بنەما كۆمەڵایەتی و كولتورییەكانی توندوتیژی لە تێڕوانینی (د.فالح عبدالجبار)دا

د.نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد

بەو پێیەی پسپۆریی وردی د.فالح عبدالجبار (1946-2018) بریتییە لە لێكۆڵینەوەی سۆسیۆلۆجی لە دیاردەو كێشە كۆمەڵایەتییەكان و لە واقیعی سیاسی و ئاینیی عێراق، دەبینین چەند رەهەندێك بۆ ماناكانی توندوتیژی و بۆ كاریگەرییەكانی دەكاتەوە، یەكێك لەو رەهەندانە دەچێتەوە سەر بنەچەو بنەمای توندوتیژی، لەم كتێبەدا (فی الاحوال والاهوال)  بەدوای گرنگترین بنەما سۆسیۆلۆجی و كولتورییەكانی توندوتیژییەوەیە كە لە سێ‌ بەشی سەرەكیدا تێزەكەی داڕشتووە، لە بەشی یەكەمدا پەرتبوون و گۆڕانكاریی بونیادی سۆسیۆكولتوریی عەرەبی لە سەدەی بیستەمدا شی دەكاتەوە، واتە ئەو  گۆڕانكارییە فكری و هوشیارییەی بەسەر تاك و گروپەكانی دەستەبژێرە جیاوازەكانی عەرەبیدا هاتووە.

 لە بەشی دووەمدا لە پەرتبوون و گۆڕانكاریی دنیای دەوروبەری جیهانی عەرەبی دەكۆڵێتەوە، لە بەشی سێیەمیشدا  لە روانینی دوو سۆسیۆلۆجیستی عەرەبی (ئیبن خەلدون و عەلی وەردی) ورد دەبێتەوە لە پەیوەستیاندا بە دژیەكی  و ململانێی نێوان هەردوو كولتووری (دەوارنشینی) و (شارنشینی)دا (واتە: البداوە والحچارە). پاشان سێ‌ پاشكۆی بۆ كتێبەكە زیاد كردووە كە ئەمانەن: وتاری جۆن لۆك دەربارەی لێكبوردنی ئایینی، وتاری ئیمانۆیل كانت دەربارەی ئاشتیی هەمیشەیی، گاندی و ناتوندوتیژی، كۆتایی كتێبەكەش قەسیدەیەكی شاعیری سویسری (ئالان رۆشا) لەخۆ دەگرێت بە ناونیشانی (شیوەنی شارە كوژراوەكان) كە بریتییە لە نامەیەكی ماتەمینی بۆ قوربانییانی جەنگە ناوخۆییەكان. لێرەدا هەوڵ دەدەین لە خوێندنەوەی ئەم كتێبەدا هەر سێ‌ بەشەكە بخەینە ڕوو.

 

گرژییەكانی بونیادی سۆسیۆ-كولتوریی عەرەبی

فالح عبدالجبار  لەبەشی یەكەمدا بە ناونیشانی (لێوردبوونەوەی خود، یان گرژی و شپرزەییەكانی بونیادی سۆسیۆ-كولتوریی عەرەبی)دا، باسی گۆڕانكارییەكانی كۆمەڵگەی عەرەبی دەكات، لە كۆمەڵگەی عەشیرەتگەراو هۆرزگەراوە، لە ئیمپراتۆرەكانی رابردووەوە (كە لەسەر شوناسی ئایینی دامەزراون، دواتر سنووری عەشیرەت و قەوم تێدەپەڕێنێت) بەرەو دامەزراندنی دەوڵەتی مەركەزی، هەروەها لەمیانی ئەمەشەوە ئەو گۆڕانكارییانە دەخاتەڕوو كە بەسەر كولتوری عەرەبیدا دێت، واتە گۆڕانكاریی لە سیستمی كولتوریی ئەفسانەیی-زارەكی و پیرۆزەوە بۆ سیستمی مەعریفیی نوێ‌ كە لەسەر مەعریفەی پۆزەتیڤیزم و وشەی چاپكراو دامەزراوە، دواتر ئەو بازدانە مەعریفی و تێكنۆلۆجییە گەورەیەی سەرانسەری كۆمەڵگاكان دەگوازێتەوە بۆ سەردەمی دیجیتال  و شێوازەكانی پەیوەندیی ئەلیكترۆنی و كۆمپیوتەرو ئینتەرنێت و یونیڤێرسالیزم.

ئەگەر ئەم گۆڕانكارییە گەورانە لە ئەوروپادا نزیكەی سێ‌ سەدەیان خایاندبێت، كە لە سەدەی حەڤدەیەمی ئەقڵانییەت و سەدەی هەژدەیەمی رۆشنگەرییەوە دەست پێدەكات و درێژ دەبێتەوە بۆ سەدەی نۆزدەیەمی شۆرشی پیشەسازی و سەدەی بیستەمی شۆڕشی زانستی و سەدەی بیستویەكەمی شۆڕشی تێكنۆلۆجی و ئەلیكترۆنی. ئەوا لە جیهانی عەرەبیدا ئەم گۆڕانكارییانە یەك سەدەی خایاندووە بەڵام سەدەیەكی پڕ لە پەستان و پاڵەپەستۆ، ئەمەش بێگومان شپرزەیی و شڵەژانێكی مەعریفی لەنێوخۆی بونیادی سۆسیۆ-كولتوریی عەرەبیدا خوڵقاندووە، ئەمەش بۆتە مایەی خوڵقاندنی چەندین ململانێی هەمەڕەنگی دەروونی لەگەڵ خوددا. واتە شپرزەیی و ململانێی مەعریفی، یان دووانەی (شپرزەیی-ململانێ‌) دەبێتە سیمایەكی روونی بونیادی سۆسیۆكولتوریی عەرەبی لەسەدەی بیستەم و دواتریشدا.

ئەم شپرزەیی-ململانێ‌ كولتوریییە دواجار قەیرانێك بۆ گروپە كولتورییەكانی عەرەب دروست دەكات بەوەی ئەم گروپانە لەكوێی گۆڕانكارییەكانەوەن، یان ئەو پرسیارەی كە دەڵێ‌: "ئێمە كێین؟"، بەتایبەتی لە بارودۆخێكدا كە گروپە عەرەبییەكان پتر دوچاری مەیلی داخرانی كولتوری دەبنەوە، داخرانێك كە "تایبەتمەندی" و "ئەساڵەت" دروستی دەكات و نالێكبوردنی كولتوری بەرهەم دەهێنێت، ئەمە نەك تەنها لە قەوارەی عەشیرەتگەری و تایفە ئاینییەكاندا بوونی هەیە، بەڵكو لە گروپە نوێیەكان و تەنانەت لە دەوڵەتی ناسیونالیزمیشدا رەنگ دەداتەوە.

بەڵام ئایا كولتوور چییە؟

د.فالح هەر زوو هەوڵ دەدات، لە چەندین لاپەڕەی دورودرێژدا، چەمكی كولتور لەم كۆنتێكستەدا روون بكاتەوە بێ ئەوەی بتوانێ‌ چەمكێك یان مانایەكی روون و دیاریكراو بۆ كولتوور دەستنیشان بكات. بۆچی؟ چونكە وەك خۆی دەڵێ‌ هیچ چەمكێك نییە بەقەدەر چەمكی كولتور پڕ بێت لە مانای جیاوازو هەمەڕەنگ، دوو توێژەری سۆسیۆلۆجی هەوڵیان دا چەمكە جیاوازەكانی كولتوور كۆ بكەنەوە، كە لەدواییدا توانییان سەدو شەست 160 چەمك و مانای جیاواز بۆ كولتور كۆبكەنەوە، بۆ نموونە كولتوور بریتییە لە بونیادێكی لۆجیكی، یان بریتییە لە رەفتارو زانین، یان هزرەكانی ئەقڵ، یان پێكهاتەیەكە لەنێوان مەعریفەو باوەڕ، یان مەعریفەو ئیتیك و یاسا، یان بریتییە لە بەرهەمی فیكر، دەشێت ئەمانە بەگشتی لەم رستەیەدا سەرجەمگیر بكەین: كولتوور بریتییە لە سیستمێكی مەعریفی كە بەرهەمهێنانی مانا دەگرێتەوە، بۆ نموونە لە كولتورە سەرەتاییەكاندا ساحیرو عەڕڕاف و ئەستێرەناس مانایان بەرهەم دەهێنا، لە كولتورە پیرۆزو ئاینییەكانیشدا تیۆلۆجیست و فیلۆلۆجیست و شێخ و مورید مانایان بەرهەم دەهێنا، لە سەردەمەكانی دواتریشدا فەیلەسوف و ئابوریناس و سایكۆلۆجیست و ئەندازیارو فیزیكناس و نووسەرو... زۆری تریش، رۆڵی سەرەكییان لە بەرهەمهێنانی مانادا هەبووە. بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ بۆتە جێی بایەخی نوسەرانی جیهان، بریتییە لە چەمك و ماناكانی فرە كولتووری كە سنورەكانی ناسیونالیزم جێدەهێڵێت، لێرەدا كولتورێكی دیاریكراوی ناسیونالیستی ئاوێتەی كولتورە جیاوازەكانی دی دەبێت، ئەمە یەكێكە لە سیماكانی فرە كولتوری و فرە ئیتنی و فرە ئایینی لە وڵاتانی ئەوروپی و وڵاتە پیشەسازییە گەورەكاندا،  كە كێشەی پەنابەرو كولتوری پەنابەر چارەسەر دەكات، واتە پەنابەر بە كاركردن ومافی نیشتەجێبوون بوونی خۆی لەو پانتاییانەدا جێگیر دەكات نەك بە كولتورێكی دیاریكراو.

 

لە توندوتیژیی ناسیونالیستییەوە بۆ توندوتیژیی گەردوونی

لە بەشی دووەمدا بە ناونیشانی (لێوردبوونەوەی جیهان: توندوتیژیی گواستنەوە لە نەتەوەییەوە بۆ یونیڤێرسالی)، فالح عبدالجبار وایدەبینێت كە سەدەی بیستەم دنیای عەرەبیی لە ئیمپراتۆریەتی پیرۆزەوە گواستەوە بۆ دەوڵەتی سێنترالیزمی نوێ‌، یان دەوڵەتی ناسیونالیزم، كە لەگەڵیدا جیهانبینیی كۆنی هەڵوەشاندەوە، بەتایبەتی جیهانبینیی پەیوەست بە هۆزو فیرقەو تایفەو ئایدیۆلۆجیای خزمایەتی و گروپە ئاینییە پیرۆزەكان، ئیدی پتر بەرەو جیهانبینیی شوناسی نوێ‌ و بیرۆكەی هاوڵاتی هەنگاوی هاویشت، ئەگەر سەدەی بیستەم لەسەرەتاكانەوە ئەم بارودۆخەی خوڵقاندبێت، ئەوا ئەم سەدەیە لە كۆتاییەكانیدا دنیای عەرەبیی بەرەو یونیڤێرسالی راكێشا كە چیتر دەوڵەتی ناسیونالیستی بوونی نامێنێت و لەرووی سۆسیۆلۆجی و كولتورییەوە كاڵ و لاواز دەبێت، موفارەقەكە لەوەدایە كە دنیای عەرەبی لە سەردەمی تێكنۆلۆجیاو گلۆبالیزمدا، پتر بەرەو ئایدیۆلۆجیای ئاینیی داخراو و توندوتیژی هەنگاو دەنێت.

لە كاتێكدا گۆڕانكاری لە دنیای پێشكەوتوودا سێ‌ رەوتی سیاسی-ئابووری گەشە پێدەدات، كەچی، وەك د.فالح دەڵێت، عەرەب ناتوانێت هیچ وەڵامێكی هەبێت، سێ‌ تەوژمەكەی دنیای پێشكەوتوو بریتین لە:

یەكەم: لیبرالیزمی ئاشتیخواز و كرانەوەی بازاڕەكان (تیۆرییەی ئادەم سمیس و پاشان فۆكۆیاما).

دووەم: لیبرالیزمی جەنگاوەر (كلاوزفیتز – سامۆیل هانتنگتۆن).

سێیەم: كە ئەلتەرناتیڤێكی لاوازە، بریتییە لە دامەزراندنی حكومەتێكی جیهانی و كۆمەڵگایەكی مەدەنیی جیهانی، ریشەی ئەم بیرۆكەیەش لە فەلسەفەی ئیمانۆیل كانتەوە سەرچاوە دەگرێت كە داوای دەكرد كۆمەڵگەی یەكێتیی گەلان دابمەزرێنرێت، كۆمەڵگەیەك خاڵی بێت لە سوپا و جەنگ و توندوتیژی، ئاشتییەكی هەمیشەیی و دەستورێكی مەدەنی دابمەزرێت، دەستورێك لەسەر سێ‌ رەگەزی سەرەكی بوەستێت:

1-            مافی مەدەنیی تاكەكان كە گەل پێكدەهێنن.

2-            مافی گەلان، كە رێكخەری پەیوەندییەكانی نێوان دەوڵەتانە.

3-            مافی جیهانی كە لەسەر پەیوەست بوونی مرۆڤ و دەوڵەتان رادەوەستێت بەو پێیەی ئەمانە هاوڵاتیی دەوڵەتێكی جیهانین كە هەموو بەشەرییەت خۆیانی تیادا سیستماتیزە دەكەن.

ئەم دیدە جیهانی و گلۆبال و سەرجەمگیرە لەدواییدا لەلای كارل ماركس و ئۆگست كۆنتدا، بەشێوەو ئەندازەی جیاواز، بەرجەستە دەبێت، ئیدی بەم پێیە قەوارەیەكی جیهانی دروست دەبێت: (لەلای ماركس) دەوڵەت نامێنێت و جیاوازیی نێوان چینەكان و بگرە چین خۆی نامێنێت، مرۆڤ و كۆمەڵگەكان بەیەكسانی دەژین و كۆمەڵگەی كۆمۆنیستی دادەمەزرێنن، یان رێسای كولتورێكی زانستی و پۆزەتیڤیستیی نوێ‌ دادەمەزرێت كە ئایینی تێدا نییە، بگرە پۆزەتیڤیزم دەبێتە ئایینی هەموو بەشەرییەت (لەلای ئۆگست كۆنت).

 بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ تێبینی دەكرێت بریتییە لە گەورەبوونی لیبرالیزمی چەكدار، بەتایبەتی لەپاش 11ی سێپتەمبەری 2001 كە چیتر جیهان یۆتۆپیای نامێنێت، حیكایەتە گەورەكان نامێنن، بگرە لەبریی ئەمانە، ڕووبەڕوبوونەوەو توندوتیژیی بەردەوام، بوونی هەیە.

سۆسیۆلۆجیای دەوارنشینی و كۆمەڵكەی نوێ‌

لە بەشی سێیەمدا بە ناونیشانی (سۆسیۆلۆجیای دەوارنشینی و كۆمەڵگە، عەلی وەردی و ئیبن خەلدون و دۆركهایم بە نموونە)، فالح عبدالجبار كۆمەڵێك پرسیارو تێبینی لەسەر دیدو تێڕوانینی كلاسیكیانەی كۆمەڵگەی عەرەبی دادەنێت، پرسیار لەسەر  تێڕوانینی دوو سۆسیۆلۆجیستی عەرەب دادەنێت، كە یەكێكیان سۆسیۆلۆجیستی دێرین ئیبن خەلدونەو دووەمیان سۆسیۆلۆجیستی دنیای نوێ‌ عەلی وەردییە، پرسیار لەسەر ململانێی مێژوویی نێوان كولتوری دەوارنشینی و كولتوری شارنشینی، پرسیاری ئەوەی ئاخۆ ئەم ململانێیە بە فیعلی ململانێیەكی ئەزەلییە؟

بەداوەت یان دەوارنشینی، لەمێژە لەمێژوو هاتۆتە دەرێ‌، واتە نەماوە یان بەرەو نەمان دەچێت، كەچی لە كۆمەڵگەی عێراقیدا، وەك عەلی وەردی جەختی لێدەكات، لە گەشەكردن و گەورەبووندایە، لەهەر خولێكی ژیانی عێراقیدا، بەتایبەتی ئەو كاتانەی سیستم و یاساو دەوڵەت نامێنن یان لاواز دەبن، بەداوەت خوێنی وەبەردا دەكرێت و زیندوو دەبێتەوە، واتە بەداوەت لە عێراقدا هێشتا لەناو مێژوودایەو بگرە لەناو مێژووی نوێشدایەو نەهاتۆتە دەرێ‌، ئەگەر لەسەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا بەداوەت لەوپەڕی گەشانەوەیدا بووبێت، ئەوا لەسەردەمی پاشایەتی و كۆماریدا تا ئەندازەیەك خامۆش دەبێت، بەڵام لە مێژوو و لە نەریت و لە هوشیاریی بەشەرەكان نایەتە دەرێ‌، دەبینین ئێستا لەتەك هەڵوەشاندنەوەی سیستم و دەوڵەتدا، جارێكی تر و بە وزەیەكی ترەوە دێتەوە ناو پراكتیزەی كۆمەڵایەتییەوە. تەنانەت ئینگلیزەكان لە عێراقدا لە دوو مەسەلەدا شكستیان هێنا، یەكەم: لەوەدا شكستیان هێنا كە نەیانتوانی بەهێزی مەدەنیەت و  دامەزراندن لە فەرمانگەكاندا، سیستمی عەشیرەتگەری نەهێڵن. دووەم لەوەدا شكستیان هێنا كە نەیانتوانی دەستەبژێری رۆشنبیری (ئینتلجنسیا)ی ئەو كاتە بۆ خۆیان راكێشن كە بریتی بوون لە ئینتلجنسیای پیاوانی ئایین و ئینتلجنسیای ئەفەندییەكان. لەراستیدا ئینتلجنسیای پیاوی ئایین و ئەفەندی، لەشاعیران پتر، دەیانتوانی جەماوەر بخرۆشێنن. بەڵام بەداوەت وەك عەلی وەردی دەڵێت بریتییە لە (نەستی كۆ) كە لە هەناوی كۆمەڵگەدا جێگیرە.

 


ئەم بابەتە 9 جار خوێندراوەتەوە
بابەتی لەیەکچوو