madambovari.jpg

دادگایی رۆمانی "مەدام بۆڤاری"

(1)

رۆماننوسی فەرەنسی گۆستاڤ فلوبێر (1821-1880)، بە رۆماننوسی ریالیست و ئەدەبی ئاشكرا یان ئەدەبی سێكسی ناسراوە،چەندین رۆمانی ناوداری هەیە، لەونە: مەدام بۆڤاری، پەروەردەی سۆزداری، سالامبۆ،  ئەزمونی قەدیس ئەنتۆنیۆس، بەڵام پتر بە رۆمانی "مەدام بۆڤاری" ناسراوە، فلوبێر ئەم رۆمانەی لەساڵی 1857دا بڵاو كردۆتەوە.

 فلوبێر بەهۆی ئەم رۆمانەوە، دوچاری دادگایی دەبێتەوە، چونكە بەپێی دادگای فەرەنسیی سەدەی نۆزدەهەم، ناوەرۆكی رۆمانەكە بریتییە لە پێشێلكردن و ریسواكردنی ئیتیكی گشتی، ناشیرینكردنی رەوشتی كۆمەڵایەتیی باو، رەواجپێدانی خیانەتی هاوسەرگیری، سەرباری لادان لە ئایین و خراپەكاری بەرامبەر بە ئایین.

خاتوو "ئیما، یان مەدام بۆڤاری"ی كارەكتەری سەرەكیی رۆمانەكە، كاتێك ئالودەی خوێندنەوەی ئەدەبی رۆمانسی دەبێ، خەیاڵی ئەوە دەكات كە، ئەگەرچی شووی كردووەو مێردی هەیە، بەڵام  پێویستە لە دۆخێكی هەمیشەیی ئەوینداریدا بژی، ئیدی باوەڕ بەخۆی دەهێنێت كە خۆشەویستیی مێردەكەی خاڵییە لە گەرمیی سۆز، هەروەها رەخنە لە دیدگای باوی كۆمەڵگەكەی دەگرێت كە جیاوازی دەكات لەنێوان ژن و پیاودا، بۆیە پیاوێكی تری خۆشدەوێت و دەچێتە نێو چەندین پەیوەندیی سۆزداریی دیكەوە كە لەدواییدا دوچاری شكست و نائومێدی دەبێت و خۆی دەكوژێت.

(2)

كورتەی رۆمانەكە بەمجۆرەیە:

كارەكتەرە سەرەكییەكانی رۆمانەكە بریتین لە: خاتوو ئیما بۆڤاری، شارل بۆڤاری- مێردی ئیما، لیۆن -دۆستی یەكەمی ئیما، رۆدۆلف –دۆستی دووەمی ئیما، بێرت- كچی ئیما.

"ئیما" كچێكی قەشەنگ و رۆمانسییەو كچی قەشەیەكە لە گوندی برتۆ، ئیما حەزی لە ژیانی گوندنشینی نییەو دەیەوێ‌ شوو بەپیاوێكی شارنشینیی دەوڵەمەندو رۆمانسی بكات، ئیما وەك خۆی دواتر دەڵێت: بەهەڵە شوو بە شارل بۆڤاریی پزیشك دەكات، بەڵام هەرگیز لەگەڵ شارلدا هەست بە بەختەوەری ناكات، ئەگەرچی شارل هەوڵ دەدات ژیانێكی خۆشگوزەرانی بۆ دابین بكات، بەڵام ئیما هەست بە ئەوین و خۆشەویستی ناكات، چونكە شارل بەردەوام سەرقاڵی كارەكەی خۆیەتی، هەست بەو سۆزو عەشق و لەزەتانە ناكات كە لەكتێبە رۆمانسیەكاندا دەیانخوێنێتەوە، خەونی گەورەی ئیما ئەوەیە لە سكۆتلەند یان لە سویسرا لەگەڵ پیاوە خانەدانەكاندا ژیان بەسەر بەرێت، نەك لەگەڵ پزیشكێكی سەرقاڵ و بێسۆز، وایدەبینێ‌ قسەكانی شارل زۆر رووكەشن ونازانێ‌ چێژ لە شانۆ و میوزیك و سەما ببینێ‌، ئیما گۆرانی بۆ شارل دەڵێ‌ كەچی ئەو تەنها پێدەكەنێت، كاری سێكسیش هەروەك كارەكانی دی، بێ‌ سۆز و بێ‌ هەست دەكات، دەگاتە ئەوەی بەخۆی بڵێت:"خوایە گیان، بۆچی من شوم كرد".

ئیما لەنێو ئەو خێزانە بچووكەدا هەست بە ئازادی ناكات و خۆیشی هیچ داهاتێكی نییەو تەنها مێردەكەی پارەی بۆ سەرف دەكات، تەنانەت جارێكیان خەسووی بەوە تاوانباری دەكات كە ئیما زۆر دەست بڵاوەو داهاتی مێردەكەی تەخشان و پەخشان دەكات.

جارێكیان شارل و ئیما بۆ خوانێكی شاهانە بانگهێشت دەكرێن، ئیما لەوێ‌ كۆشكێكی سەرنجڕاكێش و جۆرەها خواردن و میوەی رازاوەو دەگمەن دەبینێت، لەگەڵ چەندین پیاوی قۆزو بە ئەتەكێت و خانەدان و رۆمانسی و سەمای ڤاڵس. لێرەوە ئیما ئارەزوویەكی شێتانەی بۆ كەشی مەخمەڵی و چێژو لەزەت دەجوڵێ‌، ئیدی بێزار دەبێ‌ لەو ژیانە رۆتینەی شارل بۆی رەخساندووەو دواجار نەخۆش دەكەوێت.

شارل ئیما دەبات بۆ لای دكتۆرێكی ترو ئەویش ئامۆژگاریی دەكات كە شوێنی نیشتەجێبونی بگۆڕێت و بیبات بۆ جێگایەكی خۆشتر، شارل بریار دەدات كە ئیما ببات بۆ ئیۆنفێل كە شوێنێكی دڵگیرو كراوەیە، لەوێ‌ ئیما سكی دەبێت. لەو شوێنە تازەیەدا ئیما كوڕێكی گەنج و سەرنجڕاكێش دەناسێت بەناوی (لیۆن) كە لەپاریس لە كۆلێجی یاسا دەخوێنێت، هەردووكیان بۆچوونیان یەكە دەربارەی ژیان و دووركەوتنەوە لە بێزارییەكانی رۆتین، لەكاتێكدا شارل لەگەڵ هاوڕێكانیدا سەرقاڵی خواردن و گفتوگۆ دەبن، ئیماو لیۆن گفتوگۆی رۆمانسیانەو خەیاڵی دەكەن و باسی جوانیی سروشت دەكەن.

پاش ماوەیەك ئیما كچێكی دەبێت و ناوی دەنێت (بێرت)، ئاهەنگێكی گەورەی بۆ ساز دەكەن و زۆربەی ناسیاوەكانیان بانگهێشت دەكەن، لەوانە لیۆن، پەیوەندییان پتەوتر دەبێت. عادەتی دراوسێ‌ لەو كاتەدا وابوو شەوان لەماڵی یەكێكیان كۆ دەبوونەوەو دۆمینەو یاریی وەرەق و گەمەی تریان دەكرد، كاتێك پیاوەكان ماندوو دەبوون و خەویان دەهات، ئیماو لیۆن بەردەوام گفتوگۆیان دەكردو شیعریان بۆ یەكدی دەخوێندەوە، هەستیان بە خۆشەویستیی یەكدی دەكردو لەدواییدا دەچنە نێو پەیوەندیی سێكسییەوە، لەو كاتانەدا بازرگالنێكی چاوچنۆك بەناوی (لیریێ‌) هەوڵ دەدات خۆی بخزێنێتە گیرفان و دارایی ئیماوەو لە ماركێتە ناودارەكانی پاریسەوە جوانترین جلوبەرگ و كەرەستەی جوانكردنی بۆ دەهێنێت.

ئیما هەست بە بێزارییەكی زۆری ژیانی خێزانی دەكات و پێی وایە لە دۆزەخێكی راستەقینەدا دەژی، بگرە كە بێرتی كچیشی دێت بۆ لای، پاڵی پێوە دەنێ‌ و لەخۆی دوور دەخاتەوە، بیر لەوە دەكاتەوە لەگەڵ لیۆن هەڵبێن بۆ شوێنێكی تر، لەو كاتانەدا لیۆنیش لەچاوی خەڵكیدا دەگۆڕێت و هەمیشە خەیاڵ دەیباتەوە، بۆیە بریار دەدات بچێت بۆ پاریس و لەوێ‌ خوێندنی كۆلێجی یاسا تەواو بكات، ماڵئاوایی لە دایكی و لە ئیما دەكات و دەڕوات، لەوێ‌ ژیانی لیۆن بەتەواوی دەگۆڕێت بەڵام ئیما دوچاری خەم و نەخۆشی دەبێت.

لەبارودۆخێكی تردا ئیما كەسێكی تری خۆشدەوێت ناوی رۆدلف بولانجیەیە، گەنجێكی قۆزی تەمەن سی و چوار ساڵە، لەگەڵ ئیمادا لەچەندین جێژواندا یەكدی دەبینن و باسی بەختەوەریی ژیان  دەكەن و ئیما پێی دەڵێت تەنها لەگەڵ تۆدا شادمان دەبم، ئیما لەتەك رۆدلفدا كۆشك و كێڵگەو باغ و ئەسپ دەبینێت و شەیدای ئەسپ سواری دەبێت، ئەم پەیوەندییە دەگاتە ئاستێك ئەم دوو عاشقە وەك ژن و مێرد پێكەوە دەژین، ئیما وەك تۆڵەكردنەوەیەك لە مێردەكەی، ئەم كارە لەگەڵ رۆدلفدا دەكات، بەڵام دواجار رۆدلف لە ئیما بێزار دەبێت و لەسۆنگەی قسەوقسەڵۆكی خەڵكی وازی لێدەهێنێت، واتە ئیما بە دوو ئەزمونی سەرنەكەوتوو لەگەڵ لیۆن و رۆدلفدا، تێدەپەڕێت، لەولاشەوە لیرێی بازرگان كە بە پەیوەندییەكانی ئیما دەزانێت، هەڕەشەی ئاشكراكردنی لێدەكات، بەڵام ئەگەر كۆمپیالەكانی مێردەكەی واژۆ بكات و سامانی مێردەكەی بخاتە ژێردەستی خۆی، ئەوسا بێدەنگ دەبێت، ئیدی وردە وردە دۆخی دارایی و دۆخی تەندروستیی ئیما بەتەواوی تێكدەچێت، بەتایبەتی ئەو كاتەی بەهۆی قەرزارییەوە دەست بەسەر سامانی مێردەكەیدا دەگرن، ئیمالا پەنا بۆ هەردوو عەشیقەكەی پیشووی دەبات، واتە  لیۆن و رۆدلف، داوای یارمەتییانە لێدەكات، بەڵام بە نائومێدی دەگەڕێتەوەو ژەهر دەخوات و خۆی دەكوژێت، كاتێكیش مێردەكەی نامەی ئیماو هەردوو عەشیقەكەی بۆ ئاشكرا دەبێت، ئەمیش لەخەم و خەفەتدا دەمرێت و  و كچە بچكۆلەكەشیان ئاوارەو بێكەس دەبێت، لەدواییدا وەك كرێكارێك لەكارگەی پوریدا كار دەكات.

(3)

لەكاتی دادگاییكردنەكەدا داواكاری گشتی پێی وایە ئەم رۆمانە بریتییە لە شێواندنی ئەخلاقی گشتی و دووركەوتنەوە لە ئایین، چونكە باسی ژنێك دەكات لەگەڵ پیاوانی تردا پەیوەندی دەبەستێت و زینا دەكات، هەروەها پێی وایە ئەم رۆمانە زەمینە بۆ ناپاكیی هاوسەرگیری خۆش دەكات، بەڵام پارێزەرەكەی فلوبێر، داكۆكیی لێدەكات و رۆمانەكە دەبەستێتەوە بە داهێنانی ئەدەبی و خەیاڵی رۆماننوسەوە، پێی وایە ئەم رۆمانە، بەپێچەوانەی تێڕوانینی داواكاری گشتی، بانگەشەی ئەوە دەكات كە ژنان پابەند بن بە ژیانی هاوسەرگیرییەوە، بەڵگەی ئەمەش بریتییە لەو حاڵەتە دەروونییە خراپەی ئیما (مەدام بۆڤاری)ی قارەمانی رۆمانەكە دوچاری دەبێت و دواجار خۆی دەكوژێت. لە كۆتایی دادگاییكردنەكەدا فلوبێر بێتاوان دەردەچێ‌ و داهێنانی ئەدەبی دەیباتەوە. بەڵام ئەم رۆمانە لەراستیدا كاریگەرییەكی زۆر لەسەر ئەدەبیاتی ئەوروپی و رۆمانی پۆرنۆ و دیمەنی سێكسی جێدەهێڵێ‌ و دەرگایەكی فراوان دەكاتەوە بۆ رۆمانی عەشق و سێكس و پەیوەندیی دژەباو، لەسەدەی نۆزدەدا ئەم چەشنە رۆمانە قەدەغەو نائاسایی بوو، بەڵام لەسەدەی بیستەمدا دەبێت بە ئەدەبێكی باو.

(4)

ئەم بابەتە بەشێكە لە رووداوی دادگاییكردنەكە، كە سەرقاڵی وەرگێڕانی دۆكیومێنتەكانی دادگاییكردنەكەی فلوبێرم، ئەمیش بەشی سێیەمە لە كتێبێك بەناونیشانی (دادگاییكردنی ئەدەب) كە دادگایی سێ‌ داهێنەری سەدەی نۆزدەیەمی ئەدەبی فەرەنسی لەخۆ دەگرێت:

1-            بۆدلێرو دادگایی كۆمەڵە شیعری (گوڵەكانی خراپە).

2-            رامبۆ و دادگایی (وەرزێك لە دۆزەخ) و پەیوەندیی بە ڤێرلینەوە.

3-            فلوبێرو دادگایی رۆمانی (مەدام بۆڤاری).

بێگومان دادگایی چەندین داهێنەری دیكە هەن كە شایستەی وەرگێڕانن، بۆ نموونە دادگاییكردنی د.ه.لۆرەنس و رۆمانی (دۆستی خاتوو چاتەرلی). لە ئەدەبی عەرەبیشدا دادگاییكردنی تەها حسێن و كتێبی (فی الشعر الجاهلی)، دادگاییكردنی عەلی عەبدولرازق و كتێبی (الإسلام وأصول الحكم)، هەروەها دادگاییكردنی صادق جلال العظم و كتێبی (نقد الفكر الدینی) و زۆری تریش.

 


ئەم بابەتە 55 جار خوێندراوەتەوە