kteb.jpg

بەشی (45): هەڵسەنگاندنی كتێبی سەرۆكی سەنگاپورە (من العالم الثالث إلی الأول)

مەلا بەختیار

"سەركردە ڤێتنامیەكان، قسە ناسك‌و ژاراویین!"

دوای 1975، دۆخی باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا، هەتا هاتووە گۆڕدراوە. ڤێتنام‌و لاوس‌و كەمبۆدیا، سەركەوتون. شۆڕشی بەناو رۆشنبیری چین، شكستی خواردووە. وڵاتانی تازە بونیاتنەری دیموكراسی (تایوان، سەنگاپورە، مالیزیا، هۆن كۆنگ) توانیبویان تواناكانیان بخەنە چوارچێوەی پرۆژەی ستراتیژی بوژانەوە.

لەبەرامبەریاندا، كاریگەری هەژمونگەری چین‌و دەوڵەتانی شۆڕشگێڕ، لە حوكمڕانیدا، دەگۆڕدرا. لەكاتی خەباتدا، كاریگەری ئایدیۆلۆژی شۆڕشگێڕانەیان لەسەر، وڵاتە پەرەسەندوەكانی دیموكراسی، زۆر بووە، بەڵام كە هاتونەتە سەر حوكمڕانی، بەرە بەرە، ئەو هەژمونگەرییە سست بووە. سەنگاپورە، یەكێك بووە لەو وڵاتانەی نەك بەرامبەر چین‌و ڤێتنام‌و مانندەكانیان، بەڵكو بەرامبەر ئەندەنوسیا‌و مالیزیاو وڵاتانی تریش، سەربەخۆییەكی ژیرانەی هەبووە. سەرەنجام، هەر وڵاتێك هەڵەی بەرامبەریان كردبێ‌، بەخۆیدا چۆتەوە‌و داوای پەیوەندی باشی لەگەڵدا كردوون. ڤێتنام یەكێكە لەو وڵاتانە. بەڵام بە قۆناغ نێوانیان ئاسایی بۆتەوە. لەمبارەوە، سەرۆكی سەنگاپورە، گەرچی دەستیشی بە دڵخواز لە سەرۆكایەتی كێشابوەوە، دوای سەردانی بۆ ڤێتنام لەسەر داوای خۆیان، ئاوا دەنوسێ‌:

"لە بیرخەرەوەكەم بۆ حكومەت، پێناسەی ڤێتنامم بە داڕزاو كرد. شاری هۆشی مینە دەیتوانی كێبەركێ‌ لەگەڵ بانكۆكدا بكات؛ بەڵام ئێستا 1999 بیست ساڵ لەوان دواكەوتوترن. هەستم كرد خەڵك لەم دۆخەدا متمانەیان بە سەركردەكانیان نەماوە. سەركردەكانیشیان متمانەیان بە سیستەمەكەیان نەماوە. بەڵام ڤێتنامیەكان گەلێكی چالاكی زیندووی زیرەكن (لەبنەڕەتدا كۆنفوشیوسین) واشم بینی (20-30) ساڵیان گەرەكە سەرلەنوێ‌ هەڵبسن".(ل391)

ئەو قسانە، بۆ هەموو شۆڕشگێڕێكی سەردەمی خەباتی چەكداری، كە قۆناغ بۆ بونیاتنانی دیموكراسی، دەگۆڕدرێ‌، هەقە، لە بارەگای حیزبە شۆڕشگێڕەكاندا، كە هێشتا ناتوانن جیاوازی خەباتی شاخ‌و شار بكەن، هەڵبواسرێ‌. بۆئەوەی جیاوازی ئەو دوو خەباتەو دەربەستی ئایدیۆلۆژی بزانرێ‌ لە ژیانی حیزبایەتی‌و بونیاتنانی دیموكراسیدا، فەرموون بزانن چی تر دەنوسێ‌:

"چاووم بە كیت‌و ئەمینداری گشتی پارتی كۆمۆنیست (نیغوین فان لنیە) لە شاری هوشی مینەدا بە وردی كەوت. هەردوكیان جەختیان كردەوە كە خەریكن كادرەكان بۆ ئابوری بازاڕ و دەربازبون لە بیروباوەڕی هەڵەی ماركسیزم رادێنن".(ل391)

ئەم پەرەگرافە، قسە زۆر هەڵدەگرێ‌. پوختەكەی ئەوەیە كە بەستەڵەكی ئایدیۆلۆژی لە بونیاتنانی دیموكراسیدا هەڵەیە. تا ئێرە باوەڕم بەو بۆچونە هەیە. بەڵام ماركسیزم هەمووی هەڵە بوبێ‌، یان هەڵە دەرچوبێ‌، ئەمەیان مشت‌ومڕ زۆر زۆر هەڵدەگرێ‌.

فەلسەفەیەك، ئابورییە سیاسیەكەی ئێستاش لە زانكۆكانی جیهاندا، بەرامبەر ئابوریزانە گەورەكانی جیهان بخوێنرێتەوە؛ بەشە دیالكتیكیەكەی، میتۆدی زانستی زۆرترین نوسەری جیهان بێ‌.. بنچینەكانی مانیفێستی كۆمۆنیستی لەسەر كارو سەرمایە، لەسەر سەرمایەداری‌و پێشبینی بۆ دۆخی جیهانگیری، لەسەر بنەمای ئابوری، دروستبوبن، لەسەر میتافیزیكیزم، رەخنەی قوڵ گیرابێ‌.. ئیتر چۆن سەراپای فەلسەفەكە، هەڵە بووە. بەڵێ‌..

مەتریالیزمی مێژوویی، بنچینەی هەموو چەشنە خەبات‌و روداوە كۆمەڵایەتیەكان دەرنەچوو. بەڵێ‌.. دیكتاتۆریەتی پرۆلیتاریا، راست نەبوو.. بەڵێ‌ سۆسیالیزم پێش بونیاتنانی دیموكراسی لە هەمو بارێكەوە مەحاڵە.. بەڵام ئەو رەخنانە، لە لایەنە نەگەتیفەكانی ماركسیزم (لینینیزم زیاتریش رەخنە هەڵدەگرێ‌) لایەنە پۆزەتیفەكانی ناكرێ‌ بكرێنە قوربانی رقی ئایدیۆلۆژی، تەنانەت لەم قۆناغە سەركەوتوەی دیموكراسیشدا.. چونكە، ئاسۆی روداوەكان، راستیگەلی چینایەتی‌و گۆڕانكاری دادپەروەری زۆری تریان، بەبەرەوەیە. بەتایبەتی لەدوای پەتای كۆرۆناوە، رێبازی دادپەروەری چەپەكان برەوی زیاتر پەیدا دەكەن.. راسیزمەكان لە پاشەكشەدا دەبن.. هەروا، پۆپۆلیستەكانیش!


ئەم بابەتە 59 جار خوێندراوەتەوە