بۆ یادی سان جۆن پێرس

Jan 25, 2019

فابیۆلا بەدەوی

ئا/ تارا شێخ عوسمان

 

كەم ساڵ هەیە لە فەرەنسا یادی لەدایكبوونی شاعیرێكی گەورەی ئەو وڵاتە نەكرێتەوە، ئەویش (سان جۆن پێرس)ە. ئەو شاعیرە بلیمەتە فەرەنسییە لەلای زۆربەی نووسەرەكانی ئەو وڵاتە پلە و پایەیەكی تایبەتی هەیە و هەر لەم چوارچێوەیەشدا (كلۆد بۆنفوا)ی ئەدیبـی گەورەی فەرەنسا لە بارەیەوە دەڵێت (پێرس پشتی دەكاتە ئەم سەردەمە، ئەوەی تەنها بەلایەوە گرنگە ئەو مەودا و ڕەگەز و هێزە گەورانەیە كە سروشت دەهەژەێنێت و مرۆڤ لەنێوان خواوەند و دەسەڵات و سێكسدا دەبزوێنێت).

 

كەشتییەكان بەرتەسكن و

جێگەكانیش تەنگەبەر

بۆ ئەوەی دەریا لە پەنجەرەكانەوە بێنە ژوورەوە 

تەنها بە دەریا دەڵێین

چەندە نامۆبووین

لە جەژنەكانی لەدایكبووندا

 

هەوڵدان بۆ نزیكبوونەوە لە شیعرەكانی پێرس بە مانای گەڕانە بەنێو یاساكانی گۆڕانی ئەزموون بۆ كاری داهێنان. ئەمەش قورسە، چونكە پەیوەندی هەیە بە شاعیرێكی بەئاگاوە كە نایەوێت كەسێتی كۆمەڵایەتی خۆی ببەستێت بە بەرهەمە شیعرییەكانیەوە، هەر ئەویش یەكێك بوو لەوانەی بۆ ماوەی چەند ساڵێك ڕۆڵی بەرچاوی هەبووە لەسەر سیاسەتی فەرەنسا. (سان جۆن پێرس) لە نامەیەكیدا بۆ ماكس پۆل فۆشییە نووسیویەتی (هیوادارم بمبەشن لەكاری دیپلۆماتی، چونكە ئەوە شتێكی هەر وا لەخۆڕا نەبوو كە ناوێكی خوازراوی ئەدەبیم بۆ خۆم هەڵبژارد، هەمیشە دووفاقیم بەكارهێناوە لە كەسێتی خۆمدا). ناوی ڕاستەقینەی سان جۆن پێرس (ئەلیكسیس سان لێجیە)یە، مناڵێتی ئەو ئەدیبە وەك مناڵێتی میرێكی نازدار وابووە، لە ساڵی (1887) لە دوورگەی لی جی لی فای (گوادلوپ) لەدایكبووە كە یەكێكە لە دوورگە جوان و دڵڕفێنەكانی دەریای (ئەنتیك). نازناوەكەشی لەو دوورگەیەوە وەرگرتووە كە خێزانەكەی خاوەنی بوون. لە هەموو ژیانیشیدا زۆر لەژێر كاریگەریی ئەو لەدایكبوونە ئازاد و گۆشەگیرەدا بووە كە هەیبووە. دوای ئەمەش بۆتە شاعیرێكی خاوەن دەسەڵاتی وەك دەسەڵاتی كاهینەكان، هەموو شیعرەكانی وەك ئاماژەیەك وان بۆ تووڕەیی سروشت، هەمیشە زیندەوەرە ئاوییەكان لە گەڵیدا بوون و هاوڕێیەتی كردوون و هاوڕێیەتییان كردووە. لەبەرئەوە شیعرەكانی وەك بانگەوازێكی وردەكارییەكانی سروشت و مێژووی دێرین دێنە ئەژماركردن. قەسیدەكانی لەلایەن دوو گەورە شاعیر و بیرمەندی عەرەبی هاوچەرخەوە كراون بە عەرەبی كە ئەوانیش (ئەدۆنیس و ئەحمەد عەبدولمعتی حیجازی)ن. هەموو شتێك لەلای پێرس بە یاخیبوون و ڕەتكردنەوە و ئاگایی دەست پێدەكات، بەوەی ئەم جیهانە نامۆیە بە مرۆڤ. دەگوترێت شیعرەكانی پانتاییەكی  چۆڵ داگیر دەكەن لە ناخی وەرگرانی شیعردا، چونكە كۆنتڕۆڵی ڕیتمی خوێندنەوە دەكات و بەشێوازێك بەكاری دەهێنێت كە سەرسوڕهێنەرانەیە. شێوازی سان جۆن پێرس یەكێكە لە شێوازە قورسەكانی شیعری نوێ، لەگەڵ ئەوەی سەر بە هیچ قوتابخانە و ڕێچكەیەك نییە. زۆربەی ڕەخنەگرەكان لەسەر ئەوە كۆكن بەرهەمەكانی سان جۆن پێرس نابێت لە چوارچێوەی هیچ قەسیدەیەكی قافیەدار، یان شیعری ئازاد و تەنانەت لە ڕیزی پەخشاندا پۆلێن بكرێن، لەبەر ئەو جیاوازییە ئاشكرایەی لەنێوان بونیاد و شێوازی نووسینی دەقە شیعرییەكانی ئەودا هەیە لەگەڵ شێوازی قاڵبە شیعرییە باوەكانی دیكەدا، تەنانەت خۆیشی هەرگیز حەزی لەوە نەكردووە كە تێكستە شیعرییەكانی لە قاڵب بدرێن، چونكە لەو بڕوایەدا بووە ئەو تێكستانەی ئەو نووسیونی، زۆر بەرینترە لەوەی لەنێو هیچ چوارچێوەیەكدا دابنرێت. لەگەڵ ئەوەشدا پەرۆشیی ڕەخنەگران بۆ لە چوارچێوەدانی بەرهەمە شیعرییە تایبەتەكانی سان جۆن پێرس بەهۆی قورسیی تێكستەكانی و ئاڵۆزی و بەرینی فەزای شیعرەكانیەوەیە.

(جاتیان بیكۆن)ی ڕەخنەگری فەرەنسی وەسفی دەقەكانی پێرست دەكات و دەڵێت (شیعرەكانی پێرس جۆرێك لە ڕەسەنایەتییان تێدایە، هەروەك ئاوی تاڤگەكان دەڕژێنە ناو یادەوەریمانەوە، شیعرەكانی سروشێكە لە هیچ كتێبێكی ئاسمانییەوە وەرمان نەگرتووە، پێرس نوێگەر و پێگەیشتوو تەنانەت داناش بووە). بەناوبانگترین دەق كە ئەم شاعیرە مەزنە نووسیویەتی، تێكستە نەمرەكەیەتی بەناوی (ئاناباز)، بەوپەڕی بلیمەتییەوە دایڕشتووە و گەرمییەكی ئەوتۆی تێدایە كە هاوشێوەی نییە و زۆر دانسقەیە. ئەم قەسیدە داستانئامێزەی پێرس لەوكاتەدا نووسیویەتی كە وەك دیپلۆماسییەك كاری كردووە لە وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا و لەوكاتەدا سەردانی (چین)ی كردووە. (ئاناباز) مانای (گەشتێك بۆ ناوەوە)یە، ئەم قەسیدەیە ئیلهامەكەی لەو پاشەكشێیەوە وەرگرتووە كە كراوە بۆ ناوەوەی بیابان لە شەڕێكی ئەفسانەیی كە سوپای ئەسینا هەڵیدەگیرساند هەركات (زیۆس) ئارەزووی بوایە. قەدەری ئەو شاعیرە ئەوە بووە جیهانەكەی خۆی دروست بكات كە بە تەریبـی لەگەڵ هەموو شتێكی مەزندا بڕوات، بەدەریا دەست پێدەكات و بە مەنفا كۆتایی دێت. لەنێوان ئەو دوو جیهانەشدا، پەپوولەكانی پێرس باڵەكانیان كردۆتەوە و بە پەنجەیەك لە گوڵ حیكایەتەكانی بوونی مرۆڤیان تۆماركردووە، بەڵام بەو وشانەی مانای ونبوون نازانن، هێندەی بە ڕووتبوونەوە ئاشنان. نهێنی زمان لە جیهانی پێرسدا لە سەرەتاكانی یەكەمەوە دەست پێدەكات و پەلكێشت دەكات بۆ توناوتوونێكی مەزن، ئەوەی ئێمە لە سەرەتادا هەستی پێدەكەین، ئەویش لە كاتێكدا كە نوقمی خەو و خەوبینین و وڕێنەكردن دەبین، ئەمەش وای كرد ئەكادیمای سویدی ئاوڕی لێ بداتەوە و لە ساڵی 1960دا خەڵاتی نۆبڵی شیعری پێ ببەخشێ. ئەوەش لە كات و سەردەمێكدا بوو كە پڕبوو لە ململانێ و مووشەكی ئامادەكراوی جەنگی سارد.

سەرەڕای ئەوانە ئەو شاعیرە بە بێدەنگی ڕێی كرد، نە شەیدای ڕۆشناییەكانی بەناوبانگی بوو، نە زۆر گوێی بە پیاهەڵدانی ڕەخنەگران دەدا، بەڵكو دەستلەملانێی گۆشەگیری بوو، بەڵام هێندەش سادە و خاكی نەبووە كە خەڵك تێی دەگەن. یەكێك لە كینە لەدڵان لێی دەپرسێت، (كێ گەورەترین شاعیری فەرەنسایە؟ لە وەڵامدا پێرس دەڵێت: بەداخەوە ڤیكتۆر هۆگۆ).

 

سەرچاوە: مجلة (دبي الثقافية) ژمارە (31)-كانوونی یەكەمی 2007.