عەلى وەردى و کۆمەڵگەى کوردى

د. نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد

زاناى کۆمەڵناسیى عێراقى د.عەلى وەردى (1913-1995)، بۆچوونەکانى لەسەر سێ گریمانەى سەرەکى بنیات ناوە، ئەو سێ گریمانەیەش ئەمانەن :

یەکەم: ململانێى نەریتى دەوارنشینى و کولتورى شارنشینى (صراع البداوة والحضارة)، ئەم گریمانەیەى لە ئیبن خەلدون خواستووە.

دووەم: دووفاقیى کەسایەتى (إزدواج الشخصیة)، ئەم گریمانەیەى لە زاناى کۆمەڵناسیى ئینگلیزى رۆبێرت ماکیڤر (1882-1970) وەرگرتووە.

سێیەم: دژیەکیى کۆمەڵایەتى (التناشز الاجتماعی)، ئەم گریمانەیەشى لە زاناى کۆمەڵناسى ئەمێرکى ولیام ئۆگبێرن (1886-1959) وەرگرتووە.

خوێنەرى کورد دەتوانێت تێبینیى ئەوە بکات ئەو دیاردە کۆمەڵایەتییانەى لە کۆمەڵگەى عێراقیدا هەبوون و هەن، هەندێکیان تا ئەندازەیەکى زۆر، لە کۆمەڵگەى کوردیشدا بوونیان هەیە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و دیاردە کۆمەڵایەتییەکانى کۆمەڵگەى عێراقى و کۆمەڵگەى کوردى لە زۆر رووەوە لەیەک دەچن، بۆیە ئەو رەخنانەى عەلى وەردى ئاراستەى کۆمەڵگەى عێراقیى دەکات، لە زۆر لایەنەوە کۆمەڵگەى کوردیش دەگرێتەوە.

دەتوانین بڵێین لەو سێ گریمانەیەى عەلى وەردیدا، گریمانەى دووەم و سێیەم تا رادەیەکى زۆر بەسەر کۆمەڵگەى کوردیشدا جێبەجێ دەکرێن، چونکە هەر دوو دیاردەى (دووفاقیى کەسایەتى) و (دژیەکیى کۆمەڵایەتى) بە روونى لە کۆمەڵگەى کوردیشدا بوونیان هەیە، بەڵام گریمانەى یەکەم، واتە تیۆرییەکەى ئیبن خەلدون (ململانێى دەوارنشینى و شارستانى) بەسەر کۆمەڵگەى کوردیدا پراکتیزە ناکرێت، لەبەر ئەوەى ناوچە کوردنشینەکان تا ئەندازەیەکى زۆر دوورن لە بیابان و دەوارنشینى. عەلى وەردى خۆیشى دان بەم راستییەدا دەنێت، پێى وایە لەهەندێ رووەوە کۆمەڵگەى کوردى جیاوازە لە کۆمەڵگەى عێراقى. لەم بارەیەوە عەلى وەردى لە لاپەڕە 164ى کتێبى (لێکۆڵینەوە لە سروشتى کۆمەڵگەى عێراقى – دراسة في طبیعة المجتمع العراقي)دا ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە مەرج نییە سەرجەمى بۆچوون و گریمانەکانى، بۆ سەرانسەرى عێراق بەهەمان شێوە دەربکەوێت، بۆ نموونە بەشێکى عێراق بریتییە لە ناوچەى شاخاوى کە کوردەکانى تیادا دەژین، "ئەم ناوچەیە دەکەوێتە باکورى رۆژهەڵاتى عێراقەوەو کۆمەڵگەى کوردیى تیادا دەژى، لەتەک کەمینەیەکى تورکمان و چەندین ئایین و ئایینزاى دیکەى وەک مەسیحى و یەزیدى، ئەم ناوچەیە ناچێتە ناو چوارچێوەى توێژینەوەکەى ئێمەوە، ئەم ناوچەیە شایستەى لێکۆڵینەوەى تایبەتییە. جارێکیان هەوڵم دا لێکۆڵینەوەیەک لەسەر کۆمەڵگەى کوردى بنووسم، بەڵام سەرکەوتوو نەبووم، چونکە زمانەکانى ئەو ناوچەیە نازانم. ئەو خێڵانەیشى لە بیابانەوە هاتن، نەگەیشتنە ناوچە کوردییەکان، بۆیە ئەمان پتر کاریگەریى خێڵە شاخاوییەکانیان لەسەرە وەک لە خێڵە بیابان نشینەکان، ئەو ململانێ کولتوورییەى لەو ناوچەیەدا سەرى هەڵداوە، لە زۆر رووەوە جیاوازە لە ناوچەکانى ترى عێراق" ل164.

باوەڕ ناکەم هیچ نووسەرێکى کورد هەوڵى دابێت بەپێى تیۆییەکانى عەلى وەردى کۆمەڵگەى کوردى بخوێنێتەوە، یان هەوڵ بدات سوود لە تیۆرییەکانى وەردى وەربگرێت و لێکۆڵینەوە لە کۆمەڵگەى کوردى بکات، یان هەوڵ بدات تایبەتمەندییەکانى کۆمەڵگەى کوردى، لەرووى سۆسیۆلۆژییەوە، ئاشکرا بکات.

تەنها هەوڵێک لەو بوارەدا ئەنجام درابێت، بریتییە لە چەندین وتارى دکتۆر فوئاد قادر ئەحمەد کە لە زانکۆى سەڵاحەدین، کۆلێجى ئەدەبیات- بەشى کۆمەڵناسى مامۆستا بوو، بەداخەوە لە سەرەتاى ساڵى 2018 کۆچى دوایى کرد. د.فوئاد قادر لە ساڵى 2015دا سەرجەمى توێژینەوەو وتارەکانى دەربارەى کۆمەڵگەى کوردى، بە زمانى عەرەبى، لە کتێبێکدا چاپ کرد بە ناونیشانى "دکتۆر عەلى وەردى و چەند لێکۆڵینەوەیەکى سۆسیۆ-ئەنترۆپۆلۆژیى سەرەتایى بۆ پتەوکردنى کۆڵەکەکانى کۆمەڵناسیى کوردى" (الدکتور علی الوردی، و دراسات سوسیو – انثروبولوجیة تمهیدیة لارساء دعائم علم اجتماع کوردی).

تێبینى: ئەم بابەتە لە ژمارەى رۆژى سێشەممە 12/2/2019 ى رۆژنامەى زەمەن بڵاوبۆتەوە، بەشێکیشە لەو پێشەکییەى بۆ وەرگێڕانى تێزى دکتۆراکەى عەلى وەردیمان نووسیوە.


ئەم بابەتە 5 جار خوێندراوەتەوە
بابەتی لەیەکچوو