیسەكەیەوە، جگە لەو راشكاوییەی كە هەمیشە ئەدۆنیس پێی ناسراوە، بێ‌ پێچ و پەنا بیرو بۆچوونی خۆی بۆ بینەرو خوێنەر بگوازێتەوە. وەك:

ـ بە بڕوای ئەدۆنیس شتێك نییە ناوی ئەدەبی جاهیلی بێت. بەڵكو داهێنانی شیعری كلاسیكی عەرەبی پانتاییەكی ئێجگار زۆری ئەم قۆناغەیە، ئەم پۆلێنە دەسەڵات و هەیمەنەی ئایینی ئیسلامە.

- بەراوردێكی ئێجگار جوان لە پەیوەست و جیاوازی لە نێوان سۆفیزم و سوریالیزم دەكات، ئەدۆنیس پێیوایە، سوریالییەكان سودیان لە سەرجەم جومگەكانی سۆفیزم دیوە.

ـ بە تەواوی دەزگا حزبییەكان، بە چەپ و راستییانەوە دژی گۆڤاری شیعر بوون، لەکاتێکدا، ئەم گۆڤارە خاڵێكی گەورەی وەرچەرخانە لە ئەدەبی نوێخوازی عەرەبیدا. بە تایبەتیش لە شیعردا.

ـ هەر لەم گفتوگۆیەدا. هێما بۆ خاڵێكی زۆر جەوهەری دەربارەی تازەگەری دەکات، ئەو پێیوایە تازەگەرییان دانەمەزراندووە، بەڵكو ورژاندومانە، تازەگەری دەبێت بەدەزگایی بكرێت، ئەمیش ناوەندەكانی زانكۆ، ناوەندەكانی خوێندن و وەزارەتی پەروەردە... هتد.

ـ سەبارەت بە كتێبەكەی بیرمەندی چەپی عەرەبی حسێن مروە. كە خۆشبەختانە لەئێستادا لەچوار بەرگی جواندا سۆران سێوکانی کردویەتی بە كوردی بە ناوی "بەراییەكانی مادیگەرایی لە فەلسەفەی عەرەبی ئیسلامیدا" بە بڕوای ئەدۆنیس كتێبێكی سیاسییە وەک لەوەی میتۆدێكی فیكری بێت. كە حسێن مروە پێیوایە ماركسیزم دژ بە ئیسلام نیە، بەڵكو بایەخی پێدەدەن، ئەدۆنیس پێچەوانەی حسێن مروە دەڵێت: ئەركی ماركسیزم ئەوەیە رەخنە لە بنەما مەعریفییەكانی روانینی پەیامبەرایەتی بگرێت. بۆیە پرۆژەكەی محمد عابد جاریش دەخاتە ناو ئەم فۆرمەوە (جابری زانایەكی دینی تازەیە).

ـ سەبارەت بە پرۆژەی گۆڤاری (الموقف) جگە لەوەی گۆڤارێكی جددی و گرنگی بە زۆربەی كایە نوێخوازیەكانی داوە، داهێنانێكی تری ئەم گۆڤارە  "پێنج شەممەی شیعر" بووە، ئەمیش هەركاتێ‌ دیوانێكی شیعری باش دەرچووبێت، گفتوگۆ و باری سەرنجی رەخنەیی خۆیان تیایا دەربڕیوە. هەر بۆ نموونە. لە یەكێك لەو پێنج شەممانەدا، شاعیرێكی گەنجیان ناساندووە، ئەویش محەمەد ماغوت بووە، كە دوایی بوو بە دەنگێكی رەسەنی شیعری عەرەبی.

ـ دیارە هەر لەم گۆڤارەیانەدا، وەك خۆی لە وەڵامی پرسیارەكان دەڵێت. گرنگی زۆریان بە سەرجەم بوارە هونەرییەكان داوە، وەك شانۆ، شێوەكاریی و موزیك. خۆیشی دوای ئەزمونێكی زۆر لە هونەری كۆلاجدا، شوێن دەستی دیارە. لە چەند وڵاتی گەورە پێشانگای ئەم هونەرەی كردۆتەوە، پارساڵیش لە بەرلینی پایتەختی ئەڵمانیا پێشانگای هەبووە.

ـ كاتێ‌ لەزانكۆی لوبناندا دەبێت بە مامۆستا، ئەدۆنیس بە ستایڵ و فۆرمێكی جیاوازتر، لەو فۆرمە تەقلیدیەی ناوەندی زانكۆدا وانەكانی پێشكەش دەكات. ئەمەش دەبێتە سەرنجراکێشان و سەرسامبونی خوێندكارەكانی. هەربۆیە بۆ دژایەتیكردنی ئەدۆنیس، مامۆستاكانی زانكۆ كۆدەنگییەك كۆدەكەنەوە كە نابێت وانە بڵێتەوە، چونكە خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرا نییە (ئەمە دەبێتە بڕِیار)، بەڵام خوێندكارەكانی،  ناوەندی زانكۆ ناچاردەكەن بەو بڕیارەدا بچێتەوە، دواجار زانكۆ پێشنیازی بۆ دەكات، كە نووسەرێكی گەورەی وەك ئەدۆنیس، کە خاوەنی چەندین كتێبی گرنگە، بۆچی دكتۆرا ناخوێنێت؟ لەوبارەیەوە، ئەدۆنیس دەڵێت ئەم مەسەلەیەم زۆر بەلاوە گرنگ نەبوو، بەڵام ئەم هەڵوێستەی زانكۆ ناچاریكردم، هەربۆیە دەستم بەخۆئامادەكردن كردو لەماوەیەكی دیاریكراودا بە تێزی "الثابت والمتحول" دكتۆراكەم وەرگرت.

ـ ئەدۆنیس سەرسامە بە هەردوو شاعیری گەورەی فرەنسی، بۆدلێرو رامبۆ، بەڵام ئەفزەیڵیەت لای ئەدۆنیس بۆ رامبۆیە. هەمیشە ئەم وتە جوانەی رامبۆی نوێخوازو داهێنەر دووبارە دەكاتەوە، كە وتوویەتی: "ئێمە ئازادییەکی ئازادمان نیە". ئەدۆنیس پێیوایە، بۆدلێر ئاراستەی رووەو ئایین بووە، هەر لەمەڕ رامبۆوە لە كۆتایی كتێبی سۆفیزم و سۆریالیزم دەڵێت: "رامبۆ بە مانا ژیاریی و روانینئامێزەكەی شاعیرێكی خۆرهەڵاتییە، نەك شاعیرێكی خۆرئاوایی".

دیارە ئەم چاوپێكەوتنە كۆمەڵێك وێستگەی مناڵی و سیاسی و پەیوەستبوون بە حزبی سیاسیی و وازهێنانی یەكجارەكی لە دونیای سیاسەت و زیندانیکردنی، لەخۆگرتوە. ئەو چاوپێكەوتنەی نیناری كچی بە زمانی فرەنسی لەگەڵی سازكردبوو، بە بڕوای ئەدۆنیس یەكێكە لە كتێبە گرنگەكان نەك هەر لە زمانی عەرەبیدا، بەڵكو لە زمانە بیانیەكانیشدا. بە دەگمەن كچێكی تازە لاو، زۆر راشكاوانە سەبارەت بە سێكس و كۆمەڵێك مەسەلەی وروژێنەر گفتوگۆ لەگەڵ باوكی بكات. خۆشبەختانە ئەم كتێبە پێش ئەوەی بكرێت بە عەرەبی. لەلایەن نووسەرو وەرگێڕی بە توانا هیوا قادر، لە سویدیەوە كرا بەكوردی.

ـ هەر لەم چاوپێكەتنەدا "بەیار ئەبی سەعب" فەزایەكی باشی لە وروژاندندا خستۆتە بەردەم ئەدۆنیس، بە تایبەت لەبارەی قسەكردن لەسەر ئایین بەمانا داخران و كرانەوەكانی. بەیار زیرەكانە ئیدارەی چاوپێكەوتنەكەی داوە، چونكە خۆئامادەكردنێكی باشی بۆ كردووە. لە ئەدەب و ئیستاتیكاوە، دەچێتەوە ناو سۆفیزم و مەسەلە مەعریفییەكان. سەرەتا پێموا بوو، ئەمە جۆرێك لە شڵەژانە، دوایی گەیشتمە ئەو دەرەنجامە كە ئەمە زۆر زیرەكانەیە. لەناو ئەو هەموو فەزایانەدا بێدەنگییەك دروستدەكات و پرسیار دەوروژێنێ‌. بە تایبەتیش لەسەر پرۆژە ئێجگار گرنگەكەی  ئەدۆنیس (الكتاب).

لە كۆتاییدا خەریكە هیچ بۆ خوێنەر ناهێڵمەوە، ئەم كتێبە لەگەڵ ئەدۆنیسدا، بە بڕوای من دەهێنێت دووجار بخوێنرێتەوە. دەستخۆشی لە هاوڕێم ئازاد بەرزنجی نووسەرو وەرگێڕی بە توانا دەكەم كە بە كوردییەكی ئێجگار جوان ئەم شاكارەی ئەدۆنیسی كردووە بە كوردی، هیوادارم پڕۆژە پڕ لە داهێنەرەكانی هەمیشە بەردەوامی هەبێت. سوپاسیش بۆ غەزەلنوس بۆ چاپكردنی ئەو كتێبەو بەردەوامیی پرۆژەی فیلم و چاپ و چاپەمەنی.


ئەم بابەتە 205 جار خوێندراوەتەوە