"دەق".. لە نێوانژانرە ئەدەبییەکاندا

د.نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد

ئەم کورتە لێکۆڵینەوەیە هەوڵ دەدات چەمکی "دەق" لەناو/ لە میانی تایبەتمەندییەکانیەوە وەک ژانرێکی ئەدەبی سەربەخۆ بناسێنێ و جێگیری بکات، بە سوودوەرگرتن لە بۆچوونەکانی ڕەخنەگری فەڕەنسی- جیرار جینێت- لە دوای خوێندنەوەی کتێبی (مدخل لجامع النص)، هەروەها هەندێ لە نووسینە ڕەخنەییەکانی –حاتم الصطر-ی ڕەخنەگری عیراقی لە پەیوەندیدا بە زاراوەی "دەق" و.. پاشان خوێندنەوەی کتێبی (الصوت الاخر)ی فاضل ثامر.

چەمکی "دەق" لە نێو لێکۆڵینەوە تایبەتییەکانی شیعرییەت و تیۆری ئەدەب (یاخود ئەدەبییەت)دا شوێنێکی گرنگی گرتووەو ماوەیەکیشە ڕەخنەی ئەدەبی نوێ بایەخێکی تایبەتی بەم زاراوەیە دەدا. لەم دە ساڵەی دواییدا ڕەخنەگرانی فەڕەنسی و عەرەبیش گەلێ بۆچوونی گرنگیان لەسەر نووسیوە، ئەم بایەخ پێدانەش لە چەند ڕواڵەتێکی ئەدەبیدا خۆی دەنوێنێ لەوانە نوێژینەوە لە زاراوەی "دەق" لە پەیوەندیدا بە چەمکە نزیک و لێکچووەکان، یان پەیوەندیی دەق بە توخمەکانی گەیاندن وەک: نێرەر، وەرگر، سیاق، مەرجەع. هەروەها لە پەیوەندیدا بە ڕاڤەو هێرمینۆتیک (تاویل) و دەقامێز (تناص) و پاشان کۆکردنەوەی دەقەکان لە دەقێکدا.

ئەوەی ڕەخنەگرانی ئەدەبی وا لێکردووە بە دوای ئیشکالییەتی دەقدا بچن ئەو دەقە ئەدەبییانەن کە بە شێوە تەقلیدییەکەی ناچنە ژێر هیچ یەکێک لەو ژانرە ئەدەبییانەی بۆ شیعر، چیرۆک، ڕۆمان، شانۆنامە دانراون، بۆ نموونە هەندێ دەقی ئێمبرتۆ ئیکۆو پیکێت و سەلیم بەرەکات و محەمەد بنیس (بڕوانە هەندێ لە ژمارەکانی گۆڤاری –الکرمل- کە لە دوای شیعرو چیرۆک "دەق"یش دانراوە، هەروەها گۆڤاری (المدى- و –الاقلام) یاخود دەقەکانی هێنری میشۆ لە نێوان شیعرو پەخشاندا چەند وێنەیەکی سوریالی دەخوڵقێنن، ئەمەش وای لە ڕەخنەگرانی ئەوروپی- بە تایبەتیش فەرەنسی- و عەرەبیش کردووە جگە لە "دەق" زاراوەی دیکەشی بۆ دابنێن، لەلای رۆڵان بارت و جاک دریدا "نووسین" یان "نوسینی دەقێتی" بەکارهاتووەو مەبەست لەو دەقانەیە کە نە بە تەواوی شیعرن و نە چیرۆک بەڵکو نووسینێکی نوێیەو سەربەستە لەوەی لە کام ژانرەوە هەندێ لە توخمەکانی وەردەگرێ بۆ دەربڕینی هزرو ڕوانین و فەنتازیاو خەیاڵ.

تایبەتمەندییەکانی "دەق" کۆمەڵە پرسیارێک دەوروژێنن و دەمانخەنە بەرامبەر تێڕامان و وردبوونەوە لە شێوەکانی ئەدەب. ئەم پرسیارانە دەمانخەنە بەرامبەر لێوردبوونەوە لە خاڵی هاوبەش و خاڵی جیاوازی نێوان "دەق" و ژانرە ئەدەبییەکانی دی:

ئەم "دەق/ نووسین"ە داهێنەرانە لە کوێی ژانرە ئەدەبیەکاندا دەوەستن و لە کوێدا سنوور دادەنێن؟ ماهییەتیان چییەو چییان بەرهەم هێناوە تا کاریگەری خۆیان جێبهێڵن؟ چ پەیوەندییەکیان بە پەخشانە شیعر یاخود چیرۆکی شیعر ئامێزەوە هەیە؟ وەک شیعر یان وەک گێڕانەوەی پەخشانی مامەڵەی لەتەکدا دەکرێ؟ کەرەسەکانی ڕەخنەی شیعرییی یاخود کەرەسەکانی ڕەخنەی گێڕانەوەیی دەتوانێ لە ئاستیاندا بوەستێ؟

لە ئەدەبی عەرەبیدا ئەدۆنیس و و انسى الحاج و محمد الماغوگ (درەنگتریش سلیم برکات و محمد بنیس) پێشڕەوایەتی ئەم چەشنە نووسینانەیان دەکرد (سەرەتا وەک یاخیبوونێک لە شیعری باوو پاشان یاخیبوون لە ژانرێکی دیاریکراو) گەرچی ئەوسا ئەو سیانەی پێشوو ناوی "پەخشانە شیعر" یان لێنابوو (کە لە دواییدا پەخشانە شیعریش بوو بە ژانرێکی سەربەخۆ)* بەڵام دواتر –لەژێر کاریگەریی دەقی نوێی فەرەنسی و میتۆدی ڕەخنەی بونیادگەریدا- لەو سنورەشدا نەمایەوەو شیعرو گێڕانەوەو دیالۆگیان لە یەک دەقدا تێکەڵ کردو وەک ژانرێکی ئەدەبی لەژێر زاراوەی "دەق" یان "نووسین" یان "یادەوەریی نووسین" دایانڕشت. لەم ساڵانەی دواییشدا لە ئەدەبیاتی عەرەبی عیراقیدا ئەم زاراوەیە بە ڕوونی دەرکەوت بە تایبەتی لە گۆڤاری (الاقلام) و (اسفار) و (الطلیعە الادبیە). ئەو کاتەی حاتم الصطر سەرنووسەری گۆڤاری –الاقلام- بوو، گشت ژانرە ئەدەبییەکانی لەژێر زاراوەی "دەق" دادەنا، پاساوی ئەوەشیان بەوە دەدایەوە کە گشت ژانرێکی ئەدەبی سیاقی تایبەتیی خۆی هەیە کە سیاقێکی زمانەوانی و کولتووری و سۆسیۆلۆژییە، بەڵام لەنێو گشت ژانرە ئەدەبییەکاندا کۆد (شفرە) زمانی تایبەتی ئەو سیاقەیە، چونکە کۆد قابیلی گواستنەوەو دووبارەبوونەوەو گۆڕانە لە هەمان سیاقدا، هەر وەچەیەکیش دەتوانێ کۆدی خۆی بدۆزێتەوە تەنانەت هەر داهێنەرێک بۆی هەیە لە میانی کۆدو هێماکانی خۆیدا "دەق"ەکەی دابڕێژێ.

ئەم مەسەلەیە بە پلەی یەکەم پەیوەندیی بە خوێندنەوەو وەرگرەوە هەیە چونکە کاتێ خوێنەرێ کارێکی ئەدەبی وەردەگرێ، لەنێو یادوەریی ئەدەبی خۆیدا ڕاڤەی دەکات ئەو یادوەرییەی کارە ئەدەبییەکانی پێشوو پێکیان هێناوە کە لێرەشدا ژانری ئەدەبی دەبێ بە ئاسۆی چاوەڕێکردنی شیمانەیی لەلای خوێنەر، واتە تایبەتمەندییەکانی سیاق لە هەر ژانرێکدا لە یادوەریی خوێنەردا کۆبوونەتەوەو ئیدی پرۆسەی خوێندنەوە ئیزافات دەخاتە سەر خەزینی مەعریفی ئەو خوێنەرە. کاتێ خوێنەرێک شیعرێکی کلاسیکی دەخوێنێتەوە ئەوا لە سیاق و بەهاکانی ئەو ژانرە ئەدەبییەدا پرۆسەی خۆی ئەنجام دەداو هەر لەوێشەوە بە دوای هێماکانی دەگەڕێ و کۆدەکانی دەکاتەوە. یاخود ئەگەر دەقێکی شاکارو نوێی شاعیرێکی نوێخواز بخوێنێتەوە، بۆ نموونە دەقێکی ئەدۆنیس یان سەلیم بەرەکات بخوێنیتەوە، ناتوانێ لەنێو سیاق و خەزینی مەعریفی شیعری کلاسیکیدا هێماکانی بخوێنێتەوەو کۆدەکانی بکاتەوە، بەڵکو پێویستی بە سیاقی تایبەتی هەر یەکێک لەو شاعیرانەو بە کەرەسە هونەرییە نوێکان دەبێت، گەر وا نەبێ ناتوانێ قوفڵی نهێنییە ئیستاتیکی و بونیادی و دەلالیەکانیان بکاتەوە.

ئەم تیشکۆی تێڕوانینە بۆ دەقە گێڕانەوەییەکانیش ڕاستەو.. دەق لە پەیوەستیدا بە گوتار پتر لە دەقە پەخشانییە شیعرامێزەکاندا ڕوونتر دەردەکەوێ، بۆ نموونە ڕۆمانی (وردە للوقت المغربی) احمد المدینی یاخود ڕۆمانی (حرودە)ی گاهر بن جلون یان ڕۆمانی (سید هارتا)ی هێرمان هیسەو زۆری تریش کە دەق لێرەدا لە نێوان گێڕانەوەی پەخشانی و گێڕانەوەی شیعریدا شەقڵ دەگرێ. لەم دەقانەدا گوتارو دەق/ پەخشان و شیعر لە شوێنێکدا جیادەبنەوە، لە شوێنێکی تردا –لەیەک کاتدا- یەکانگیر دەبنەوە، وەک ئەوەی "دەق" بونیادێکی دەلالییە کە بونیادی بەرهەمهێنەری دەقێتی لە چوارچێوەی بونیادی سۆسیۆ- دەقێتیدا بەرهەمی دەهێنێ.. هەروەها زاراوەی "دەق" لەتەک زاراوەیەکی دیکەشدا بەراورد دەکرێ: دەقامێز (تناص) یان بەنێویەکداچوونی دەقەکان بەو پێیەی مومکین نییە هیچ دەقێک بێلایەن و پاک بێت چونکە دەق لە ماهییەتدا چەند دەقێکی پێشووتری لەخۆگرتووە، وەک بۆرخیس دەڵێ "هەموو شتەکان وتراون، شتێک نەماوەتەوە بوترێ" ئەم چەمکەش لە دواییدا بۆرخێسی بۆ ئەوە پاڵ نا کە لە "چی بنووسم"ەوە بەرەو "چۆن بنووسم" حیکایەتەکان لە داڕشتنێکی هونەری نوێدا دابڕێژێ (سعید الغانمی- اقنعە النص- 123)، یاخود جۆلیا کریستیڤا وای دەبینی هەموو دەقێک بریتییە لە تابلۆیەکی زەخرەفەیی- فسیفسائی- پڕ لە وەرگرتن و، هەموو دەقێک گواستنەوەی دەقەکانی دی تێدایە. زاراوەی دەقامێز بۆ یەکەم جار جۆلیا کریستیڤا بەکاریهێناوە، لە بنەڕەتدا چەمکێک بووە لە نووسنیەکانی (باختین)دا بە جۆرێکی دیکە بەکارهاتووەو باختین زاراوەی "دیالۆگیزم"- الحواریە-ی بەکارهێناوە کە پێی وایە گشت واژەو گوتارەکان لەنێو دەقێکدا بە نێویەکدا دەچن (احمد المدینی- فی اصول الخطاب النقدی الجدید- ێ 103-104) لە دوای کریستیڤاو باختین ڕەخنەگرانی دیکەش بۆچوونی خۆیان لەسەر ئەم زاراوەیە هەبووە، ئەمەیش بە جۆرێکی دی رۆلان بارتی گەیاندە ئەو دەرەنجامەی چەمکی "مەرگی نووسەر" دابهێنێ: مادام هەموو دەقێک بریتییە لە کۆمەڵە دەقێکی بەناویەکداچوو، ئیدی ڕۆڵی نووسەری لە دەقدا بە تەواوی سڕییەوە، چونکە دەق- وەک بارت دەڵێ- بێ ئەوەی سەر بە "باوکێک" بێ دەخوێندرێتەوە، خۆ ئەگەر خوێندنەوەی دەقێک بگەڕێندرێتەوە بۆ تەنها باوکێک ئەوسا مانای وایە ئەو دەقە دادەخرێ و یەک مەدلوولی کۆتایی دەدرێتێ "دەشێ دەق بخوێندرێتەوە، بێ ئەوەی باوکێکی هەبێت، بوونی بەیەکداچوونی دەق- تناێ- کەلەپوور ڕەت دەکاتەوەو لە ناوی دەبات" و "دەق فەزایەکە هیچ زمانێک تیایدا بەسەر زمانێکی تردا سەرناکەوێ و هەموو زمانەکان تیایدا دەسووڕێنەوە" (رۆلان بارت- لە کاری ئەدەبییەوە بۆ دەق- گۆڤاری سەراب ژمارە 3-4). هەروەها بارت لە وتاری "مەرگی نوسەر"دا دەنووسێ "ئەوەی دەدوێ زمانە نەک نووسەر، کە بنووسم مانای وایە لە ڕێی سڕانەویەەکی سەرەتایی خودی خۆم بگەمە ئەو خاڵە کە تیایدا بە تەنها زمان کار دەکات نەک –من-" و "دەق فەزایەکی فرە ڕەهەندە، تیایدا نووسینی جۆراوجۆر ئاوێتەی یەکدی دەبن و لەگەڵ یەکدا هاودژ دەبن، بەبێ ئەوەی هیچ یەکێک لەو نووسینانە لەوانی تر ڕەسەنتر بێ، دەق پێکهاتەیەکە لە وەرگرتن –اقتباسات- لە کۆمەڵێک سەرچاوەی ڕۆشنبیریی جیاجیاوە"، پاشان بارت دەگاتە ئەوەی "دەق لە کۆمەڵێک نووسینی جیا پێکدێت کە لە کۆمەڵێک کەلتووری جیاوە سەرچاوە دەگرن و لەگەڵ یەکدا دەکەونە دیالۆگەوەو لاسایی یەکتر دەکەنەوەو لەگەڵ یەکتردا ناکۆک دەبن، بەڵام خاڵێک هەیە کە تیایدا کۆدەبنەوە، ئەو خاڵەش نووسەر نییە وەک لەسەری ڕاهاتووین، بەڵکو خوێنەرە" و دواجار "لەدایک بوونی خوێنەر بەندە بە مەرگی نووسەرەوە" (رۆلان بارت- مەرگی نووسەر- سەرچاوەی پێشوو".

لە پاشاندا نوسەرانی بونیادگەری گۆڤاری (تێل- کێل)ی فەڕەنسی و، جیرار جینێت و ستانلی فیش و ڕیڤاتێرو لوسیان گۆڵدمان و تیری ئیگڵتن و یمنى العید هەریەکەو بە جۆرێکی دی قسەیان لەسەر دەق و دەقامێز کردووەو، ئەو سیانەی دوایی دەیبەستنەوە بە مەرجەعە کۆمەڵایەتی و ئابووریەکەی.

 

لەنێو ڕەخنەی عەرەبی عیراقیدا زاراوەی "دەق" لە نێوان حاتم الصطر وفاضل ثامردا ئیشکالێکی دروست کرد: حاتم هەوڵی دەدا "دەق" لە نێو ژانرە ئەدەبییەکانی دیکەدا جێی خۆی بکاتەوەو سنوورێکی دیاریکراوی بۆ نەکێشرێ، لە نووسینە ڕەخنەییەکانیدا سیمای ئەو چەشنە دەقەی لەلای شاعیرە لاوە داهێنەرەکان بەدیاردەخست و هانی دەدان بەو چەشنە بنووسن، کەچی فاضل ثامر پێی وایە بەکارهێنانی زاراوەی "دەق" وەک ژانرێکی سەربەخۆ هیچ پاساوێکی تیۆری و بونیادی نییەو بە "مصطلح فضفاض وغامض" ناوی دەبات و خەم بۆ ئەو ئیقاعە شیعرییە دەخوات کە لەم چەشنە دەقانەدا خۆی لەدەست دەداو، جەخت لەسەر ئەوە دەکات کە هەر دەقێک سیمای تایبەتی ژانرەکەی خۆی بپارێزێ. بڕوانە گۆڤاری الاقلام ژمارە 3-ی ساڵی 1992 و هەروەها کتێبی –الصوت الاخر- لاپەڕەی 273.

دواتریش طراد الکبیسی لەسەر هەمان رای فاضل ثامر پێی وایە هەرچەندە توخمە جیاوازەکانی ژانرە ئەدەبییەکان لە دەقێکدا کۆببنەوە، بەڵام جیاوازی نێوان بونیادی شیعرو بونیادی پەخشان هەر دەمێنێ، گۆڤاری –الادیب المعاصر- ژمارە 45 هاوینی 1993.

لەنێو ڕەخنەی نوێی کوردیدا ئەم زاراوەیە وەک ژانرێکی سەربەخۆ زۆر کەم بەکارهاتووە چونکە دەقە کوردییەکان ئاشکراتر ژانری دیاریکراوی خۆیان ڕاگەیاندووەو جورئەتی ئەوەیان نەبووە خۆیان لەهەر یەکێک لەو چوار ژانرە تەقلیدییە جیابکەنەوە.

جەلال زەنگابادی لە چەند هەوڵێکدا بە ئاگاییەوە ئەم چەمک و زاراوەیەی لە دەقەکانیدا بەکارهێناوە، بۆ نموونە لە شاکاری (هکذا شطح الکائن مستقبلئذ)دا ئەو زاراوەیەشی تێپەڕاندووە ناوی ناوە ئەنتی داستان (ملحمە مضاده) کە لە مێژووی ئەدەبدا یەکەم جارە زاراوەی وا بەکاربێت. ئازاد ێبحی دەقی "مێگەل"ی لە ژانرە ئەدەبییە تەقلیدییەکان دوورخستۆتەوەو زاراوەی "دەق"ی بۆ داناوە کە پڕاوپڕی خاسیەتە هونەرییەکانی ئەم زاراوەیەیە. هەروەها "دەرگاکان"ی بەختیار عەلی و "سەفەرێک لە سێو"ی عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵاو "لوتکە"ی کەریم دەشتی و، "تەیرەکانی ئیسماعیل"ی دلاوەر قەرەداغی و هەندێ دەقی تریش کە من لە بیرم نین، مەرجیش نییە هەندێک لەوانە تایبەتمەندی ئەو چەشنە "دەق"ەیان تێدابێ بەڵکو خۆیان بە ناوی "دەق" بڵاویان کردۆتەوە.

کەواتە دەکرێ "دەق"ێک بنووسرێ نەچێتە ژێر ناولێنانی هیچ یەکێک لەو چوار ژانرە ئەدەبییە (شیعر، چیرۆک، ڕۆمان، شانۆنامە)* و تەنانەت نەچێتە ژێر ژانری (پەخشانە شیعر)*یشەوە، بەڵکو "دەق"ێک بێ وەک ژانرێکی ئەدەبی، سەربەخۆیی خۆی ڕابگەیەنێ و، تایبەتمەندیی خۆی بەوە جیابکاتەوە کە تۆڕێک بێت لە پەیوەندییەکانی نێوان توخمە جیاجیاکانی چەند ژانرێکی ئەدەبی و پێکهاتی جومگەکانی لە جەستەی دەقێتیدا ڕێکبخات. هەوڵ دەدەین لە درەفەتێکی تردا بە دوورو درێژی بە دوای ئەم چەمکەدا بچینەوەو، لەو دەقانە بکۆڵینەوە کە سیماو خاسیەتی "دەق"یان هەڵگرتووە (1997).

تێبینییەکان:

*کۆمەڵەی (تیل- کیل) کۆمەڵە ئەدیبێکی فەڕەنسی بوون و گۆڤارێکیان بەو ناوە دەردەکرد، سەرنووسەری گۆڤارەکە فلیپ سۆڵرز بوو، دەستەی نووسەرانیش بریتی بوون لە: جۆلیا کریستیڤاو جان ریکاردۆو م. بلاینی و چیرار جینێت. ئەم گۆڤارە بایەخی سەرەکی بە توێژینەوە ئەدەبی و میتۆدە نوێیەکانی بونیادگەری و ڕەخنەی بونیادی دەداو، ڕۆڵان بارتیش هاوکاری دەکردن. تیل کیل گۆڤارێکی وەرزی ئەدەبی بوو ژمارەی یەکەمی لە بەهاری ساڵی 1960 دەرچووەو هەتا سەرەتای حەفتاکان بەردەوام بووە. بڕوانە گۆڤاری (الاقلام) ژ (11و 12) ساڵی 1993.

*دابەشکردنی ژانرە ئەدەبییەکان بە شێوە کۆنەکەی (شیعری لیریک. داستان. دراما) دەگەڕێتەوە بۆ ئەفلاتۆن و ئەرستۆ. لە شێوەی تازەشدا بریتین لە شیعرو چیرۆک و ڕۆمان و شانۆنامە. پاشان "پەخشانە شیعر"یش بوو بە ژانرێکی ترو هەروەها ژیانامە (بیۆگرافیا)ش بە پێی بۆچوونی جیرار جینێت ژانرێکی دیکەی سەربەخۆیە.

*پەخشانە شیعر زۆر لەمێژە لە ئەدەبیاتی ئەوروپادا وەک ژانرێکی ئەدەبی خۆی چەسپاندووە، سەرەتاکانی ئەم ژانرە لە ڕۆمانسیزم و سیمبۆلیزم دەست پێدەکاو بە شیلی و مالارمێ و رامبۆو بۆدلێرو پۆل ڤالێری و ئەپۆلینێرو ئەوانی تردا دەڕوا.. بڕوانە کتێبی (سۆزان بیرنار/ قصیدە النثر من بودلیر الى ایامنا/ ترجمە: زهیر مجید مغامس/ دار الممون للترجمە والنشر/ بغداد- 1993).

*ژانر: ئەم وشەیە لە بنەڕەتدا فەڕەنسییە Genres، ئێمەش لە بەرامبەر –الجنس الادبی-دا "ژانر"مان لە وشە فەڕەنسییەکە وەرگرتووە.

 

سەرچاوەکان:

1-            جیرار جینیت، مدخل لجامع النص، ترجمە: عبدالرحمن ایوب، دار الشوون الثقافیە العامە- بغداد- بلا.

2-            فاضل ثامر، الصوت الاخر، الجوهر الحواری فی الخطاب الادبی، دار الشوون الثقافیە العامە- بغداد- 1992.

3-            سعید الغانمی، اقنعە النص- قراءات نقدیە فی الادب، دار الشوون الثقافیە العامە- بغداد 1991.

4-            احمد المدینی، فی اصول الخطاب النقدی الجدید، دار الشوون والثقافیە العامە- بغداد 1987.

5-            گۆڤاری (سەراب) ژمارە (3-4) ساڵی (1996)، مەرگی نووسەر- رۆلان بارت، وەرگێڕانی: ئازاد بەرزنجی.

6-            گۆڤاری (الاقلام) ژمارە (3) ساڵی (1992) مەلەفێکی تایبەتی لە بارەی دەق.

7-            گۆڤاری (الادیب المعاصر) ژمارە (45) ساڵی (1993).

 


ئەم بابەتە 18 جار خوێندراوەتەوە
بابەتی لەیەکچوو