Warning: Division by zero in /home/galawej/public_html/tmp/templates_c/cgbd243^eaff6abc0894fc43cc026e79a1ff7ef9439afb78.module_db_tpl.CGBlog;detailndesign.php on line 71

چەمک و نهێنی عەشق لای ئیبن عەرەبی

جەمال حسێن
Jul 31, 2017

ئەم بابەتە لە پێشبڕکێی لێکۆڵینەوەی بیستەمین فێستیڤاڵی گەلاوێژ بەشدار بووە

ئیبن عەرەبی (558 كۆچی كە دەكاتە 1164ی زانین لەدایكبوەو لە 638 كۆچی كە دەكاتە 1240 زاینی مردوە) لای لایەنگرانی بە (الشیخ الاكبر) ناسراوەو دوژمنە سەلەفیەكانیشی بە (الكفرالاكبر) دەیناسێنن، كەسایەتیەكی گەورەو خاوەن تەفسیرو تەئویلی وردو زۆرجار ئاڵۆزو زمانێكی یەكجار تایبەتە. زۆرن ئەو سەلەفیانەی لەمێژودا تەكفیری ئیبن عەرەبیان كردوە، یەكەمیان و پڕ كاریگەرترینیان (ئیبن تەیمیە)یە. كە سەرسەختترین نەیاری ئیبن عەرەبی و تەسەوفە بەگشتی، لەدوای ئەوەوە تەكفیرو قسەوتن بەم كەسایەتیە سۆفیە بوە نەریت، ئەو نەك هەر چەندینجار و لەچەندین بۆنەی كتێبەكانیدا تەكفیری دەكات، بەڵكو كتیبێكی تایبەتیشی نوسیوە بەناوی (رسالە فی الرد علی ابن العربی فی دعوی ایمان فرعون)، كە لەناوەرۆكدا رەخنەی توندی لێگرتوە و تەكفیری كردوە. سەرباری ئەوەش ئیبن تەیمیە ئاماژەی بۆ ئەوە كردوە كە ئەو پێشتر رای لەسەرئیبن عەرەبی باش بوە تا كتێبی (فصوص الحكم)ی خوێندەوە، (سەرەتا من لەو كەسانە بوم رام لەسەر ئیبن عەرەبی باش بوووە بەكەسێكی مەزنم دەزانی. . .. چونكە هێشتا لەمەبەستی نوسینەكانی نەگەشتبوین و كتێبی (فصوص)مان نەخوێندبۆوە)(1) لەم كتێبەوە بروای بەوە هێناوە كە ئیبن عەرەبی كافرە. لایەنگرانی ئیبن عەرەبی چەندین جاربەرگریان لێی كردوە و وتویانە نەیارانی تێی نەگەشتون، لەسەروی هەمویانەوە (ابن عطاء الله اسكندري 658/709 كۆچی)، كە گفتوگۆیەكی درێژی لەگەڵ ئیبن تەیمیە كردوە لەسەر چەند پرسێكی ئاینی، (2) لە بارەی ئیبن عەرەبیەوە ناوبراو پێی وتوە (بۆئەوەی بەهەڵەدا نەچی جارێكی تر بەتێگەشتنێكی تر كتێبەكانی ئیبن عەرەبی بخوێنەوە هەوڵ بدە لە رەمز و ئاماژەكانی بگەی). لەئەنجامدا ئیبن تەیمیە وتویەتی (ئەگەر ئیبن عەرەبی مەبەستی ئەوە بوبێت كە تۆ دەیڵێی ئەوا كافر نیە، بەڵام ئەو مەبەستی ئەوەبوە.) لەوەڵامدا و لەكۆتایدا سید عەتا پێی وتوە (ئیبن عەرەبی زمانێكی تایبەتی هەیە، كەپڕیەتی لە ئاماژەو رەمزو رازو نهینی و شەتەحات). كە ئەمەش نمونەیەكی تری ئەوەیە كە ئاڵۆزی زمان و قورسیەكەی لای ئیبن عەرەبی وایكردوە كە یارونەیار زۆرجار بەهەڵە تێی بگەن و ناكۆك بن لەبارەی بۆچونەكانیەوە. (3) ئەم كە لەسەردەمی قوڵبونەوەی گفتوگۆی فەلسەفی و ئاینی و مەزهەبی و سیاسی هەمەجۆرو ناكۆكدا ژیاوە، هەر لەمناڵیەوە لە زێدی خۆی (ئەندەلوس)ەوە چوتە ناو ئەو فەزایەو لەگۆشەنیگای تەسەوفەوە ویستویەتی جارێكی تر حەقیقەتی ئاینی دابڕێژێتەوە. لەهەرەتی هەرزەكاریدا بوە، لەڕێی باوكیەوە دیداری لەگەڵ (ئیبن روشد)كردوەو لەوكاتەوە گفتوگۆی قوڵی لەگەڵ ئەنجامداوە، بەجۆرێك كەبۆتە مایەی سەرسامی و سەرنج راكێشانی ئیبن روشد كەلوتكەی هەوڵی ئەقڵانی وفەلسەفیە بۆ خوێندنەوەی دین ودۆزینەوەی وەڵامی فەلسەفی تەریب بە ئاین دروستكردنی جۆرێك لە فەلسەفەی ئیسلامی بوە لەسەردەمی خۆیدا، لەهەمانكاتدا كوژراوی زاڵبونی گوتاری تەكفیروزبری پیاوانی ئاینیە، هەمان كەسایەتی دوای كوژرانی، جارێكی تر (كەسێیەم جارە) دێتەوە بەردەم ئیبن عەرەبی، بەڵام ئەمجارەیان وەكو لاشەیەكی بێ گیان، كەدراوە بەپشتی ئەسپێكدا، لایەكی لاشەكەی ئیبن روشدە و لاكەی تریشی، بارێكە لەكۆی كتێبەكانی، كە بەفەرمانی قەڵەمداری ئیسلامی لەمەغریبی عەرەبی ئیسلامی ئەوكات هەردوكیان، هەم ئیبن روشد و هەمیش كتێبەكانی دەخرێنە ژێر خاك و ون دەكرێن. كە ئەم وێنەیە لەچەندین روەوە كاریگەری قوڵ و دورمەودای بەسەر ئیبن عەرەبیەوە جێهێشتوە، كە ئێرە جێی باسی ئێمە نیە. هەر ئەوەندە نەبێ كەدەمەوێ بڵێم ئیبن عەرەبی لەمناڵیەوە خولیای بڕێكی زۆر لەپرسیاری گەورەو قوڵی فیكری و فەلسەفی و ئاینی بوە و تێكەڵ بوە بەم جیهانە فیكریە. بۆیە دیداری ئیبن عەرەبی و ئیبن روشد لەگەڵ خۆیدا كۆی ئەو ئاماژانەی هەڵگرتوە كەدواتر، بەتایبەت دوای ئەوەی ئیبن عەرەبی ئەندەلوس جێدێڵی بەرەو حیجاز بەمەبەستی حەجكردن، كە دواترئەم كۆچكردنەی وادەكات بەیەكجاری بمێنێتەوە و چەندین شوێنی رۆژهەڵاتی ئیسلامی و میسر بگەڕێ، تاسەرەنجام لە دیمەشق كۆچی دوایی بكات. ئیبن عەرەبی نەك هەرخۆی بەفەیلەسوف نەناساندوە، بەڵكو بەپێی سروشتی دنیابینی تەسوف، ئەو نەیارێكی سەرسەختی میتۆدی فەلسەفی و ئەو شێوە بیركردنەوەیەیە. سەرەكیترین جیاكاریش لەنێوان ئەم دوو جیهانە، فەلسەفەو تەسەوف، بریتیە لە دژیەكی مەرجەعەكان، لەكاتێكدا یەكەمیان ئەقڵ و كەلتوری ئەقڵانی دەكاتە سەرچاوەی یەكەم و كۆی چالاكیەكانی هۆشیاری وفیكری بەو دەبەستێتەوە، ئەوا تەسەوف دڵ و حاڵەتەكانی بەلوتكەی سەرچاوەی مەعریفە دادەنێ. لێرەوە فەلسەفە كاری زانستە، بەرهەمێكی ئەقڵیەو قابلی كەڵەكەبونە، بەڵام تەسەوف مەقاماتە وخاوەنی كۆمەڵێك رێگای پڕ نهێنی و شاراوەیە. بەڵام وەكوباسكاڵ دەڵێ (هەمو وەستانەوەیەك بەروی فەلسەفەدا، خۆی لەخۆیدا فەلسەفەكاریە)، ئەگەر بەم لۆژیكە سەیری ئیبن عەرەبی بكەین، ئەوا دەتوانین بڵێین ئەو شای فەیلەسوفانی تەسەوفە، ئەو كەسایەتیەیە كە كاریگەری بەسەركۆی گوتاری تەسەوفیزمدا لەدوای خۆیەوە دیارە. زمانی ئەم كەسایەتیە، زمانێكی قورس و پڕ لەرەمزو ئاماژەیە، زمانێكی تایبەت وئاڵۆز، هەر ئەم ئاڵۆزیە هەم بۆ دۆستەكانی بوە بەكێشەی تێگەیشتن و هەمیش بۆ نەیارەكانی بیانویەك بۆ تەكفیركردنی. بەشێكی زۆری ئەم قورسی زمانەی ئەو پەیوەندی بەقوڵی و تازەیی لێكدانەوەو تێگەشتنەكانیەوە هەیە، بەشێكی تریشی پەیوەندی بە سروشتی فیكری تەسەوف خۆیەوە هەیە. بۆیە لەگەڵ خوێندنەوەی ئیبن عەرەبی بەردەوام دەبێ ئەو رستە یەكجار گرنگەی تەسەوفمان بیربێت كە (تا فكر فراوانتر بێت، دەربڕین تەنگتردەبێت). لەوەش زیاتر یەكێك لەتایبەتمەندیەكانی تری زمانی ئیبن عەرەبی، پەیوەندی بە دنیابینی خۆیەوە هەیە، كە دنیابینیەكی بازنەییە، بەسەر خۆدا شكاوەیە، سیستمێكی یەكتربڕ نیە، بەڵكو یەكتر تەواوكەرە، ئەو بەردەوام یەك راستی دەڵێتەوە، بەڵام بەچەندین شێوەو بەچەندین جۆر، راستیەكی سادە نا، بەڵكو راستیەك جگە لەئاڵۆزی، لەهەمانكاتدا گەورەو فراوانیش. بەواتایەكی تر ئەم هەمو بون بە ئاماژەو نیشانەی ئەو راستیە دەبینێ، لەهەرلایەك دەڕوانێ هەر ئەوە دەخوێنێتەوە، بەڵام هەرجارە بەفۆرمێك راستی خۆی نمایشدەكاو ئەویش هەرجارە بەشێوەیەك وێنای دەكاتەوە. لای ئەو زمانی مەقال و زمانی حاڵی بون، دەنگیان هەڵبریوە و راستیەك دەڵێنەوە، كە ئەم تەنها ئەركی نوسینەوەو نمایشكردنیەتی. لێرەوە قورسی زمانی ئیبن عەرەبی، لەقورسی خۆدەرخستنی ئەو راستیەوەیە، لەبونی چەندین(حیجاب)و پەردەیە، كە وادەكات مرۆڤ ئەوراستیانە نەبینێت، بگرە بون (وەكوتەسەوف دوبارەی دەكاتەوە)هیچ نیە جگە لەچەندین پەردەی جیاواز لەنێوان مرۆڤ و حەقیقەتی موتڵەق، لەنێوان یەقین و گومانی بەردەوام. هەربۆیە زۆربەی لێكۆڵەرانی فیكری تەسوف و ئیبن عەرەبی لەجیهانی ئیسلامی و رۆژئاوادا، كە دەگەنە كتێبی(فصوص الحكم)كە بەگرنگترین كتێبی ئەژماردەكرێـت، بەتەنیشت كتێبی (فتوحات المكیە)(4) دەستەوەستانی خۆیان لەتێگەیشتنی دەردەبڕن، بۆیە بەشێك لەو لێكۆڵیارانە بەناچاری خۆیان لەخوێندنەوەی ئەم بەرهەمە بەدور دەگرن. دكتۆر نەسر ئەبو زێد، كە هەم خاوەنی بڕوانامەی دكتۆرایە لە فیكری ئیبن عەرەبی و تەسەوف و میتۆدی تەفسیری قورئان لای ئیبن عەرەبی، هەمیش خاوەنی چەندین لێكۆڵینەوەی جیاوازە لەبارەی فیكری ئیبن عەرەبیەوە، بەردەوام جەخت دەكاتەوە سەر ئەو راستیەی كە ئەو هێشتا نەیتوانیوە پەی بە بەشێكی زۆر لە راز و نهێنیەكانی ئەم كەسایەتیە ببات. بۆیە ئامۆژگاری ئەوانە دەكات كە دەیانەوێت لەزەریای فیكری ئیبن عەرەبیدا مەلەبكەن، بەرلەوەی خۆیان فڕێبدەنە ناو ئەو زەریایەوە ئامانجێك بۆ خۆیان دیاریبكەن، ئەگەرنا هەرچەند مەلەوانی باش بن و لەزۆر دەریای فیكریش پەڕیبنەوە، ئەوا پاش ماندوبونێكی زۆر لەناوزەریای ئیبن عەرەبیدا، ماندو و شەكەت و هیچ بەدەستەوە دێنەدەرەوە، كە ئەوە ئامۆژگاریەكە، كە هەر بەراستی لەكاتی هەوڵدان بۆ تێگەیشتن لەدنیابینی ئەو كەسایەتیە بۆ نوسینی ئەو بەرهەمە گەرچی لەسەرەتادا زۆربەهەندم وەرنەگرت، بەڵام هەرزوو تێگەشتم، كە ئەبوزەید وەكو لێكۆڵیارو مەلەوانێكی یەكجار زانای بەحری تەسەوف ئەم قسەیەی وەكو تەوازوعێكی زانستی نەوتوە، بەڵكو لەوەش زیاتر ئەمە راستیەكی رونە، بۆ لێكۆڵینەوە لەدنیابینی ئیبن عەرەبی (بەردەوام بەئاسانی دەتوانێ خاڵێكی دەستپێك بدۆزێتەوە، بەڵام بەهیچ شێوەیەك ئاسان نیە كەبگەیە خاڵی كۆتایی، ئەم كارە سەختترین كارە. فكری ئیبن عەرەبی سەیرورەیەكە دەست پێدەكاو كۆتایی نایەت)(5)

بەر لەوە بۆ زیاتر رونكردنەوەی گرفتی زمان لای تەسەوف، كە لەحەلاجەوە دەچێتە ئاستێكی ترو قۆناغێكی تری ئەم پەیوەندیە دەست پێدەكات، بەتایبەت لە تاكە بەرهەمی جێماوی( الطواسین)(6)ئەم گرفتە بە رونی دەردەكەوێ، كە هەر هەمان گرفت هۆكاری راستەقینەی كوشتنەكەشی بوە بەو شێوە تراژیدیەی مێژوو بۆمان دەگیڕێتەوە. بۆ ئەمە پێویست دەكات بچینە لای (ولترستیس) و تێگەیشتنی ئەم بۆ گرفتی زمان لای تەسەوف. كە مەبەستمان بەرهەمە نایابەكەی ناوبراوە لەژێرناوی (التصوف والفلسفە). ئەم بەرهەمە كەتایبەتە بۆ شیكردنەوەو دەرخستنی دیوە فەلسەفیەكەی تەسەوف، بەتایبەت لە ئاینی مەسیحیدا، لەهەمانكاتدا لێكۆڵینەوەیەكی زانستی و سەرەكی تێگەیشتنی دنیای تەسەوفە. بەوپێیەی تەسەوف دیاردەیەكی مرۆییە، بەگشتی لەچوارچێوەی ئاینەكاندا دەردەكەوێ، بەڵام دەكرێ لەدەرەوەی سنوری هیچ ئاینێكیشدا بێت، نمونەی ئەفڵوتین، كەپێی دەوترێت تەسەوفی وابەستەنەبو (التصوف اللامنتمی). بەگشتی تەسەوف لانی كەم لە ئاستی فینۆمینۆلۆژیا بەیەك دەچن. یەكەم بڕگەی بەشی (تەسەوف وزمان) (یەكێك لەراستیە ئاشكراكان لای تەسەوف ئەوەیە كە زمان وەكو وەسیلەیەك بۆ گەیاندنی ئەزمون و روانگەكانی خۆیان، وا هەست دەكەن زمان بەشیان ناكات، یان تێریان ناكات)(7)

چەندینجار متەسەوفە گەورەكانی جیهانی ئیسلامی و لەچەندین سیاقی جیاوازدا ئەوەیان وتۆتەوە كە زمان لای ئەوان، وەكو ئەو ئاوە وایە، كە بەخوڕ بەجۆگەیەكی باریكدا دەڕوات، بەڵام لەبەرئەوەی بڕی ئاوەكە زۆرترە لەوەی جۆگەلەكە بەخۆی بگرێ، بۆیە بەناچاری بەشێكی زۆری بەم لاولای جۆگەكەدا دەڕوات، دوای ئەوەی جۆگەكە پردەبێت. بەم نمونە جوانە تەسەوف دەیەوێ بڵێ كە بەحری زانستی ئەوان، لەوە فراوانتر و زۆرترە كەجۆگەی زمان بتوانێ لەخۆی بگرێ، بۆیە زۆرجار سەردەكاو لەدەرەوەی مەنتیقی زمانی كۆمەڵگا رێچكەدەگرێ. نمونەی دیاری ئەوحاڵەش شەتەحاتی سۆفیە، كەلەبنەڕەتدا دەركەوتەیەكی زمانەوانی تایبەت بەتەسەوفەو هۆكارێكی سەرەكی سەرئێشەو گیروگازی زۆریشە بۆیان. (8)

دوای ئەوە نوسەر ئاماژە بۆ چەندین متەسەوفی گەورەی مەسیحی و جیهانی دەكات كە وتویانە ئەوان ناتوانن بەزمان دەبڕی لە ئەزمونی خۆیان بكەن. ئەوجار بۆ تێگەیشتن لەم گیرو گازەی زمان لای تەسەوف، ئەم هەڵدەدات لەرێی دوو تیۆرەوە، رونكردنەوەمان بداتێ. تیۆری هەڵچون (الانفعال): سەرباری ئەوەی هەڵچون چەمكێكی ئاڵۆزو نارۆشنە، تا هەڵچون قوڵتربێت، دەربڕین لێی ئاڵۆزتر دەبێت. كورتترین رێگا بۆ دەربرین لە هەڵچون، بەوپێیەی هەستێكی راستەقینەی مرۆییە، زمانی قسەكردن نیە، بەڵكوزمانی جەستەیە، وەكو فرمێسك. بۆیە (بەئازادانە باسی هەستە سادەكانمان دەكەین، بەڵام كاتێك ناخی هەستی مرۆییمان دەلەرزێ، ئەوا بێدەنگی هەڵدەبژێرین) (99) لێرەوە ئەزمونی تەسەوف كە لەجەوهەردا ئەزمونی هەستێكی قوڵی عەشق و هەڵچونی روحیە، لە وشەكان قوڵترە تا بتوانێ دەربڕی لێبكات. لەئەدەبیاتی تەسەوفدا، بایەخی بێدەنگی هیچی كەمترنیە لەقسەكردن، زۆرجار گەورە شاعیرو كەسایەتیەكانی تەسەوف قسەیان لەسەر پەیوەندی عەشق وەكو بەرزترین مەقامی خوایی و بێدەنگی كردوە، چونكە زمان لەو حاڵە لەوە بێ تواناترو لاوازترە كە بتوانێ بەرجەستەی بكات، لەوانە جەلالەدینی رۆمی (عەشق بێدەنگیە)(10) گەرچی نوسەرە رەخنە لەو روانگەیە دەگرێ، و پێیوایە (الادراك/تێگەیشتن)خاڵی سەرەكی تەسەوفە تا هەڵچون، كە ئەویش كردەیەكی ئەقڵیە، واتە تەسەوف روانگەیەكی تازەیە و جۆرێكە لەتێگەیشتنی جیاواز بۆ بون، بۆیە تیۆری هەڵچون بەلای ئەمەوە راست نیە، بەم پێیەش گرفتی زمان لای تەسەوف، گرفتێكی دەرونی نیە، بەڵكو گرفتی تێنەگەشتنی بەرامبەرە. بەواتایەكی تر نوسەر دەیەوێ بڵێ گرفتی ئەوان، پەیوەندی بە گرفتی روانینیانەوە هەیە. لێرەوە كورت هێنانی زمان، كورت هێنانیەتی دەفری زمانە كە ناتوانێ ئەو حەقیقەتەی ئەوان لەخۆبگرێ كە بەرێگای كەشف بۆیان دەركەوتوە.

دووەم تیۆری نابینایی روحی (العمی الروحی)، بەپێی ئەم تیۆرە چەند ئەستەمە سروشتی رەنگەكان لەكەسێكی نابینا بگەیەنین، بەهەمان شێوەش ئەستەمە كەسێك خاوەنی هەمان روحی كراوەو ئەزمونی تەسەوف نەبێت بتوانێت لێی تێبگات. ئەمەش كێشەیەكە زمان لەئاستی دەربڕینیدا دەوەستێ. سەرباری رەخنەی نوسەر لەم دوو تیۆرە، بەڵام بێگومان بەهای زانستی خۆیان ون نەكردوە. رەخنەكانی نوسەر سەرەتای داڕشتنی بنەمایە بۆ خوێندنەوەی فەلسەفیانەی تەسەوف و دەربڕین لێی.

(زمانی سۆفی لە ناخی خۆی، زمانی سۆفی لەناو خەڵك، ناخێكی پڕ لە عیشقی ئیلاهی، ناو خەڵكێكی مەحكوم بە شەرع، ناخێكی یەكبو لەگەڵ خودا، كۆمەڵگایەكی جیا لەخوا، زمان لەدۆخی مەنەلۆج و دیالۆگ. . . . . . )(11) لەدۆخی یەكەم مەحكوم نیە بەئەقڵ، مەحكومە بە هەڵچون، لەدۆخی دوەم مەحكومە بە غەوغا، لەدۆخی یەكەم ئەزمونی تاكەكەسیە، لە هی دوەم موڵكی گشتیە، لێرەوە تێنەگەیشتن لەتەسەوف لەجیاوازی وەزیفەی زمان دێت لەم نێوانە، لەهەمانكاتدا داواكاری تەسەوف بۆ نمونە شبیل بۆ كەشف نەكردنی حەلاج بۆ ئەوەی هەستی پێدەكات دێت. .

زۆرجار لێكۆڵیارانی كەلتوری تەسەوف، لەهەمانكاتدا بەشێكی زۆر لەرابەرانی ئەو رەوتە ئاینیە ئەوەیان دوبارەكردۆتەوە كە ناتوانی لەزمانی تەسەوف و فیكر و لێكدانەوەكانیان بگەین، ئەگەر پێشتر خوێنەر خۆی تەسلیمی ئەو بڕوا و روحەش نەكات كە تەسوف لێیەوە قسە دەكات. هەر لەم چوارچێوەیە (هنری كوربان )كە رۆژهەڵاتناس و فەیلەسوفێكی ناسراوی فەرەنسیە، لەهەمانكاتدا لێكۆڵیارێكی وردی تەسەوف و عیرفانی ئێرانی و تەشیوعە وتویەتی: لە ئیبن عەرەبی ناگەین ئەگەر بۆ ماوەیەكیش بێت نەبینە یەكێك لەموریدەكانی. (12)

لای متەسەوفە بەگشتی، بون كەلامی نوسراوی خوایە لە گەردون، وەكو چۆن قورئان كەلامی نوسراوی خوایە لەبۆتەی كتێبێكدا. وەكو چۆن كەلامی خوا لەئاستی بوندا سنوری نیە، بەهەمان شێوەش ماناو ئاماژەكانی كەلامی خواش لەقورئاندا، سنوری نیە (قل لوكان البحر مدادا لكلمات ربي، لنفذ البحر قبل أن تنفذ كلمات ربي ولوجئنا بمثله مددا) 9 هۆی دابەزینی ئەم ئایەتە ئەوەبوكە كاتێك جولەكەكان بیستیان قورئان دەڵێ (وما أوتيتم من العلم الا قليلا)9واتە ئێوەی مرۆڤ زانیاریەكی كەم نەبێ هیچی ترتان پێ نەبەخشراوە، هاتن وتیان ئێمە بەهۆی تەوراتەوە كەخوا ناردویەتی زانستێكی زۆرمان بۆ هاتوە. لەو كاتە ئەم ئایەتە هات و پێی وتن كە ئەی پێغەمبەر تۆش پێیان بڵێ ئەگەر ئاوی زەریا ببێتە مرەكەبی وشەكانی خوا، ئەوا زەریا كۆتایی دێت و هێشتا وشەكانی خوا كۆتایی نەهاتوە، ئەگەر بەهەمان ئەندازە جارێكی تریش ئاو بێنینەوە 9 بەمشێوەیە وەكو چۆن كەلامی خوا كۆتایی نیە، بەهەمان شێوە زانستی خواییش، كەهەر لەخودی ئەو كەلیمانەوە دێت، كە ئەمەش هیچ نیە جگە لەپرۆسەی تەفسیرو تەئویل، واتە ماناكردن و دۆزینەوەی ماناكانی قورئان.

بەپێی ئەم فەلسەفەیە، بون وەكو فیعل و لێكەوتەیەكی خوایی، لای تەسەوف پڕیەتی لەرەمز، زمانیش وەكو سیفەتێكی خوای چڕترین دەركەوتەی رەمزیەتە. واتە نهێنی خوایی، دیوە پەنهان و شاراوەكانی پەڕیونەتەوە ناوزمان، لێرەوە ئاڵۆزی زمان، سیفەتێكی خواییە. زمان هەم یەكەم شتە كەخوا فێری مرۆڤی كردوە، هەمیش سیفەتی خواییە، كە ئەڵقەی پەیوەندی ورێگای گەیاندنی پەیامەكانیەتی، بۆیە پڕیەتی لە رەمز و نهێنی شاراوە. بۆیە لای ئیبن عەرەبی بایەخ بە پیتەكان دەكەوێتە پێش بایەخ بە ناوەكان، لای ئەو نهێنی و ماناكان یەكەمجار لەپیتەكاندان، ئەوجار لەناوەكان. بەڵام بێگومان مانایەكی ناڕۆشن و پەنهان تەنها بۆ كەسێك نەبێت كە خودا كە خاوەنی یەكەمی زمانە، توانای كەشف و قوڵبونەوەی بەو كەسەدا بێت. (وشەكان لە پیتەكانەوە دێن، پیتەكانیش لەهەواوە دێن، هەواش لەهەناسەی خوایی یەوە) بایەخدان بەپیتەكان لەزۆربەی بەرهەمەكانی ئیبن عەرەبی دوبارەدەبێتەوە، بەتایبەت(فتوحات)كە بایەخی پیتەكان لای ئیبن عەرەبی سنوری بایەخی ئاسایی تەسەوف تێدەپەڕێنێ، لای ئەو زانستی پیتەكان، بۆ عیسا دەگەڕێـتەوە، چونكە ئەو (كلمە الله)یە (المسیح عیسی ابن مریم رسول الله وكلمته)یان(اذ قالت الملائكة يامريم ان الله يبشرك بكلمة منه اسمه المسيح)وەك لەقورئاندا هاتوە، هەروەها وەكو ئادەم بەفەرمانێكی راستەوخۆ دروستكراوە (ان مثل عيسي عند الله كمثل ادم خلقه من تراب ثم قال له كن فيكون)هەروەها ئەو هەناسەیەكی خواییە (فنفخنا فیه من روحنا) (فنفخ فیها)، سەرباری ئەوەش عیسا (فتنفخ فيها فتكون طيرا باذني)، بەم شێویە لای ئیبن عەرەبی زانستی پیتەكان بۆ عیسا دەگەڕێـتەوە، لە وەلیەكانی خواش ناوی زۆر كەس دێنێ بەتایبەت حەلاج. لەبەرئەوەی شیكردنەوەو لێكدانەوەی پیتەكان پەیوەندی بە ئیرادەی خواییەوە هەیە، بۆیە ئەو ناوی دەنێ بە(زانستی نهێنی)، كەتەنها كەسێك دەتوانێ تێی بگات كە گەشتبێتە مەقامێكی هەرە بەرزی خواناسی و ویلایەتی خوایی. لای ئەو وەكو چۆن خودا دوای ئەوەی مرۆڤی لەگڵ و ئاو (قوڕ) دروستكرد، رۆحی پیاكرد، بەهەمان شێوە وشەكانیش لەپیتەكان دروستكراون، بەجوڵەش (الحركات) رۆحیان پیاكراوە (13).

بایەخی تەسەوف بەقورئان، تەنها لە ئاستی رستەو وشەدا نیە، بەڵكو وردتر لەوەش تا ئاستی فۆنیم (دەنگ)یش دەڕوا، ئەوان پێیانوایە پیتەكانی قورئان، هەڵگری چەندین نهێنی و ئاماژەن كە تەنها عارفی راستەقینە دەتوانێ بیان بینێ، وەكو چۆن هەمو گەردون و مرۆڤ و مەخلوقات بەتەنها بەدركاندنی یەك وشە(كن) دەركەتوە، بەهەمان شێوە پێیانوایە وشەكانی تریش قورئان هەڵگری مانای جیاوازو هەمەجۆرن، ئەم وشەیە لەئاستی نوسیندا لەدو پیت پێك دێت (ك، ن) بەڵام لەئاستی گۆكردندا، سێ پیتە، (ك، و، ن)، بەڵام واوەكە نیوە واوە، بۆیە دەرناكەوێت، غائب بونی پیتی (واو) لەنوسین و دەركەوتنی بەشێوەیەكی نهێنی لەگۆكردندا، لای ئەو بڕێكی زۆر نهێنی ئەو گەردونەی هەڵگرتوە كە هەر لەخودی ئەو وشەیەوە دروستبوە. بەهەمان شێوە لەكاتی گۆكردنی ئەم وشەیەدا، پیتی یەكەمی كە (ك)ە، لەقوڵایی دەمەوە دەردەچێت، هەرچی پیتی (ن) لەدیوە دیارو ئاشكراكەی زمانەوە دێت، سەرباری ئەمەش پیتی(ن)، بازنەیەكە بەدەوری خاڵێكدا، كە ئەمەش جارێكی تر لەگەڵ دوو حاڵەتەكەی تر، ئاماژەن بۆ جیهانی دیارو نادیار. كە ئیبن عەرەبی ئەو دیوە ناو دەنێ بە (روح و وێنە/ صورە). هیچ ئاراستەیەكی ئاینی و مەزهەبێك لەمێژوی ئیسلامدا بە ئەندازەی تەسەوف لەبەردەم پیتە بڕاوەكان (الحروف المتقطعة)ی قورئان نەوەستاوەو كاری لەسەرنەكردوە. وەكو (ق، ن، الر، الم، كهيعص، وطس، وطه). دنیابینی سەلەفی بەگشتی پێی وایە كەئەمانە هیچ مانایەكی دیارو ئاشكرایان نیە، نهێنیەكە و تەنها خوای دەیزانێ، بەڵام لای تەسەوف، ئەمە تەنها نهێنی و دوا نهێنی نیە، لەوەش زیاتر ئەم نهێنیە دەكرێ لەرێی كەشف و زەوقەوە كەشف بكرێ. ئەم شێوازە لەتەفسیر بێگومان بە ئیبن عەرەبی دەست پێناكات، پێشتر لای چەندین كەسایەتی سۆفی دەركەوتبو، وەكوحەلاج، بەڵام بێگومان لای ئیبن عەرەبی بەتەواوی گەڵاڵە دەبێت. (14) لای ئەو داری بون لەسەر وشە وەستاوە، وشەكان بنچینەی بونن و باقیەكەی تەنها لق و پۆپە. ئەو دەڵێ (من سەیری گەرودن‌و پێكهاتەكەیم كرد، بینیم ئەسڵی گەردون هەموی دارێكە ئەسڵی روناكیەكەی لەتۆی(كن)ە، ئەگەر سەیری جیاوازی لقەكانی داری گەردون‌و جۆری بەرەكانی بكەی، ئەوا دەزانی كە ئەسڵی ئەوە لەتۆوی(كن) هاتوە. (15)

بەهەمان شێوە( طوسي)لە سهل بن عبدالله (گەورەترین و دیارترین موفەسیری تەسەوف، لەهەمانكاتدا یەكێك لەمامۆستا سەرەتاییەكانی حەلاج)دەگێڕێتەوە كە وتویەتی: ئەگەر مرۆڤ بۆ هەرپیتێكی قورئان هەزار تێگەیشتنی هەبێ، ناگاتە كۆتایی تێگەیشتنی یەك ئایەتی قورئان، لەبەرئەوەی قسەی خوای گەورەیە، قسەی ئەویش سیفەتیەتی. وەكو چۆن ئەو كۆتایی نیە، بەهەمان شێوە كۆتایی نیە بۆ تێگەیشتنی قسەكانی، ئەوان هەر ئەوەندەی تێدەگەن كەخوا دڵیانی بۆ دەكاتەوە، قسەی خواش مەخلوق نیە، بۆیە تێگەیشتنی مرۆڤ كە مەخلوقە پەی بە هەمو نهێنیەكانی نابات. (169)

ئیبن عەرەبی تەنها كەسایەتیەكی گەورەی تەسەوف نیە، بەڵكو ئەو كەناوی (مەحمەد)ە وەكو خۆی دەڵێ (خاتم الَاولياء)ە، وەكو چۆن پێغەمبەریش كە ئەویش ناوی (محەمەد)ە (خاتم الَانبيا‌ء)ە. لەبیروباوەری ئەودا، پێغەمبەر دوو دەركەوتنی هەیە، یەكیان مێژوییەو ئەو كەسەیە كە ناوی موحەمەدە، هەڵگری پەیامی خواییەو لەزەمەنێكی دیاریكراودا هاتوە و مردوە، دوەمیش ئەو نوری مەعریفەیە لە لەئەزەلەوە هەبوەو تا ئەبەدیش دەمێنێتەوە، پێش دروستبونی كەون و مرۆڤ هەبوەو دوای نەمانیشیان ئەو هەر بەردەوام دەبێ. لێرەوە پێغەمبەری ئیسلام لەوە زیاترە تەنها كەسایەتیەك بێت لەناو مێژودا، بەڵكو بەشێكە لەعالەمی غەیب. هەرچی پێغەمبەرانی ترن، بەجیاوازی پۆست و ئەركەكانیان، ناگەن بەمەقامی موحەمەدی و بەرزی ئەو. بەهەمان شێوەش ئەولیای خوا زۆرن، بەڵام مەقامی ئەو لە هەمویان باڵاترو بەرزترە، ئەو كۆتا هەڵگری پەیامی وەلیەكانی خویایە، ئەوانەی چەندین جار لەقورئاندا ئاماژەیان پێكراوە بە (اولياء الله) و (اولیاء الرحمن) ناسراون. پەیوەندی وەلی و پێغبەمبەران، لە زۆر روەوە لەیەك دەچن، جارێك بەر لە هەرشتێك دەبێ ئەوە بڵێن كە هەڵگرانی پەیامی پێغەمبەران دوو جۆرن، جۆرێك پێیان دەوترێ (رسول) كەواتە پەیامبەر، ئەوانەن كە پەیامێكی تازەو ئاینێكی تازەیان لەسەردەم و شوینێكدا هەلگرتوە. هەروەها (نبی) ئەویش ئەو كەسایەتیە خواییانەن كە شوێن كەتوی پێغەمبەرێكی دیاریكراو و ئاینێكی دیاریكراون، وەحیان بۆ دێت، بەڵام لەسەر چەند پرسێكی دیاریكرا. لای تەسەوف، وەلیەكانی خوا، وەكو (نەبیەكان) ی خوا وان، ئەوانیش راستەوخۆ لەلایەن خواوە پەیامیان بۆدێت، سەرباری ئەوەی ئەمان شوێنكەوتوی پێغەمبەرێكن، وە لەچوارچێوەی ئاینێكدان (كە ئیسلامە) بەڵام بەهەمان شێوە ئەوانیش وەحیان بۆ دێت، بگرە جاری وایە وەلیەكانی خوا لە پێغەمبەرانیش زیاتر زانستی خوایی و نهێنی خواییان لایە، (17).. ئەو نمونەی زۆرترین جارلای تەسەوف دوبارە دەكرێتەوە، نمونەی چیرۆكی خواناسەكەو موسایە لەسورەتی (كهف) كە لەئەدەبیاتی تەسەوفدا بەخزر (خضر) یان خدری زیندە ناسراوە. موسا پێغەمبەر بوە، پێی وابو ئەو زانستە خواییەی ئەو لایەتی كەسی تر نیەتی، لەراستیشدا ئەو بۆی هەبو ئەو گومانە بكات، چونكە ئەو پێغەمبەربوەو لەناو پێغەمبەراندا تایبەتمەندی ئەوەی هەبوە كە خودا راستەوخۆ قسەی لەگەڵ كردوە (وكلم الله موسی تكلیما). موسا كاتێك زانی كە كەسێك هەیە لەو زاناترە بە زانستی خوایی، لەكاتێكد ئەو كەسە وەحی بۆ نەهاتوەو خوا قسەی لەگەڵ نەكردوە، بریاریدا بیدۆزێتەوەو تالێیەوە فێری ئەو زانستە بێت، سەرەنجام دۆزیەوە، پێی راگەیاند كە ئەو هاتوە لای ئەم فێری زانست بێت، لێرە سەرنجی تەسەوف ئەوەیە كە پێغەمبەرێك، دەیەوێت لە وەلیەكی خوا فێری زانست بێت. موسا موكەلەفە بە بڵاوكردنەوەی ئەو زانستەی خوا پێی داوە، خدری زیندە مولزەمە بە پاراستنی نهێنی زانستەكەی، هەردوكیشان عیلمی خوایین. (لێرەوە زانستی نهێنی، زانستێك كە نابێ بڵاوبێتەوەو هەموكەس بیزانێ لای تەسەوف شەرعیەت وەردەگرێ.) لەبەرامبەر ئەو داخوازیەی موسا، خدری زیندە پێی راگەیاند بەمەرجێك ئەو ئامادەیە ئەو زانستەی فێر بكات، كە موسا پرسیار نەكات و خۆی بگرێت تا ئەو كاتەی ئەم بڕیار دەدات كە نهێنی كارەكانی پێبڵێت. لەم هاوكێشەیەوەدا، موسا قوتابیەو خدری زیندەش مامۆستا، سەرباری ئەوەی موسا پێغەمبەرەو خزریش وەلی. سەرەتا هەردوكیان سواری كەشتیەك دەبن، بەڵام خدر زیان بەكەشتیەكە دەگەیەنێ و بەقاچ تەختەیەكی هەڵدەكەنێ، ئەم كارە ناڕەواو زیان بەخشە لەروكەشدا، بۆیە خۆی ناگرێ و پابەندی بەڵێنەكەی پێشوی نابێت كە بریاریدا پرسیار لەسەر هیچ شتێك نەكات تا خدر خۆی پێی دەڵێ، بۆیە دەڵێ (ئەمان بە خۆڕای ئێمەیان سواری كەشتیەكە كردوەو تۆش زیانی پێدەگەیەنێ تا نقوم بێت، ئەمەش كارێكی خراپە) لەوەڵامدا خدر پێی دەڵێ (نەم وت تۆ خۆت ناگری و پرسیارم لێدەكەی) لەوەڵامدا موسا وتی (بمبورە بیرم چو) جارێكی تر بەڵێنی دا كە ئەم كارە نەكاتەوە. لەو كاتە باڵندەیە هات و بەدەنوك جارێك یان دوجار دەنوكی گەیاندە ئاوەكە، خدر لەوكاتە پێی وت بڕی ئەو زانستەی كە خوا فێری من و تۆی كردوە، رێك بەئەندازەی ئەو ئاوەیە كە ئەم باڵندەیە لەو بەحرە بردی. دوای ئەوە گەیشتنە كەنار، لەكاتێكدا خدرو موسا بەیەكەوە دەرۆشتن، چەند مناڵێكیان بینی یاریان دەكرد، لەوكاتە خدر یەكێك لەمناڵەكانی گرت وسەری بری و كوشتی، بۆیە موسا خۆی پێنەگیراو وتی (كەسێكی بێگوناهت كوشت بێ ئەوەی كەسی كوشتبێ (هیچ تاوانێكی كردبێ)، ئەمەش كارێكی زۆرخراپە) لێرەدا خدر پێی وت (نەم وت تۆ لەگەڵ من خۆت ناگری) ئەمجارە موسا وتی ئەگەر سێبارەم كردەوە ئەوا دۆستایەتیم مەكەو هاوڕێیەتیمان كۆتای پێبێنە. دوای ئەوە بەهاوڕێیەتی یەكتری چونە لای دانیشتوانی دێیەك و داوایان لێكردن میوانداریان بكەن، بەڵام خەڵكی دێكە قبوڵیان نەكردن و دەریانكردن، كاتێك لەو ئاوەدانیە دەڕۆشتن، خدر دیوارێكی بینی مەیلانی كردبوو خەریك بو دەڕوخا، بۆیە راستی كردەوەو بەدەستی خۆی چاكی كرد، موسا دیسان خۆی پێنەگیراو وتی (ئەوان نە میوانداریان كردین و نە نانیان پێداین) تۆش هاوكاریان دەكەی و دیوارەكەیان بۆچاك دەكەیەوە؟ دەكرا بەم كارە پاداشتی خواردن و میوانداریت داواكردبا. لێرەدا خدر وتی (ئەمە هۆی جیابونەوەی من و تۆیە، بەڵام با تەئویلی ئەو شتانەت پێبڵێم كە تۆ نەتتوانی خۆت بگری و پرسیارت لێمكرد لەسەریان) دوای ئەوە تەئویلی ئەو سێ روداو بەسەرهاتە نامۆو سەرسورهێنانە بۆ موسا شیدەكاتەوە و لە ئایەتەكانی (79، 80، 81، 82) هەمان سورەت دەڵێ (كەشتیەكە هی چەند كەسێكی هەژاربون كە لە بەحردا كاریان دەكرد، ویستم خراپ و كۆن نیشانی بدەم، چونكە پاشایەكی ستەمكار بەدوایانەوە بو دەستی بەسەر هەمو كەشتیەكی باشدا دەگرت. هەرچی مێردمناڵەكەیە، ئەوا دایك و باوكی بڕواداربون بۆیە ترساین كە گەورەبو بە سەرپێچی كردن و كوفرماندویان بكات. بۆیە هیوامان ئەوەبو كە خوا بۆیان بگۆرێ بە دانەیەكی باشترو بە بەزەیتر. هەرچی دیوارەكەشە ئەوە هی ماڵی دو مناڵی هەتیوبون لەئاوەدانیەكە كە باوكیان پیاوێكی چاكەكاربوە، كە لەژێریدا خەزێنەیەكی تیادا شاردراوەتەوە، خوای تۆ ویستی دەرنەكەوێت تا ئەوان گەورەدەبن و خەزێنەكە دەردێنن، ئەمەش بەخشندەی خوایەو من لەخۆمەوە ئەو كارانەم نەكردوە. ئەمەش تەئویلی ئەو شتانەیە كە تۆ نەت توانی لەبەرامبەریان خۆت بگرێ.

ئەم چیرۆكە قورئانیە، لای تەسەوف بەگشتی و ئیبن عەرەبی بەتایبەتی، چەندین ئاماژەو نهێنی و زانستی گەورەی تیایە، كە لەسەوری هەمویەوە و پەیوەند بەسیاقی باسەكەی ئێمە، ئەوەیە كە وەحی خوای، زانستی ئاسمانی، شتێك نیە تەنها لەرێی پێغەمبەرانەوە بێت، قسەكردنی خودا و پەیام ناردنی پرۆسەیەكی بەردەوامەو لەخولگەی دڵی خواناسانی راستەقینەدا دەسورێتەوە. چونكە چیرۆكەكانی قورئان تەنها چیرۆك نین، بەڵكو زانستن و سەرچاوەیەكی گەورەی فێربون و پەند لێوەرگرتنن، بۆ كەسانێك كەتێی دەگەن (لقد كان في قصصهم عبرة لَاولي الالباب). لێرەوە بەگشتی چیرۆكە قورئانیەكان، بۆ تەسەوف ئەو سنورە تەقلیدی و بایەخە تەشریعیەیان تێدەپەرێنن، دەبنە دەفری پر لەنهێنی و پر لەزانست. لەمێژوو كەلتوری ئیسلامیدا، ناكۆكیەكی زۆر هەیە لەسەر سروشتی كەسایەتی خدر، ئایا كەسێكی نەمرە؟ ئایا راستە ئەو كوری راستەوخۆی ئادەمەو لەتۆفانەكەی سەردەمی نوح رزگاری بوە وتا رۆژی قیامەتیش هەربەزیندوی دەمێنێتەوە؟ وەكو چۆن عیسا نەمردوەو لەئاسماندا لەژیاندایە وەكو قورئان باسی كردوە؟ ئایا ئەو تەنها وەلیەكی خوابوە، یان پێغەمبەرە؟ ئەمانەو زۆر دیوی تری خدر لەكەلتوری ئیسلامیدا گفوگۆی جیاواز و ناكۆكی لەسەرە، كە بۆ ئەم نوسینە گرنگیەكی ئەوتۆی نیە، چونكە ئەوەی گرنگە دوو ئاماژەی سەرەكیە كە تەسوف لەم چیرۆكەوە وەریدەگرن: یەكەمیان دەكرێ وەلیەكی خوا، لەپێغەمبەرێكی خوا زاناتربێت. دوەمیش وەحی خوای تەنها بەپێغەمبەران نابەخشرێ، دەكرێ خەڵكی تریش پێی بگات، بەهەمان شێوە ئەم حاڵەتە ئەبەدیە. واتە ئەگەر خدر نەمریش نەبێت، ئەوا كردەوەكە نەمرەو تامرۆڤ هەبێ و خواپەرستی راستەقینە هەبێ و دڵی ساغ و زانستی خوای هەبێ، رێگایەك دەمێنێ بۆ گەیشتن بە حەقیقەتی خوای، كە ئەویش بەوشەی (الذوق) لای تەسەوف دەربری لێدەكرێ. موسا سەرەتای هەیەو كۆتای (مەرگ)، خزر سەرەتای هەیە و كۆتایی نیە، عیلمی موسا چوارچێوەی هەیە، شەریعەت و بیروباوەر، هی وەلیەكە سنوری نیە. لەم چیرۆكەوە ئیبن عەرەبی خزری ئیسلامە، ئەو كەسایەتیەیە كە دەیەوێ بڵێ من نهێنی زۆری خواییم لایە، كەمەرج نیە پێغەمبەرانیش لایان بێت سەرباری هەمو ئەوانەش، زانستی خوای هەموی بۆ بڵاوكردنەوەو بڵاوبونەوە نیە، چونكە سروشتی بەشێك لەوزانستە وایە كە لەتوانای ئەقڵی ئەوانی تردا نیە لەخۆیانی بگرن وبروای پێبكەن. بۆیە بەشێك لەو راستیە خواییانە لای تەسەوف پێی دەوترێت نهێنی (اسرار) كە ئاشكرا كردنیان لەزۆرروەوە كێشەوگرفتی گەورە دروست دەكەن، وەكو ئەوەی حەلاج كردی، كە نهێنیەكی خوای دركاند، نهێنیەك دەبو لەدڵی خۆیدا بیهێشتبایەوە، بەڵام لەبەر گەورەیی ئەو زانستە توانای هەڵگرتنی نەماو وەكو كانیاوێك تەقیەوە. بەگەرانەوە بۆ ئیبن عەرەبی و زمانی نوسینی، دەتوانین بڵێین بەو پێیەی ئەو رازی پر نهێنی خوای زۆری لەسنگیدا هەڵگرتوە، بۆیە بەناچاری زمانەكەشی رەنگدانەوەی ئەو حەقیقەتانەیە. بگرە ئەو بەئاشكرا لەپێشەكی كتێبە بەناوبانگەكەی (فتوحات المكیە) ئەوە دوبارە دەكاتەوە كە ئەم ئەو نوسینە گەورە چەندین بەرگیەی، نوسینی خۆیەتی، بەڵام وەحی خواییە، جۆرێكە لە ئیلهام و سروشی خوای، هەر وشەی (فتوحات)یش ئاماژەیە بۆ ئەو فەتحە رەبانیانەی كە ئەو بۆی هاتوە لە عالەمی غەیبەوە. كەواتە نوسینەكەی ئەو دەقێكی موقەدەسە زیاترلەوەی شەرحێكی مرۆی بێت. هەمو ئەوەش لەو روانگەیەوە كە پێشتر وتمان كە ئەم خۆی بە (خاتم الأولیا‌ء) و كۆتایی مێژوی دنیابینی تەسەوفە. لەپێناو بەهەند وەرگرتنی ئامۆژگاریەكەی ئەبوزێدو ئاڵۆزنەبونی باسەكە لێمان و نوقم نەبون لەزەریای بێ بنی ئیبن عەرەبی، بۆیە بەناچاری لێرە بەدواوە هەوڵدەدەین رەنگدانەوەی دنیابینی قوڵی ئاینی ئەو كەسایەتیە ببینین لەبارەی خۆشەویستیەوە. بەهیوای ئەوەی گەوهەرێك لەو زەریایە دەربێنین، ئەویش گەورەی (خۆشەویستی) و (عەشقە) لای ئەم كەسایەتیە گەورە ئیسلامیە.

 

ئیبن عەرەبی وتویەتی:

لقد كنت قبل اليوم انكر صاحبي

اذا لم يكن ديني الي دينه دان

وقد صار قلبي قابلا كل صورة

فمرعي لغزلان وبيت لأوثان

ودير لرهبان وكعبة طائف

والواح ومصحف وقرأن

أدين بدين الحب أني توجهت

ركائبه فالحب ديني وأيماني

لەیەكەم دێری ئەم شیعرەدا، ئیبن عەرەبی دان بەوەدا دەنێ كە ئەو پێشتر، پێش ئەوەی دنیای پر نهێنی و رازی خوایی بۆ بكرێتەوەو بگاتە قۆناغی خۆشەویستی و بینینی حەقیقەتی خوای، لەو سەردەمانەی ئەو هێشتا لەدنیای فۆرمی دینداری و شكلیاتدا گیری خواردبو، بەتەواوی نەیتوانیبوو پەی بە نهێنیەكانی خۆی و ئاسمانی و زەمینیەكان ببا، كە ئەو ناوی دەنێ بەسەردەمی (جاهیلی) خۆی، وەكوچۆن بەرلەهاتنی ئیسلام هەمان ناو لەقورئاندا بۆ قۆناغی بەر لەهاتنی ئیسلام بەكارهاتوە لەسەرئاستی گشتی. ئەوكات ئەو وەكو هەر موسڵمانێكی تری تەقلیدی، واتە پێش گەیشتن بە حەقیقەتی خوای لەرێی عیرفانی تەسەوف، هاورێكەم رەت دەكردەوە. كە مەبەستی بەهاورێ هەركەسێكە كە وەكو ئەو بیری نەدەكردەوە. بیریشمان نەچێت سەردەمی ئیبن عەرەبی، سەردەمی قوڵبونەوەو خوێناوی بونی زیاتری ناكۆكی نێوان موسڵمانان لەلایەك و موسڵمانان و هێرشی خاچ پەرستان و دەركەوتنی تەتاریش بوە. لەسەردەمی ئیبن عەربیدا، هەم لەئەندەلوس هەوڵی مەسیحیەكان و هێرشی خاچ پەرستەكان چرببۆوە بۆ رزگاركردنی ئەندەلوس، هەمیش لەرۆژهەڵات، بەتایبەت شام و میسر پەلاماری خاچ پەرستان گەشتبۆ لوتكە، تا گەشت بەداگیركردنی قودس.

لەو سەردەمەدا لەناو كۆمەڵگای ئیسلامی ناكۆكی مەزهەبی و ئاینی گەشتبۆ ئاستێك كەكۆی ئەو گروپ و پێكهاتەو ئاراستانە بەچاوی كافرو بیدعە نەبێ سەیری یەكتریان نەدەكرد. بگرە موسڵمانانی سونەی خاوەن هەمان دین و ئاینزاو و هەمان ئیتنیك، تەنها لەبەر ئەوەی لەسەر تەفسیری فیقهی و ئیجتیهادی وردەكاری هەندێك پرسی رۆژانەی سادە ناكۆكیان هەبو، بەخوێنی یەكتری تینوبون و ناكۆكی زبریان لەنێوا دابو. لەقوڵای ئەو دۆخە پر لە رقەدا، ئەم كەسایەتیە گەورەی مێژوو فیكری ئیسلامی لەرێی گێرانەوەی حاڵی خۆی، رەخنە لەو واقیعە دەگرێ، چونكە وەكو خۆی دەڵێ ئەو پێشتر ئەگەر هاورێكەی وەكو ئەو بیری نەكردبایەوەو خاوەنی هەمان ئاین و مەزهەب نەبوایە، ئەوا رقی لێی دەبۆوەو قبوڵی نەدەكرد. (بەڵام ئێستا دڵم هەمو وێنەیەك قبوڵ دەكا/بۆتە تەویلەی ئاسك و ماڵی بتەكان). (وێنە/ صورە) لەدێری دوەمی ئەم شیعرەدا، هەمان مانای وێنەی هەیە لەئەدەبیاتی تەسەوف، كەبریتیە لەشكل و فۆرمەكانی دەركەوتنی ئیرادەو حەقیقەتی خوایی، لەكاتێكدا یەك حەقیقەت هەیە، بەڵام بەچەندین وێنە خۆی نمایش دەكات. ئەم وێنە سۆفیە لای جەلالەدینی رومی چەندین جار بەجوانترین شێوە دەربری لێدەكرێت، كەرەنگە دیارترینیان ئەوە بێت كە لە مەسنەویەكەیدا كاتێك دەڵێ (وەكو ئەوە وابوو كە حەقیقەت ئاوێنەیەك بێت بەدەستی خواوە، كاتێك لەدەستی بەربۆوە، پارچە پارچە بوو، هەركەسەو پارچەیەكی بەركەوت، هەركەسە سەیری پارچەكەی خۆی كرد ووتی تەنها ئەمە حەقیقەتە كە بەدەستی منەوەیە). لێرەوە ئاینەكان و ئاینزاكان، هیچ نین جگە لەوێنەی جیاجیای یەك راستی خوایی، لەجەوهەردا هەمان شتن، بەشێوەی جیاجیا. بۆیە دڵی ئەو لەیەككاتدا، هەم تەویلەی ئاسكەكانە، كەرەمزی خۆشەویستی و پاكی و جوانین، هەمیش ماڵی بتەكان، كە پەرستراوو خواوەندو مەعشوقی بتپەرستەكانی پێش ئیسلام بوە. لەدێری سێهەمدا ئیبن عەرەبی رونتر ئەو مەبەستە شیدەكاتەوە، كە ئەم شیكردنەوەیە خۆی لەخۆیدا تەحەدایەكی گەورەو مەترسیەكی زۆرە لەبەردەم ئەو ئەقڵیەتە سەلەفی و فیقهیەی ئەوكاتە زاڵ بوە وقبوڵی هیچ جیاوازیەكی نەكردەوە، لەزمانی تەكفیرو تەبدیع زیاتر دەربرینی تری پێنەبوە، سەرباری ئەوە ئیبن عەرەبی دەڵی كە دڵی ئەو كەجێگای حەقیقەتی ئیلاهیە، شوێنی خۆشەویستی خواییە، بوەتە (كەنیسەی راهیبەكان و كەعبەی تایفەكان و/ بۆتە ئەلواح و موصحەف و قورئان) لێرەوە دڵی ئیبن عەرەبی، كەدڵی كۆتا وەلی خواو گەورەترینیانە، بەپێچەوانەی دنیاو گوتاری ئاینی سەردەمی خۆی، بەپێچەوانەی بیروباروەری ئەرسەدۆكسی و فیقهیەوە، دەبێتە شوێنێك بۆ بەیەككەیشتنی هەمو فۆرم (وێنە) كانی دینداری، ئەو ژێرخانە فیكریەش كە وادەكات بەپێچەوانەی سەردەم وشوێنی خۆی، دڵی بەئەندازەیەك بكرێتەوە كە جێی هەموانی تیابێتەوە، خۆشەویستیە. وەكوخۆی لەدوا بەیتدا دەڵێ (خۆشەویستی دین و ئیمانی منە). لێرەوە دین لە بیروباوەرەوە، یان تەشریع و فیقهەوە، دەگۆرێ بۆ دینی خۆشەویستی، خۆشەویستیەك كە بەشی هەمولایەك دەكات، بەكافرەكانیشەوە. بالێرەوە وردتر بە چەمكی خۆشەویستی لای ئیبن عەرەبیدا بچینەخوارو ئەو گەوهەرە ناوازەوبێ وێنەیە بخەینەرو. پێشتروتمان كە ئیبن عەرەبی كۆی بەرهەمەكانی هەمەجۆروزۆرن، بەشێكیشیان هەربەراستی بەئاسانی خۆیان نادەن بەدەستەوە، بۆیە بۆ ئەم كارەمان، جگە لەگەرانەوە بۆچەند لێكۆڵینەوەیەكی هاوچەرخ كە لەسەر ئەم چەمكە كراون لای ئەم كەسایەتیە گەورەیە، وەك لەدرێژەی ئەوباسەدا بەپێی پێویست ئاماژەیان پێدەكەین، لەهەمانكاتدا كتێبی (الحب والمحبە الالهیە ابن عربی) لەكۆكردنەوەی (احمد غراب)ە، (18).

ئەم بەرهەمە بریتیە لەكۆكردنەوەی بۆچون ولێكدانەوەو وتەكانی ئیبن عەرەبی لەبارەی خۆشەویستیەوە، بەتایبەت لەهەرسێ بەرهەمە ناسراوەكەی (فتوحات المكیە) و (فصوص الحكم) و (بحار الاشواق)، لەگەڵ چەند بەرهەمێكی تری. لەسەرەتای فیكری ئیبن عەرەبیدا، ئەو راستیە بەرۆكت دەگرێ كە ئەو پێی وایە خۆشەویستی مەقام و پایەیەكی خوایە، ئەم سیفەتە خواییەی عەشق، لەلایەك وای لێكردوە كە دەركەوتن و فۆرمی جیاواز بەخۆیەوە بگرێ لەبونداو، هەمیش بەپێی هەمان سروشتی خوایی، نهێنی و ئاڵۆزی بەخۆیەوە بگرێ. چونكە خوا جەوهەرو كەینونەتی، نهێنیە، ئەوەندە دیارە كە خۆی باسی كردوەودەری خستوە. بۆ ئەم مەبەستە ئیبن عەرەبی وەكو زاناو كەسایەتیەكی ئیسلامی، بەگەرانەوە بۆ قورئان چەندین ئایەت ریز دەكات كەتیایاندا خواوەند خۆشەویستی كردۆتە سەنتەری پەیوەندی نێوان خۆی وبەندەكانی. لەمەوە ئیبن عەرەبی دەیەوێ بڵێ كە خاڵی سەرەكی پەیوەندی خواوبەندەكانی، خۆشەویستیە. لای ئەو خۆشەویستی چەمكێكی دینیە وتوند پەیوەندی بە خواوە هەیە، بۆیە ئەو لەفەزای دەقی پیرۆزدا، بەتایبەت قورئان بەدوای ماناوئاماژەو واتاكانیدا دەگەرێ، بێگومان بە میتۆدە تەئویلی فەلسەفی تەسەوفیەكەی. ئەو دەڵێ خوا هەبوەو هیچ مەخلوقێكی ترنەبوە، دواتر خواپێی خۆش بوە و حەزیكردوە بناسرێ، ئەمەش بە پشت بەستن بەفەرمودەی (من گەنجینەیەكی شاراوەبوم، حەزمكرد بناسرێم، بۆیە بونەوەرەكانم خەلقكرد، خۆم پێناساندن و ئەوانیش منیان ناسی) (كنت كنزا مخفيا فأحببت أن أعرف، فخلقت الخلق فتعرفت اليهم فعرفوني) بەم پێیە حەزو خۆشەویستی خوا هۆكاری بونەو ئەسڵیەتی. یانی ئەگەر ئەو خۆشەویستیە خواییە نەبا بۆ خۆناساندنی، بون نەدەبو، مەخلوقات دروست نەدەكرا، كەواتە ئەوە خۆشەویستیە بونی لەسەر وەستاوە نەك شتی تر. ئەم فەرمودەیەش لای ئیبن عەرەبی بە (كەشف) سەلمێنراوە نەك بەنەقڵ. (19) بۆیە لای ئەو خۆشەویستی لەبنچینەدا پەیوەندی بە نەبویەك (معدوم) وە هەیە كە دەشێ ببێت، لەكاتێكدا لە ئێستادا بونی نیە، دنیاش دروستكراوە، سەردەمێك خوا بونی هەبوەو هیچی تری لەگەڵ نەبوە، بۆیە (خۆشەویستی هۆكاری ئەسڵی بونە) (20). خۆشەویستی خوا سیفەتی ئەزەلی و ئەبەدی خوایە (پێش ئەوەی بونەوەرەكان هەبن ئەو خۆشی دەویستن، لەبەرئەوەی خۆشی دەویستن دروستی كردن، دوای ئەوەی دروستیشی كردن تا ئەبەد خۆشی دەوێن) (21) خۆ ئەگەر مرۆڤەكانیش خوایان خۆش نەویست و لەو پەرستنە بچنەدەرەوە، ئەوا خودا كەسانێكی تردێنێت كە هەم خوا خۆشی بوێن و ئەوانیش خوایان خۆش بوێت (يا أيها الذين ‌أمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه) هەربۆیە خواوەند مرۆڤی لەسەر وێنەی خۆی دروستكردوە وەكو لەفەرمودەكاندا هاتوە (بوخاری و موسلیم و چەندین سەرچاوەی تری فەرمودە گێراویانەتوە كە پێغەبمەر وتویەتی (خوا ئادەمی لەسەر وێنەی خۆی دروستكرد)، خواش جوانەو جوانیشی خۆشدەوێت، بەجوانی دروستكردنی ئادەم و دنیا، بەهۆی خۆشەویستی خوایە بۆ هەردوكیان. خواش مرۆڤەكانی خۆش دەوێت، بەردەوام گوێیان لێدەگرێ و دوعاكانیان بەدیدێنێ. لەم دیدەوە خۆشەویستی خوا دەبێتە دوو جۆر، جۆرێك بۆ ئێمەو جۆرێك بۆخۆیەتی، ئەو جۆرەی كە خوا ئێمەی بۆ خۆی خۆشدەوێ، ئێمەی دروستكردوە بۆ ئەوەی بیپەرستین، واتە خۆشمان بوێ، ئەویش دو جۆرە، جۆرێك ئیرادەی ئێمەی تیایەو خۆمان هەڵیدەبژێرین، جۆرێك وەكو هەمو بونەوەرێكی تربەدەستی خۆمان نیە و وەكو بەشێك لەگەردون ئەنجامی دەدەین. لێرەوە كەس نیە لەخۆشەویستی خوا دەربچێت، داروبەرد خوایان خۆشدەوێ، ئەویش خۆشی دەوێن، لەقورئاندا هاتوە (يسبح له مافي السموات والارض) و چەندین ئایەتی تركە ئاماژەن كەبۆ ملكەچ بونی سەرجەم گەردون، بەگیان و بێگیانەوە بۆ زاتی ئیلاهی، ملكەچ بونێك گەرچی لەدەرەوەی ئیرادەی ئەوانە، بەڵام خۆشیان هەڵیانبژاردوەو قبوڵیانە، چونكە ئەوانیش خوایان خۆش دەوێت (قالوا اتينا طائعين). لەم روانگەیەوە خۆشەویستی خوا، بەشێكە لە جەوهەری بون، هەمو بونەوەرێك بە حوكمی بونی، بەشێكە لەمەعشوقی ئیلاهی. بون خۆی ئاماژەیە بۆ خۆشەویستی، خودا بەخۆشەویستی بونەوەرانی دروستكردوە، هەر بەخۆشەویستیش لەسەر وێنەی خۆی بەرهەمی هێناون، وێنەیەكی جوان، خوداش (خۆی جوانەو جوانیشی خۆش دەوێ) ئەم فەرمودەیە لە صەحیحی موسلیمدا هاتوە. بۆیە ئەو مرۆڤانەش كە لەفەلەكی خوا، كە پەرستنیەتی دەردەچن، بەڵام خوا هەر خۆشی دەوێت، چونكە هێشتا مەخلوقی ئەوە و بەشێكە لە بەرجەستەبونی ئیرادەی جوانی خوا خۆی. خۆشەویستی دوەم ئەوجۆرەیە، كە خۆشەویستی ئەوە بۆ خۆمان، كە بریتیە لە رێنیشاندانمان بۆ رێی خۆشی و ئاسودەی لەدنیاو قیامەت، بۆ ئەم مەبەستە وەحی بەپێغەمبەراندا ناردوە، بەردەوام هەوڵی داوە مرۆڤ بەرێتە سەر رێی خۆشی، هەمیشە بەدوای بیانوە بۆ لێخۆشبونمان، بەخشندەییەكەی پێش تورەیەتی، میهرەبانە، بۆیە لەقیامەتیش دوای سزادان خراپەكاران دەباتەوە بەهەشت، ئەوانەشی لە دۆزەخدا دەمێننەوە، سزایان لەسەرنامێنێ. لێرەوە خۆشەویستی جەوهەرێكی خوایە، بەشێك نیە لەكەون، بەشێكە لەئەزەل، خوایەكی خۆشەویست، لەگەڵ بونێكی خۆشەویست، بەڵام هەمیشە فۆڕمی ئەو عاشق بونە، خوا، ئافرەت، خاك، ماڵ و هتد جیاوازە. بۆیە ئەو دەڵێ (لەبوندا هیچ نیە جگە لە عاشق و مەعشوق) (22). لای ئیبن عەرەبی مرۆڤەكان هەمویان ئیماندارن، واتە عاشقی خوان، ئایەتەكەش دەڵێ (ألست بربكم؟) نەی وت (ألست بالهكم الواحد؟)، واتە خواوەند پرسیاری ئەوەی یەكتاپەرستی لێ نەكردون، وە پەیمانی ئەوەی لێ وەرنەگرتون كەتەنها ئەو بپەرستن بەشێوەیەكی راستەوخۆ، بەڵكو پەیمانی ئەوەی لێوەرگرتون كەتەنها ئەو ئەفرێنەرو زیندوكەرەوەو ژێنەریانە، با شتی تریش بپەرستن. (خوا لەقورئاندا دەگێرێتەوە كە هەمو مرۆڤەكان بەرلەوەی دروست بكرێن لێی پرسیوە (ألست بربكم) ئەوانیش وەڵامیان داوەتەوە (بلی شهدنا)، ئەمە یەكێكە لەبیرۆكە هەرە سەنتراڵەكانی بیری تەسەوف، هەوڵی بەردەوام بۆ گەرانەوە بۆ ئەو سەردەمەی كەتەنها خوا هەبوە، ئەو كاتەی بون بریتی بوە لەو بەس، سەردەمی پرسیاری (ألست بربكم) كە مەولانا زیاد لەپەنجا جار لە بۆنەی جیاجیا و لەغەزەلی جیا جیا ئاماژەی پێكردوە. لای متەسوف، بون سێبەرێكی كاتیە، مرۆڤ مەخلوقێكی ونە، خواوەند ئەصڵ و بونی راستەقینەیە، رێگای عەشق تاكە رێگایە بۆ گەیشتن بەخواوەند، بونی ئەصڵی و بەخشینی بەها بەم بونە بێ بەهایە، واتە فەنا بون لە خواوەند، كە فەنای بچوكە لەبەرامبەر فەنای گەورە، كەمەرگە. لەزمانی عەرەبیدا، وشەی مرۆڤ (إنسان) وا لێكدراوەتەوە كە لەوشەی (نسیان) بیرچونەوەوە هاتوە، موفەسیرەكانی تەسەوف بەكەڵك وەرگرتن لەم لێكدانەوە زمانەوانیە، دەڵێن ئینسان لە (نسیان) واتە بیرچونەوەی ئەم پەیماننامەوە هاتوە. (23) بۆیە كوفر پەیوەندی بە بێبرواییەوە نیە بە خوا، بەڵكو پەیوەندی بە بێ بروای هەیە بە پێغەمبەران، یان بە پەرستنی غەیری خوا، بەهەڵە. كەواتە مرۆڤەكان سێ جۆرن، یەكتاپەرست، ئەوانە بەروكەش و ناوەرۆك بڕوایان هێناوە، ئەوانەش بە روكەش بڕوادارن و بەناوەرۆك نا، مونافیقن، یان ئەوانەشی بەناوەرۆك بروادارن بەڵام بەروكەش نا، ئەمانە كافرن. (249لای تەسەوف بەگشتی خۆشەویستی خوایی، سنوری نیە، هیچ بونەوەرێك نیە نەی گرێـتەوە. ئەم تەفسیرەی بون بەیارو نەیارەی خواوە، سەرەتا ئاشكراكانی بۆ حەلاج و بەتایبەت بەشی (طاسين الأزل والالتباس) دەگەرێتەوە. كە بەم پەرەگرافە دەست پێدەكات (لەبارەی راستی بانگەوازەكان، بەپێچەوانەی ماناكان. بانگەشەی كەس راست نەبوە، تەنها هی (ئیبلیس) و (أحمد) (د. خ) نەبێت، بەڵام (ئیبلیس) لەبەرچاوكەوت‌و، (احمد) یش (د. خ)چاوی چاوی بۆ ئاشكراكرا. بە (ئیبلیس) یان وت كرنۆش بەرەو، بە (احمد) (د. خ)یشیان وت سەیر بكە، ئەو كرنۆشی نەبرد و ئەویش سەیری نەكرد، سەیری راست و چەپی نەكرد (مازاغ البصر وماطغي) بەراوردكردنی ئیبلیس بەپێغەمبەر لەكاتی ئیسراو میعراج، ساتەوەختی هەرە نزیك بونەوەی پێغەمبەر لەخووا بەوشێوەی لەقورئاندا هاتوە، دەستبردنە بۆ پرسێكی یەكجار مەترسیدارو سامناك لای حەلاجەوە، كە ئەمەش یەكێكە لەهۆكارە راستەخۆكانی هاندانی خەڵك و دەسەڵات دژی لەلایەن فەقیهەكانی ئەو سەردەمەو دواجار كوشتنی بە تراژیدیترین شێوە.

 (احمد) لەم پەرەگرافەی حەلاج ناوێكی قورئانیە بۆ (محمد)، وەكو چۆن (ئیبلیس) ناوی قورئانیە بۆ (شەیتان). لەیەكەم رستەوە حەلاج ئەوە دەڵێ كە وتنەكان، كردەوەو بڕواكان، زۆرجار پێچەوانەن لەگەڵ مانا راستەقینەكانیان، ئەوەی بەروكەش مانایەك دەدات، رەنگە لە راستیدا مانایەكی پێچەوانەی هەبێ، بەهەمان شێوەش ئەوەی بەروكەش باشە، رەنگە بەناوەرۆك خراپ بێت. دورنیە بەشێكی راستەوخۆی ئەو موناقەشەیەی حەلاج كە لەبارەی سوجدە نەبردنی (ئیبلیس)ەوە دەیگێڕیتەوە، پەیوەندی بەو موناقەشانەوە هەبێ كە لەو سەردەمە وەكو پرسێكی لاهوتی گەورە لەلایەن هەمو گروپە ئاینیەكانەوە گەرم قسەی لەبارەوە كرابێ، ئەویش پرسی قەزاو قەدەرە، یان ئیرادەو ویست (الإرادە والمشیئە) وەبێت. بەوەی ئایا (ئیبلیس) كە سوجدەی نەبردوە، وە سەرپێچی فرمانێكی ئاشكرای خوای كردوە، ئایا ئەمە لە جەوهەردا ویستی سەركەشیە لەفرمانەكانی خوا؟ یان بەرجەستەكردنی ئیرادەی خواییە بۆ سوجدە نەبردن؟ لەوەش گرنگتر ئایا ئەمە ئیبلیس لە عاشقێكی خواییەوە دەكاتە نەفرەتیەك؟ چونكە خواوەند كە خاوەنی ئیرادەی موتڵەقە لە گەرودوندا، بە (كن) ێك، دەتوانێ هەموگەردون لە نەبونەوە بئافەرێنێ (فیكون)، ویستی ئەوەی بە (ئیبلیس) بەخشیوە كە لەبەردەم فرمانێكی تایبەتدا بڵێ (كرنۆش نابەم). وە ئەم سەرپێچیەش ئایا لە كەسێكەوەیە كە هەر وەكو حەلاج لەهەمان بەشدا دەڵێ (لە ئەهلی ئاسماندا، كەسێك نەبوە بە ئەندازەی (ئیبلیس) یەكتاپەرست بێت) واتە سەرمەشقی عاشقانی خوایی بوە. لەكاتێكدا لەو كاتە، هەبوەونەبوە خواو (ئەهلی ئاسمان) هەبوە، (ئەو شوێنەی كە پێغەمبەر لەشەوی میعراج گەشتی بۆ كرد) لەگەڵ ئیرادەی خوایی بۆ دروستكردنی بونەوەری تری زەمینی كە هەر وەكو قورئان دەڵێ (ئیبلیس) لەبەرامبەر ئەو بیرۆكەیە وتویەتی (أتجعل فیها من یفسد فیها/ واتە ئایا بونەوەرێك دەخەیە سەرزەوی، كە تیایدا فەساد دەكەن). لوتكەی فەسادیش شیركە، دوركەوتنەوەیە لە یەكتاپەرستی و سورانەوە بەدەوری خوادا. (روزبهار 522/606كۆچی) (وەكو شارحێكی گەورەی حەلاج و ئەو بەرهەمەی) (259 دەڵێ: وەكو چۆن (ئیبلیس) سەردەستەی خواپەرستانی ئاسمان بوە، (أحمد)یش سەردەستەی خواپەرستانی زەمینە، ئەمە خاڵی وێكچونی ئەوانە، بەڵام ئیرادەی خوا ئەویكرد بە گومڕاكەرو ئەویتریشیان بە رزگاركەر، ئەویان مرۆڤ بەرەو تاریكی و دۆزەخ دەبات، ئەمیان بەرەو روناكی و بەهەشت، قورئانیش وتویەتی (يضل من يشاء ويهدي من يشا‌ء/ واتە كێی بوێ گومرای دەكاوكێشی بوێ هیدایەتی دەدات). ئەشعەریەكان، سوجدە نەبردنی ئیبلیس دەبەستنەوە بەئیرادەی خوا، موعتەزیلە دەیبەستنەوە بە ئیختیار، بەڵام لەگۆشەنیگای تەسەوف هەركامێكیان بێت، ئەوە هیچ لەوە كەمناكاتەوە كە ئەم هێشتا عاشقی خوایە. بۆیە دوای لەعنەتكردنیشی هێشتا گەورەترین سوێند كە دەیخوات ئەوەیە كە بە گەورەیی و دەسەڵات و هەیبەتی خوایە (بعزتك لاغوینهم) ئیبلیس یەكەمین سەرپێچی فرمان و ئیرادەی خوایە، بۆیە موناقەشەكردنی بەدیوێكدا ولای گروپە ئیسلامیەكان موناقەشەكردنی خودی كێشەی فرمان و ئیرادەیە. كەئەم موناقەشەش تەنها لێكدانەوەی فكری و تێگەشتنی ئاینی جیاوازی لەپشتەوەنیە، بەڵكو بەرلەوانە لێكدانەوەی سیاسی هەڵگرتوە. بەڵام بەدیوی تەسەوفدا بەشێكە لەبیناكردنی فیكری عەشقی خوایی.

حەلاج بەم رێگایە، كە بێگومان رێگایەكی یەكجار سەخت و پر گیروگازە بۆی، دەیەوێ بڵێ كە ئیبلیس نەك هەر پێش سەرپێی فرمانەكەی خوا عاشقی خواو یەكتاپەرست بوە، بەڵكو دوای ئەوەش هەر لەعەشقی ئیلاهیدا ماوەتەوە. ئەوەی رویدا (فرمانەكەی خواو سەرپێچەیەكەی ئیبلیس) هەردوكیان بەشێكن لە ئیرادەی خوای، هەر وەكو لەدرێژەی ئەو چیرۆكەدا دەگێڕێتەوە كە (موساو ئیبلیس لەبەردەم (شاخی) (توڕ) توشی یەكبون، پێی وت:چی رێی لێگرتی كرنۆش ببەی؟ دەعوای یەك پەرستی رێی لێگرتم، ئەگەر كرنۆشم بۆ ببردایە وەكو تۆ دەبوم، تۆ یەكجار بانگكرای (انظر الي الجبل/ سەیری چیاكەبكە) تۆش سەیرت كرد، من هەزار جار بانگكرام كە كرنۆش ببەم، كرنۆشم نەبرد. بەپێی شەرحی (روزبهار)، شاخی (توڕ) بۆ موسا، وەكو (ئادەم) وابوە بۆ ئیبلیس، یەكەمیان دەرەنجامی داواكاری موسا بو بۆ بینینی خوا، بۆیە خوا فەرمانیكرد كە موسا سەیری ئەو شاخەبكە، ئەوە بو موسا سەیری كردو شاخەكەش رما لە گەورەیی نوری خوا، دوەمیشیان فرمانی خوای بو بۆ ئیبلیس كە كرنۆش ببە بۆ ئادەم، بەڵام ئەو ئەم فرمانەی جێ بەجێنەكرد، چونكە هەردوكیان تاقیكردنەوەی رادەی عەشقی ئیلاهی و مەعریفەی حەقیقەت بون، موسا تێكەوت و ئیبلیس سەركەوت. ئیبلیس هەم پێش ئەوەی ببێ بە ئیبلیس و لەفرمانی خوا دەربچێت، كە بەپێی میتۆلۆژیای ئیسلامی ناوی (عەزازیل) بوە، عبدالكریم الجیلی (767- 826 كۆچی) كە موتەسەوفێكی گەورەو فەلسەفە كارێكی ئەو رێبازەبوە لە كتێبەكەیدا (269ئەو بڕوایەی ئەهلی تەسەوفمان بۆ دەگێڕێتەوە كە ئیبلیس (سەرەتا ناوی عەزازیل بوە، هەزاران ساڵ خوای پەرستوە پێش دروستكردنی ئادەم، هەر لەسەرەتاوە خوا فەرمانی پێكردبو كە جگە لەخوا كەس نەپەرستی، بۆیە كاتێك فرمانی پێكرا كە بۆ ئادەم كرنۆش بەرێ، ئەم كارە بەهەڵە تێگەشت و وایزانی ئەگەر ئەمە بكات ئەوە مانای پەرستنی غەیری خوادەدات، نەیزانی كە جێبەجێكردنی فرمانی خوا خۆی پەرستنە، بۆیە بەقسەی نەكرد، هەر بۆیە ناونرا بە ئیبلیس، چونكە توشی ئەو ئیلتباسە بوو.)

. فەریدەدین عەتاری نیشابوری جیا لەهەمو متەسەوفانی تر، لەحیكایەتی (3229/32539ی كتێبە بەناوبانگەكەی (منطق الطير) (279 لە عەمرو كوری عوسمان المكی، كە ماوەیەك مامۆستای حەلاج بوە، لەو دەگێرێتەوە كە كاتێك خوا فرمانی كرنۆشبردنی دەركردوە، دوای ئەوەی ئادەمی لەگڵ و ئاو دروستكرد، وەكاتێك ویستی روحی پیا بكات، بۆیە ئیبلیس سوجدەی نەبردوە، چونكە زانیویەتی مەبەست لەم كرنۆشە ئەوەیە هەموان سەریان نزم بكەن تا ئەو نهێنی روح نەبینن، بەڵام ئەو وتویەتی سەرم بپەرێنن كرنۆش نابەم، تا ئەو نهێنیە بزانم. كاتێكیش خواوەند ئەوەی زانی كە ئیبلیس ئەو نهێنیە زانیوە، وتی (مادام ئەو خەزنەیەت بینی كە شاردبومەوە، دەتكوژم تا ئەو نهێنیە لەدنیادا بڵاونەكەیەوە،..... ئەگەر وانەكەم ئەوا دنیا دەكەوێتە ژێر فەرمانی تۆ) بەڵام ئیبلیس دوای لێكرد كە خوا مۆڵەتی بداتێ، ئەویش بریاریدا تا رۆژی قیامەت مۆڵەتی بدات، وە تەوقی لەعنەتی لەگەردنی كردوتۆمەتی درۆزنی بەسەردا سەپاند تا گوماناوی بێت. ئەویش لەوەڵامدا وتی (ئەگەر كەنزە پاكەكە بۆ من ئاشكرابێت، چ باكم بە ترسە لەدوای ئەوە. لەعنەت و رەحمەت هەر لەتۆوە دێت، بەندەش بەندەی تۆیە و بەخت و بەشیش هەرلەتۆ) راكانی حەلاج لەبارەی ئیبلیسەوە سەرەتای قوڵبونەوەی زیاتری چەمكی عەشقی خوایی و تۆخبونەوەیەتی. كە بەهاتنی ئیبن عەرەبی ئەو چەمكە دەچێتە ئاستێكی تری باڵاو فۆرمێكی فەلسەفی و ئاینی قوڵ بەخۆیەوە دەگرێ. بەواتایەكی تر وەكو چۆن رابیعەی عەدەوی بەیەكەمین كەسایەتی ئاینی ئەژماركراوە كە چەمكی خۆشەویستی لەسەر دەستی ئەو رەهەندێكی فراوان و گەورەتر وەردەگرێ و لەگەڵ خۆشیدا خواپەرستی و دینداری بەشێوەیەكی گشتی لەمانا شكلی و تەشریعیەكەی دور دەكەوێتەوە، حەلاجیش لەسەر هەمان میتۆد یەكەمین كەسە پرسی بیركردنەوەی لە ئیبلیس بە رەهەندێكی عاشقانەی خوایی خستۆتە بەر لێكدانەوەوە. بەو پێیەی ئیبلیس یەكەمین كەسە كە لەبەرامبەر فرمانی خوای دەوەستێتەوە، بەوپێیە یەكەمین كەسە كە گوناهكارە، وەبوەتە رەمز و هۆكاری راستەوخۆی سەرجەم سەرپێچی لەفرمانەكانی خوا. لەم رەهەندەوە ئیبلیس لقی هەمان دارە كە گەردونی لەسەر وەستاوە، بەشێكە لە ئیرادەی خوایی، بالقێكی سیس و ناشیرنیش بێت، بەڵام هێشتا هەر لقە لەهەمان دار، كە بەخۆشەویستی دروستكراوەو بێ ئەو دارە كە گەشە ناكات و وێنەكە تەواو نابێ، چونكە ئەو بەشێك لە وەزیفەی خوای بەجێدێنێ، بەشێكە لەئیرادەیی خوای. خواش بۆ پاراستنی مرۆڤەكان لەهۆكانی تورەبونی، بەهەمو شێوەیەك هەوڵدەدات مرۆڤەكان لەگومرایی و دوركەوتنە لەخۆشویستنی خوا بپارێزێ.

ئەم جۆرە لەخۆشەویستی خوایی، دەربرینی خۆشەویستیە، بەرجەستەكردنیەتی لە فیعلێكی خوای، كە ئەویش ناردنی پێغەمبەران و هەوڵدانیەتی بۆ رزگاربونیان لە جاهیلیەت و لە گرفتەكانی ژیان. پێغەمبەران، (بێگومان لای ئیبن عەرەبی) كە نوێنەرانی پەیامی خواین، كەس نین جگە لەو خەم خۆرانەی خوا پەیامی ئاسودەیی و خۆشگوزەرانی دنیاوقیامەتی پێداناردون. لەلایەكی تریشەوە مرۆڤ هەرچەند خراپەكارو زیانبەخش بێت، ئەوە جگە لەوەی لە جەوهەردا بەرهەمی خۆشەویستی خواییە، لەهەمانكاتیشدا خودا لێی لەبیانوە بۆ هیدایەت دان و لێخۆشبونی. هەمان ئەو خوایە، بەسەدان رێگا ئامۆژگاری مرۆڤ دەكاو لە چەندین بەڵاو نەخۆشی دەیپارێزێ، بگرە ئەگەربێ برواش بێت، ئەوا خودا نیعمەتەكانی خۆی لەسەر نابرێ. لەم روانگەیەوە ئەو لەقورئاندا بەدوای پەیوەندی خۆشەویستی خواییدا دەچێ بۆ بەندەكانی و چەندین نمونەی سەرنجراكێش دێنێتەوە كە خزمەتی ئەو بۆچونە سەنتراڵەی خۆی پێدەكات.

بۆنمونە:

 (ان الله یحب التوابین) تۆبەكار لەبنەچەدا گوناهكارە، ئەو كەسەیە كە هەڵەیەكی ئاشكرا یان نهێنی كردوە، كاتێك پەشیمان دەبێتەوە، خواوەند بەس لێی خۆشنابێ، بەڵكو خۆشیشی دەوێت. بەم مانایە تۆبەكردن تەنها گەرانەوە نیە بۆدۆخی بەر لەتاوان و پاكبونەوە، بەڵكو مەقامێكیشە، نزیكبونەوەی زیاترە لەخوا، بەدەستهێنانی خۆشەویستی خوایە. واتە لەبری سزا، پاداشت دەكرێ..

 (ان الله يحب المطهرين)، واتە خوا ئەوانەی خۆش دەوێ كە نەفسی خۆیان لە سیفەتە خراپەكانی وەكو خۆ بەگەورە زانین‌و غرورو لوتبەرزی پاراستوە، ئەوانەی نەفسی خۆیان پاك دەكەنەوە، خوا خۆشی دەوێن، سەرباری ئەوەی خۆپاككردنەوە، لەبەرژەوەندی دنیاو قیامەتی مرۆڤە، بەڵام خۆ هەرخۆشی دەوێن. بەپێچەوانەشەوە خوا خۆی وتویەتی (ان الله لایحب كل مختال فخور).

 (والله يحب المتطهرين)، واتە خوا ئەوانەی خۆش دەوێ كە جگە لەخۆیان، خەڵكی تریش پاك دەكەنەوە. پاكیان سنوری نەفسی خۆیان دەبرێ و دەپەرێتەوە بۆ كەسانی تریش.

 (ان الله یحب الصابرین) صابر ئەو كەسەیە كە لەبەرامبەر تاقیكردنەوەیكی خوای خۆی دەگرێ، گلەیی ناكات و سوپاسگوزارە،

 (ان الله یحب الشاكرین) واتە سوپاسكردن لەسەرنیعمەتێك كە خوا بەخشیویەتی. خوا نیعمەت دەبەخشێ، كە سوپاسی بكەی، زیادی دەكات بەوەی خۆشی دەوێی..

 (والله یحب المحسنین) احسان یەكێكە لە پایە هەرە بەرزەكان لای تەسەوف، كە لەفەرمودەیەكدا هاتوەووا پێناسەكراوە كە (ئەوەیە كەوا خوا بپەرستی وەكو ئەوەی بیبینی، كە ئەگەر تۆش ئەونابینی، ئەوا ئەوتۆ دەبینی) لێرەوە كەسی موحسین، ئەوكەسەیە كە ئەگەر

خواش نەبینێ، ئەوا دەزانێ خوا بەردەوام ئەو دەبینێ. ئەمە تەنها حاڵەتێكی راگوزەرو كاتی نیە، بەڵكو دەبێ هەستێكی هەمیشەی بێت..

 (ان الله يحب الذين يقاتلون في سبيله صفا) جەنگ كە لەم ئایەتەو هاوشێوەكانیدا هاتوە، لای تەسەوف و ئیبن عەرەبی بریتی نیە لە جەنگ بەمانا گشتیەكەی، بریتی نیە لەهێرش و پەلاماری نەیاران، بەڵكو بریتیە روبەروبونەوەی نەفس و جەنگ بەرپاكردن لەگەڵ دیوە ناشیرنەكانی مرۆڤ خۆی. وەكو چۆن مرۆڤەكان بەریز نوێژدەكەن، نوێژیش لوتكەی خواپەرستی و بەرەنگاربونەوەی نەفس و خراپەیە..

 (قل ان كنتم تحبون الله فاتبعونی یحببكم الله) بەپێی لۆژیكی ئەم ئایەتە، سێ كارەكتەری سەرەكی لەفەلەكی خۆشەویستیدا دەسورێنەوە، (خوا) و (ئەوان) و (پێغەمبەر)، جۆری خۆشەیستیەكەش، خۆشەویستی خودایە بۆ بەندەكانی، نەك هی بەندەكانی بۆ خودا. ئەو خۆشەویتسیەی خوایە كە مەرجدارەو پەیوەندی بە سزاو پاداشتەوە هەیە، بۆیە ئەوانەی تەماعی ئەوەیان هەیە خودا پاداشتیان بداتەوە، لەبەرامبەر خۆشەویستیان بۆ خودا، دەبێ شوێن پێغەمبەر بكەون تا ئەویش خۆشی بوێن. بەواتایەكی ترئەركی راستەقینەی پێغەمبەر، گەیاندنی خۆشەویستی خواو بەندەكانیەتی، بۆیە ئەمە دینی خۆشەویستیە. بۆ رونكردنەوەی زیاتری چەمكی خۆشەویستی، ئیبن عەرەبی دەڵێ (بزانە خۆشەویستی مانایەكی مەعقولی هەیە سەرباری ئەوەی دیاریش ناكرێ (لایحد)، بەچێژ دەزانرێ و نامۆنیە، بەڵام سەختە وێناكردنی. شتە زانراوەكان دوو جۆرن: ئەوانەی دیاریدەكرێن و ئەوانەشی دیارناكرێن، خۆشەویستیش لای زانایان و ئەوانەی قسەیان لەبارەوە كردوە لەوشتانەیە كە دیارناكرێ، دەناسرێ كاتێك دەبێتە سیفەتی كەسێك و بەجەرستە دەبێ، نازانرێ چیەو ئینكاریش ناكرێ). (289 بۆیە خۆشەویستی بە شوێنەوارو دەركەوتنەكانی دەناسرێتەوە، نەك بەجەوهەری خۆی، (29)

لە لەلایەن (بەتایبەتی كە ئەم سیفەتە دەخرێتە پاڵ خوا، وەكو چۆن ئەقڵ لە ئاست جەوهەری خوادا كۆڵەوارە، چواردەور نادرێ و ئەمسەرو ئەوسەری ناگیرێ، خۆشەویستیش كە سیفەتێكی خواییەو لەبونیشدا ئەسڵێكی خوای هەیە، بەشێك لەنهێنی و نامۆی و ئاڵۆزی خوای بەخۆیەوە گرتوە. بۆیە كەسێك (دیاریبكات نەی ناسیوە، هەر كەسێكیش چێژی نەكردبێ نایناسێ، هەر كەسێكیش بڵێ لێی تێربوم نەیناسیوە) (30)

لێرەوە لەبری گەران بەدوای جەوهەری عەشقدا، بەدوای تایبەتمەندییەكان و سیماكانی خۆشەویستی دەچێت و دیاریان دەكات. لەم چوارچێوەیەش شەش تایبەتمەندی عەشق دیاری دەكات. (319

كە بریتین لە: (خۆشەویستی پەیوەندی بەشتێكەوە هەیە كە لەبەردەست نیە، دڵ تەنها جێگای یەك مەعشوقی تیادەبێتەوە، خۆشەویستی مرۆڤ (نابیناوكەڕ) دەكات، كەس مەعشوقی لەبەرئەو خۆش ناوێ، بەڵكو لەبەر خۆیەتی. دەسەڵاتی خۆشەویستی و زەلیلی خۆشەویست. بڵاوبونەوەی خۆشەویستی لەبوندا.) لەم تایبەتمەندیانەوە، یان ئەگەر بەزمانی تەسوف خۆی قسەبكەین تەجەلابونی عەشقی ئیلاهی بەم وێنانەوە، هاوكاری مرۆڤ دەكات بۆ ناسینەوەی عەشق كە خۆی نەناسراوە، بۆ رونكردنەوەو دیاریكردنی، كە خۆی لەجەوهەردا نادیارە. عشق كە وەكو پێشتروتمان مەقامێكی خواییە و پایەیەكی پەرستنیەتی، مرۆڤ توشی ون بون دەكات لەبوندا، جۆرێك لە وشیاری پێدەبەخشێ، كە نامۆیە بە وشیاری سروشتی و باو، ئەویش مەست بونە. مرۆڤی مەست دەست بەرداری ئەو لۆژیكە ئاساییە دەبێ كەهەیە، دەچێتە دنیایەكی ترو فەزایەكی ترەوە، كە ئەگەرچی لەچاوی ئەوانی تر مەستبونەكەی لەئەنجامی لەدەستدانی وشیاری و ئەقڵ و كۆنترۆڵی خۆیەتی، بەڵام لەراستیدا ئەم مەستیە، بە ئاگاهاتنەوەی راستەقینەیە. بەتایبەت كەقسە لەسەرمەستی عارف و خواناسە، مەستیەك لەرێی بینین و دۆزینەوەی حەقیقەتەوە دێت. خودا لەقورئاندا لەباسی مرۆڤەكان كاتێك دوای مردن زیندو دەكرێنەوەو بەچاوی خۆیان ئەو هەمو حەقیقەتە دەبینن، كە پێشتر نەیان بینوە، تەنها خواوەند لەرێی پێغەمبەرەكانەوە ئاگاداری كردونەتەوە. بەڵام مرۆڤ سەرباری ئەو هەمو ئاگاداركردنەوانە تەنها دوای مردنی چاوی دەكرێتەوە، وەكو لەقورئاندا هاتوە (لقد كنت في غفلة من هذا، فبصرك اليوم حديد). واتە تۆ ئەی مرۆڤ تا ئەمرۆ، كە رۆژی زیندوبونەوەو كەوتنی پەردەكانە، چاوت تیژ و بەهێزە بۆ بینینی حەقیقەتە خواییەكان. بۆیە مرۆڤەكان لەو رۆژە، كە رۆژی كەشف بونی راستیە رەهاكان و دەركەوتنی حەقیقەتی خواییە، مرۆڤەكان مەستن، بەڵام سۆفی بەبڕینی مەقامات و قۆناغەكانی تەسەوف، دەگاتە ئەو پلەیە، كەپلەی بڕینی هەمو ئەو حیجابانەیە كە بەرچاوی مرۆڤی گرتوە لەبینینی حەقیقەت. ئەم فەنابونە، ئەم ونبون و مەست بونە، خۆی وشیاربونەوەو بە خۆهاتنەوەیە، كە هەقیقەت دەیبەخشێ، بەم جۆرە عارفی راستەقینە، وەكو ئەو مرۆڤەوە وایە كە لەخەو هەڵساوە، لەكاتێكدا خەڵكی ترهێشتا نوستون، لەخەوێكدان و خەونێكی درێژخایەن دەبینن، زمانی نێوان خەون و واقیعیش دو زمان و لۆژیكی تەواو جیاوازن، وەكو چۆن لەدنیای واقیعدا هەمو خەونێك پریەتی لەرەمزو رازی نهێنی، كە تەنها بەرێی تەئویل یەكلادەكرێتەوەو مانا وەردەگرن، بەهەمان شێوە زمانی تەسەوفیش زمانێكی لێوانلێوە لە رەمز، كە تەئویل كردەی هاوبەشی نێوان ئەم دوو جیهانەیە، بەڵام بێگومان بەدو ئاراستەی جیاوازو ناكۆك، ئەئویلی تەسەوف، جۆرێكە لە وەحی، رێك وەكو تەئویلەكەی یوسف بۆ خەونی فیرعەون، كە لەجەوهەردا عیلمێكی ئیلاهی بوە. هەرقورئان لەبارەی توانای لێكدانەوەی خەون لای یوسف وتویەتی (علمناه التأویل) واتە ئێمە یوسفمان فێری تەئویلی خەون كردبو. بەم جۆرە تەئویلی تەسەوفیش، جۆرێكە لەوەحی. لێرەوە یەقینی تەسەوف، یەقینێكی خواییە، كە مرۆڤەكانی ترپێی نەگەشتون، گەشتنیش بەویەقینە تەنها رێگای گەشتنیش برینی رێگای تەسەوفی راستەقینەیە، كە پریەتی لەخواناسی و وەرزشی دەرونی و پلەبەندی. ئەو كاتەش كە مرۆڤەكان زیندو دەبنەوە، بەبینی ئەو حەقیقەتانەی كە لەدنیا نەیانبینیوە لەوكاتەدا مرۆڤەكان مەست دەبن (وتراهم سكاري وماهم بسكاري ولكن عذاب الله شديد) واتە لەورۆژەدا، كە پەردەی نێوان مرۆڤ و راستیە رەهاكان لادەبرێ و دەكەوێت، ئەو كاتە مرۆڤەكان لە بینینی ئەو راستیانە مەست دەبن، لەكاتێكدا لەراستیدا مەست نین. عارفی خوایش، كەلەدنیادا دەگا بە یەقین وخودا رێگای ئاشكراكردنی نهێنیەكانی بۆدەكاتەوە، دەگا بە یەقینێك، كە توشی مەستی دەكات. واتە ئەوانەی بەر لەمردن بەحەقیقەتی خوایی دەگەن، نەك لە قیامەت، بەڵكو ئەوان هەرلەدنیادان و مەستن، مەستی كرانەوەی گەورەی خواویەقینی خواییە لەدڵیاندا. پێشتریش وتمان كەلای تەسەوف دڵ، نەك ئەقڵ سەرچاوەی مەعریفەو یەقینە، لێرەوە مەست بون بەشەرابی خۆشەویستی/ (پێكی شەرابی عەشقی مەعشوق دڵیەتی نەك ئەقڵی و هەستەكانی) (32) چونكە ئەقڵ و هەستەكان سنوریان هەیە، بەڵام دڵ سنوری نیە، بەردەوام لە گۆڕان و هەڵچون و بەرزی‌و نزمیدایە، خواش كە مەعشوقە هەر رۆژە لەدۆخێكدایە (كل یوم هو فی شأن) بەم جۆرە عەشقی عاشق، لەگەڵ رەفتاری مەعشوق دەگۆڕێ، وەبەپێچەوانەشەوە، ئەمەش بەدڵ دەكرێ، چونكە توانای گۆرینی هەیە. ئەگەر مرۆڤ دوعا بكات، خواش وەڵامی دەداتەوە، ئەگەر بستێك لێی نزیك بێتەوە، ئەویش بۆی رادەكات، وەكو لەفەرمودەیەكدا هاتوە (من ذكرني في نفسه، ذكرته في نفسي، ومن ذكرني في ملَا ذكرته في ملَا خير منه، ومن تقرب الي شبرا تقربت اليه ذراعاً، ومن تقرب الي ذراعاً تقربت اليه باعا، ومن أ‌تاني يمشي، أتيته هرولة) كەواتە ئەم عەشقە، پەیوەستە بەرەفتارەوە، قابیلی گۆرانە. رێك وەكو چۆن پێك، رەنگی ئەو شەرابە دەگرێ كە تیایدایە، سورە یان سپی، خواش جوانەو جوانیشی خۆش دەوێ، بونیش هەموی جوانە، جوانیش ناوێكی خواییە، جوانیش خۆی لەخۆیدا خۆشەویستە، كەواتە (خۆشەویستی خەڵك بۆ یەكتری لەخۆشەویستی خوا خۆیەوەتی، خۆشەویستی سیفەتی بونە، لەبونیشدا هیچ نیە جگە لەخوا) (33)

لەم دیدەوە كە خۆشەویستی لەهەر فۆرم وشێوەیەكدا بێت، چونەوەیە سەرخوا، تەسلیم بونە بە ویست و سیفەتێكی خوای، بەخۆشەویستی نێوان مرۆڤەكانیشەوە، بەتایبەت نێوان نێرومێ. بەگشتی لای ئیبن عەرەبی دوو هۆكار هەیە بۆ خۆشەویستی، جوانی و چاكە، خواش خۆی جوانەو جوانیشی خۆشدەوێ، هەربۆیە دنیای بەوپەڕی جوانی دروستكردوە، بەجۆرێك بچوكترین كەمكردنەوە لێی ناشیرین كردنیەتی، ئەمەش لوتكەی چاكەیە، سەرباری ئەوەی چاكەكاری خوا سنوری نیە، بۆیە ئەگەر بەدوای جوانیەوەی یان چاكە ئەوا هەردەبێ خوات خۆش بوێت. (ئەوەی جوانی خۆش بوێت، خوای خۆش ویستوە، ئەوەشی چاكەی خۆش بوێت بەهەمان شێوە.) (349 ئەوسا ئەویش تۆی خۆش دەوێت. بۆیە (هەر كەسێك دنیای لەبەرجوانیەكەی خۆش بوێت، ئەوا خوای خۆش ویستوە) خوا لەدنیادا بەجوانی خۆی بەرجەستە (تجلی) كردوە، بۆیە خۆش ویستنی ئەو وێنانەی خوا، خۆش ویستنی خوا خۆیەتی. رێك وەكو هۆگربون بەماڵی تایبەتی خۆشەویستان، كەئەمە (هۆگربون نیە بەو ماڵانە بەڵكو هۆگربونە بەخۆشەویستان لەرێی ماڵەكانیانەوە.) (35) دنیاش كەجوانە، سێ جۆرە، دنیای غەیب، دنیای سروشتی (شهادە) و دنیای خەیاڵ، دنیای خەیاڵیش بێ كەموكورترین دنیاو كامڵترینیانە، چونكە مرۆڤ لەو دنیایە دەتوانێ بەجوانترین شێوە وێنای مەعشوقەكەی خۆی بكات، وێناكردنێك كەرەنگە كاتێك توشی واقیعی خۆشەویستی ببێ، یان كەمتربێت یان زیاتر، بۆیە هەمیشە وێنە لەسەروی واقیعەوەیە، یان لانیكەم باڵاترین دەركەوتن لە وێناندندایە، لێرەوە دەردەكەوێ كە خوا مرۆڤی چەند خۆش دەوێ، چونكە چۆن وێنای كردوە، ئاواش دروستی كردوە، چونكە توانای ئەو بێ سنورە. بەپێچەوانەی مرۆڤەوە كەهەمیشە چاكەی خوای خۆش دەوێ. چونكە ناتوانێ وێنای تەواوی جوانی خوا بكات، ئەو لەرێی وێنەكانی خواوە خوای خۆش دەوێ. بۆیە (عاشقی ئیلاهی لەم دنیایە، وەكو ئەو كەسە وایە لەدەریا ئاو بخواتەوە، تا زیاتر بخواتەوە زیاتر تینوی دەبێت) (36) چونكە جوانی و دەركەوتنی خوا سنوری نیە. مرۆڤەكان، هەرچیەكیان خۆش بوێت، ئەوا وێنەی خوایان خۆشویستوە، واتە مرۆڤ مەحكومە بە خۆشەویستی خوا، راستەوخۆ یان لەرێی وێنەكانیەوە، ئەوانەی لەیلایان خۆشویستوە، لەراستیدا خوایان لەرێی وێنەكانیەوە خۆشویستوە، مرۆڤ یان لەدنیا لەو راستیە دەگات، یان دوای مردن، دوای ئەوەی پەردەی دنیا لادەبرێ، لەوێ تێدەگات كە ئەو تەنها خوای خۆشویستوە. چونكە وەكوچۆن خوا مرۆڤی بۆ پەرستنی خۆی، واتە خۆشەویستی خۆی دروستكردوە (وما خلقت الجن والإنس الا ليعبدون)، بەهەمان شێوە هەرخۆشی بریاری داوە كە جگە لەو نەپەرسترێ، واتە خۆش نەویسترێت (وقضي ربك ان لاتعبدوا الا اياه) بۆیە ئەوان خوایەتی خوایان پەرستوە، ئەگەرلە خستنەپاڵیشی هەڵەیان كردبێ (379).

جوانی وێنەكانیش (الصور: كە مەبستی دەركەوتنی جوانی خوایە لە بوندا)، دوو جۆرە، جۆرێك رەهایە و هەموكەس بەیەكەم نیگا هەستی پێدەكاو خۆشی دەوێت، وەكو جوانی كەسێك. كە هەر كەسێك وەكو وێنەیەك لەجوانی خوا سەیری بكات و خۆشی بوێت، ئەوە خوای خۆشویستوە، جۆری دووەم، ئەو جوانیەیە كە لەناشیرینیدایە، ئەوەیە كەبەچاوی دڵ وردبونەوەو تێگەیشتن نەبێ نایبینین. لێرەوە خۆشویستنی ژن لای پیاو، وەكو چۆن پێغەمبەر وتویەتی (حبب الی النسا‌ء)، خۆشەویستی خوایە، وە یەكێكە لە لێكەوتەكانی خۆشەویستی خوا خۆی. لەم فەرمودەیە، كە زۆر جارو لە زۆربۆنەدا ئیبن عەرەبی ئاماژەی پێدەكات، پێغەمبەر وتویەتی (لەم دنیایەی ئێوەی (سێ شتم) لا خۆشەویستكراوە: بۆنی خۆش و ژن و نوێژیش بیلبیلەی چاومە). ئەو بەپێی میتۆدە زمانەوانیە تایبەتیەكەی بەشێكی زۆر لەمانای ئەو فەرمودەیە لەوە وەردەگرێ كە پێغەمبەر نەی وتوە سێ شتم لەدنیادا خۆش دەوێ، بەڵكو وتویەتی سێ شتم لاخۆشەویستكراوە، كە مەبەستی ئەوەیە خواوەند ئەو شتانەی لام خۆشەویستكردوە. بەم پێیەش خۆشەویستی ژنان ئیرادەو ویستێكی خواییەو بەشێكە لەو عیشقە ئیلاهیەی خواوەند بەگەردوندا رشتویەتی. ژن لەپیاو دروستكراوە، ئەو عەشقەی لەو نێوانەشە عەشقی گەرانەوەیە بۆ ئەصل، وەكو چۆن عەشقی خوایش عەشقی مرۆڤە بۆ گەرانەوە بۆ ئەصڵی ئاسمانی. بۆیە فەرمودەكە ناڵێ‌ من ژنم خۆش دەوێ، بەڵكو دەڵێ ژن لام خۆشەویستكراوە، ئەمەش لەئەنجامی ئەوەی خۆشەویستی تۆیەكی خواییە و لەگەڵ روح لەمرۆڤدا چێنراوە. (ساعد الخمیس) لەنامەی دكتۆراكەیدا (38)

ئەم كەسایەتیە گەورەیە لە كەلتوری عەرەبی و ئیسلامیدا بە رابەری راستەقینی یەكسانی ژن و پیاو لە قەڵەمبدا، بگرە لەوەش زیاتر چونكە ئەم كەسایەتیە ئیسلامیە پێی وابوە كە ژن نەك هەرپایەی كە مترنیە لەپیاو، بەڵكو رەمزی عیشقی خوایشە. ئەوپێی وایە رەگەزی ژن لە پیاو باڵاترە، چونكە ئادەم بەچەند قۆناغێك دروستكراوە، بەڵام حەوا بەیەكجار، ئادەم رەمزی فەردانیەتە، حەوا رەمزی وەحدانیەتە، ئادەم تەنیابوە، حەوا هەمیشە لەگەڵ نێرینە، بۆیە میراتی پیاو دو ئەوەندەی پیاوە، چونكە لاوازترە، لەبەر ئەوەی فەردیە، پێویستی بەكەسی دوەمە، وە بەشی دوەمیش، بەڵام ژن وەحدانیەتە، نیوەی بەسە، چونكە خۆی خاوەنی بەهایەكی تەواوەو بێ كەموكوریە. بۆیە شەهادەی دو ژن بەیەك پیاوە، چونكە بیرچونەوە سیفەتی پیاوانە، وەكو ئادەم كە بیری چوەوەو لەدارەكەی خوارد، بەڵام ژنێك ئەگەر بیریشی بچێ ئەوا ژنێكی تربیری دێنێتەوە، چونكە بیرچونەوە سیفەتێكی جەوهەری ژنان نیە، خۆشەیستی ژن بۆ پیاو خۆشەویستیە بۆ نیشتمانەكەی، بەڵام خۆشەویستی پیاو بۆ ژن خۆ خۆشەویستیە، ئەنانیەتە. بۆیە خۆشەویستی ژنان بەهێزترە، بەڵام نهێنی ترە، ئەم خۆشەویستیەش ئەسلێكی خوایی هەیە، زۆربون و نەوە خستنەوەش پەیوەندی بەژنەوە هەیە نەك بەپیاو، واتە ژن ئەو بونەوەرەیە كە هات و لەگەڵ خۆی وەچەی خستەوە، ئەو نیشتمانی مرۆڤەكانە.

لەرەهەندی ماهیەت وجۆری خۆشەویستیش، ئیبن عەرەبی خۆشەویستی لەسێ جۆردا دەبینێ، (خۆشەویستی خوایی، خۆشەویستی روحی، خۆشەویستی سروشتی)، یەكەمیان پەیوەندی بەخواوە هەیە، خۆشەویستی خواو خۆشەویستی خوایە بۆ ئێمە، خۆشەویستی خوا بۆ مرۆڤ خۆشەویستی زاتی باڵایە بۆ وێنەی خۆی، خۆشەویستی مرۆڤیش بۆ ئەو خۆشەویستی شەوقە بەگەڕانەوە بۆ ئەسڵی خۆی. جۆری دوەم و سێهەمیش، ئەو خۆشەویستیەیە كە پەیوەندی بە مرۆڤەكانەوە هەیەو لەناو ئەواندایە، خۆشەویستی روحی خۆشەویستی مەعشوقە بێ هیچ مەبەست وئامانجێك، سوڕانەوەیە لەخولگەی مەعشوق و خۆلەبیركردن و خۆبەخشینە بەو، سێهەم خۆشەویستی مەبەستدارە، ئەوەیە كە عاشق دەیەوێت بگاتە هەمو ئامانجەكانی لە مەعشوقەكەیدا، بەپێچەوانەی روحیەكە، خۆشەیستی خودە لەویتردا، بەئامانج گرتنی مەعشوقە لەپێناو خۆشەویستی خۆت. وە ئیبن عەرەبی دەڵێ ئەم جۆرە (لەم سەردەمە زۆربەی خەڵكی لەسەر ئەو جۆرە خۆشەویستیەن) (39) كە لەجەوهەردا بریتیە لەهەوڵی مەعشوقەكان بۆ گەیشتن بەعاشقەكانیان لەپێناو دەستەبەركردنی حەزو ئارەزو هیوایەكی خۆیان، بۆیە خۆشەویستی خوایی روحە بێ جەستە، خۆشەویستی سروشتیش جەستەیە بێ روح، خۆشەویستی روحانیش هەم جەستەیەو هەمیش روح. واتە جێگای هەردوك جۆرەكەی تری تیا دەبێتەوە. لەسەرپشتی ئەم تێگەشتنەوە لای تەسەوف زۆرجار وتراوە كە خۆشەویستی ئەگەر مەبەست لێی گەیشتن بو بە ئامانجێك، خۆشی دنیا یان قیامەت، ئەوا ئەو كەسە لەراستیدا خۆی خۆشویستوە، بەدوای حەزو ئارەزویەكی خۆیەوەیەتی، لەرێی مەعشوقەكەیەوە. لای ئبن عەرەبی و تەسەوف بەگشتی، چیرۆكی عاشقە گەورەكانی مێژو، وەكو قەیس و لەیلا و ئەوانی تریش، دەركەوتەی خوایین بۆ دیارخستنی روخسارو ماهیەت و كاریگەری خۆشەویستی راستەقینە. بەم نمونانە خوا ویستویەتی خۆشەویستی بە مرۆڤەكان نیشان بدات، پێیان بڵێ كە عاشقی راستەقینە ئاوا لەخەمی مەعشوقەكەیدایەو ئاوا بەدوایدا وێڵەو بەخشندە دەبێت. بۆیە عاشقانی خوا دەبێ لەو عاشقانەوە فێری خۆشەویستی راستەقینە ببن. بۆیە دەڵێ:

 لنا أسوة في بشرهند وأختها

وقيس وليلي ثم مي وغيلان

بگرە خۆشەویستی نێوان ئەم دوو رەگەزە خۆشەویستی خوایە (چونكە تەنها ئەو جوانی راستەقینەیە كە شایەنی خۆشەویستیە، كە خۆی لەپشتی پەردەی وێنەی جەستەكان شاردۆتەوە) (40)

لەخۆشەویستی سروشتیدا، تا مەعشوق لەخەیاَلدانی عاشقدا قەڵەوتربێت، جەستەی عاشق لاوازتر دەبێت، تا زیاتر بیری لێبكاتەوە، كەمتر بیر لەخۆی دەكاتەوە. ئامادەبونی ئەو غائیب بونی ئەمە، بیركردنەوە لەو لەبیركردنی خودە. هێزی وێنەی مەعشوق لەخەیاڵی عاشقدا، سەرچاوەكەی جەستەی عاشقە، بۆیە تا ئەو بەهێزتر بێت، ئەم لاوازتر، ئەم شەوقە هانی عاشق دەدا بۆ پێگەیشتن بە مەعشوقەكەی، بەڵام كاتێك پێی دەكات عاشق لاوازە، زمانی لاڵەو توانای نیە. لێرەوە ئەم جیاوازی دەكات لە نێوان (شەوق) و (اشتیاق)، یەكەمیان لەدوری مەعشوقەوەیەو دوەمیش لەنزیكی، لەبەیەكگەیشتنی عاشق و مەعشوق، (شەوق كۆتایی دێت، بەڵام اشتیاق گر دەگرێ) (41) بەم شێوەیە گری ئاگری هەناوی عاشق، بە بە یەكگەیشتن خامۆش نابێت، كۆتای نایەت، بەڵكو فۆڕمێكی تروەردەگرێ. بۆ رونكردنەوەی ئەمەش نمونەی قەیس (مجنون) دێنێتەوە، كاتێك لەنزیك لەیلابو هاواری دەكرد لەیلا لەیلا، (لێرەوە ئامانجی خۆشەویستی روحانی یەكگرتنە (اتحاد)، واتە مەعشوق دەبێتە عاشق و عاشقیش دەبێتە مەعشوق) (42) كە ئەمە هیچ نیە جگە لە فەنابون وتوانەوە لەیەكتریدا. مەعشوقی غایب لەو حاڵەتە، لەخەیاڵدانی عاشقدا بونێكی بە هێزی هەیە، كە ئەمە جۆرێكە لەجۆرەكانی ئامادەبون و كەوتنی سنورەكانی غائیب بون.، كە بەچاوی خەیاڵ دەبینرێ و هەستی پێدەكرێ، ئەم دوانە كاتێك لەخەیاڵی یەكتریدا باوەش بەیەكتریدا دەكەن، یەكترماچ دەكەن و هەناسەكانیان تێكەڵ دەبێ، ئەوا روحیشیان تێكەڵ دەبێ، لیرەوە راستە (انا من اهوي، ومن اهوي انا) (43) من هەر ئەو كەسەم كە خۆشم دەوێ، من ئەوم و ئەویش منە، ئێمە دوانەیەكین لەیەك جەستەدا تواوینەتەوە. كە ئەمە جەوهەری بیروباوەری ئیبن عەرەبیشە لەهەمبەر یەكتاپەرستی و خواناسی. روحی عاشقەكان وەكو چۆن بەردەوام لەرێی هەناسەوە بەرجەستە دەبن و لەدنیای وێنەدا دەردەكەون، بەتێكەڵبونیان بەهەوا، بەهەمان شێوە بەهەڵمژینی هەوای یەكتری، روحەكان دەچنە ناوجەستەی یەكتری، لەوێشەوە تێكەڵ بەخوێن و دەمارەكان دەبن و دەگەنە دڵ، دنیای نامۆو نادیار (بۆیە روح كە ژیانە و خۆشەویسترین شتە لای مرۆڤ، ئەوا مەعشوق دەبێتە خۆشەویسترین شت لای لە دنیای بینراو، چونكە روحەكانیان لەیەك جەستەدا یەكیانگرتوە) (44) بۆیە كاتێك حەلاج كوژراو خوێنی رژا، ناوی مەعشوقەكەی بەخوێنەكە نوسرا، زوڵەیخاش كە خوێنی لێرژا، بەخوێنەكەی ناوی یوسف نوسرا، چونكە روحی ئەوان تێكەڵ بە یەكتری ببو. لێرەشەوە ئەقڵ لەگۆ دەكەوێ و چیتر توانای لێكدانەوەی نیە بۆ ئەم دیاردەیە، عەشقیش لەم راستیانەوە نامۆیی و ئاڵۆزی خۆی وەردەگرێ. چونكە ئەوانە روحیان تێكەڵ بە خۆشەویستەكانیان بوە و بەپێچەوانەشەوە، لەوحاڵەتە خۆشەویست جگە لە خۆشەویستەكەی هیچ شتێكی ترنابینێ، تەنها ناوی ئەوی لەسەردەمە، بەدوای ئەودا وێڵە، ئەونەبێ بایەخ بەهیچی ترنادات، ئەمەش لای ئیبن عەرەبی پلەی هەرە بەرزی خۆشەویستیە، كە (عەشقە)

 

 

سەرچاوەكان:

 

1-مجموع الرسائل والمسائل، ابن تیمیە االحرانی، دارالكتب العلمیە، ج1، ص179.

2-ئەم موناقەشەیە لەزۆر سەرچاوە دوبارەكراوەتەوە، بۆنمونە (ابن تيمية الفقيه المعذب)ی (عبدالرحمان الشرقاوی) ل 202-210. گەرچی لای نەیارانی تەسەوف گومان هەیە لەراستی ئەم روداوە، بەڵام ئەوەی گومانی تیانیە تێنەگەشتنی ئیبن تەیمیەیە.

3-لەكۆندا زۆر جار لەبەر رۆشنای فەتواكانی ئیبن تەیمیە هێرشی توندو تەكفیری كراوەتە سەر ئیبن عەرەبی، لەوانە (برهان الدین النقاعی: 809 – 885 هـ) كە كتێبێكی یەكجار زبری لەدژی ئەوانە نوسیوە كە بەرگری لە ئیبن عەرەبی دەكەن بەناوی (تنبیه الغبی الی تكفیر ابن عربی). لەبەرامبەردا زۆرجار بەرگری لە ئیبن عەرەبی كراوەو لێكدانەوەكانی ئیبن تەیمیە رەتكراوەتەوە، لەوانە (جلال الدين السيوطي: 849-911هـ) كتێبێكی لەوەڵامی نەقاعینوسی بەناوی (تنبيه الغبي في تبرئة ابن عربي) كە لەم بەرهەمەدا نوسەر ئەو تۆمەتەش رەتدەكاتەوە كە گوایە ئیبن تەیمیە تەكفیری كردبێت. لەو بەرهەمانەی تایبەتە بە بەرگری لە ئیبن عەرەبی و رونكردنەوەی بۆچونەكانی بەرامبەر هێرشە توندوتیژەكانی ئیبن تەیمیە، كتێبەكەی (محمود غراب)ە بەناوی (شرح كلمات الصوفیە والرد علی ابن تیمیە من كلام الشیخ الاكبر) كە 544 لاپەرەیە

4-(لەرابردوی فیكری ئیبن عەرەبیدا، زۆر جار لایەنگرانی هەوڵیانداوە لێكدانەوەی راست بۆ بۆچون و زمانە تایبەتەكەی بكەن، لەوانە (عبدالكریم الجیلی 767-826 هـ) كە كتێبێكی تایبەتی نوسیوە بەناوی (شرح مشكلات الفتوحات المكیە) كە لەلایەن (دكتۆر یوسف زێدان كۆككراوەتەوەو چاپكراوە).

5-هكذا تكلم ابن عربي، د. نصر حامد ابوزید، ص 153.

6-ئەمە تاكە كتێبی حەلاجە كە لەفەوتان و سوتان رزگاری بوەو لەلایەن (رضوان السح) چاپكراوەتەوە. لەكاتێكدا حەلاج چەندین كتێبی دوای خۆی جێهێشتوە بەڵام هیچی نەگەشتوە بەدەست ئێمە. هەر بۆنمونە (الجلابی) (465 كۆچی مردوە) كە خۆی متەسەوفێكی گەورەیە پاش 150 ساڵ خۆی دەڵێ كە من (علی بن عوسمان الجلابی)، پەنجا بەرهەمیم بینیوە لە بەغداو دەوروبەری، هەندێكی تریشی لە خوزستان و فارس و خوراسان. ص 363 كشف المحجوب، دراسە وترجمە دكتورە اسعاد قندیل.

7-التصوف والفلسفە، نوسینی: ولتر سترسیس. ت: امام عبدالفتاح امام، ص 337.

8-یەكێك لەبەرهەمە هەرە باشەكان لەبارەی بەستامی و شەتەحاتەكانی، كتێبی (ابو يزيد البسطامي: المجموعة الصوفية الكاملة ويليها كتاب شرح الشطحات: تحقيق وتقديم: قاسم محمد عباس) یان (شطحات الصوفية: د. عبدالرحمان بدوي).

9-التصوف والفلسفە، ص 341 – 445.

10-فیه مافیه، احاديث مولانا جلال الدين الرومي، ت: عیسی علی العاكوب، ص169.

11-التصوف والفلسفە، ص364.

12-هكذا تكلم ابن عربي، ص63.

13-الرمزیە والتاویل فی فلسفە ابن عربی الصوفیە، نامەی دكتۆرای (ساعد خمیس).

14-بۆ زیاتر وردبونەوە لەم باسە، دەكرێ بگەرێنەوە بۆ (اللغە/ الوجود/ القر‌وان: دراسە فی الفكر الصوفی: دكتور نصر حامد ابوزید).

15-رسالة شجرة الكون: ابن عربي، تحقيق، رياض عبدالله، ص 41-45.

16-اللمعلابي نصر السراج الطوسي: تحقيق وتقديم: الدكتور عبدالحليم محمود وطه الباقي سرور، ص107.

17-یەكێك لەبەرهەمە هەرە باشەكانی ئەم بوارە لەلایەن (میشیل شودكیفتش) بەناوی (خاتم الاولیاء: النبوة والولاية في مذهب ابن عربي: ترجمة: احمد الطيب) .

18-هەمان كەسایەتی چەند كتێبێكی تری هاوشێوەی هەیە كە بریتیە لەكۆكردنەوەی بیرورا پەرتەكانی ئیبن عەرەبی لەنوسینەكانیدا و كۆكردنەوەیان، كە ئەم كارە بۆ لێكۆڵیار كارئاسانیەكی زۆرەو خزمەتێكی بێ وێنەیە، بەتایبەت كە بەشێك لەبەرهەمەكانی ئیبن عەرەبی بەسانای دەست ناكەون، بۆنمونە (الخیال عند ابن عربی) و (البرزخ عند ابن عربی). ئەوەی جێی متمانەی زیاتریشە، جگە لەوەی نوسەر كەسایەتیەكی ناسراو لێكۆڵیارو لایەنگرێكی دیار ئیبن عەرەبیە، سێ كەسیش ئەم بەرهەمەیان بەراورد كردۆتەوە بە نوسراوەكانی ئیبن عەرەبی)

19-سەرچاوەكانی ساغكردنەوەی فەرمودەی راست و ناڕاست، كامیان قسەی پێغەمبەرەو كامیشیان گومانی لەسەرە یان هی ئەونیە، پرسێكی پر ناكۆكی و ئاڵۆزبوە لەمێژودا. هەر گروپە خاوەنی تێڕوانینی خۆی بوە، بگرە لەناوخۆی یەك ئاراستەشدا مایەی ناكۆكی بوە. لەكتێبی ئەهلی فەرمودە (سەلەفی) و موعتەزیلەكان لەم بارەیەوە بۆ چونیان جیاوازە، گروپی یەكەم پشت بەسەنەد دەبەستن، دوەمیش بە ئەقڵ. هەرچی تەسەوفە پێی وایە جگە لەم رێگایە تەقلدیانە، رێگای تریش هەیە، كە بریتیە لە كەشف، واتە خواوەند راستەوخۆ بە رێگایەك لەرێگاكانی وەحی وەلیەكانی خوا ئاگادار دەكاتەوە لەراستی و ناراستی فەرمودەیەك. ئەوە ئاشكرا دەكات كە ئەم فەرمودەیە راستە، گەرچی زنجیرەی گێڕەرەوەكانیشی دیارنەبێت، ئەوەی پێی دەوترێت (سلسلە لرجال). بیریشمان نەچێت لای تەسوف بەگشتی وەلیەكانی خوا، وەكو پێغەمبەران وەحیان بۆدێت، بەڵام وەحیەكی دیاریكراو لەپرسێكی دیاریكراو لەچوارچێوەی شەریعەت و ئاینی ئیسلامیدا. كەواتە چەندین پێش مەرج هەیە بۆ كەشفبونی ئەوەی فەرمودەیەك راستە یان نا، یەكەمیان ئەوەیە كە وەلیەكی خوا ئەوە بڵێ، دوەم ناكۆك نەبێت بەدەقەكانی قورئان، سێهەمیش تەشریعات نەبێ.)

20-الحب والمحبە الالهیە، محمود غرابل ص13.

21-الفتوحات المكیە، بەرگی 2، ص 439 -442.

22-الحب والمحبە الالهیە، ص17.

23-بۆ نمونە: بڕوانە تەفسیری یەكەم ئایەت سورەی (نسا‌ء) لە (عرائس البیان فی حقائق القران) ابی محمد الشیرازی.

24-هكذا تكلم ابن عربي، ص79.

25-شرح الشطحات: تصنيف شيخ روزبهان بقلي الشيرازي، ص32-33.

26-الانسان الكامل في معرفة الَاواخر والَاوائل: تحقیق: ابوعبد الرحمان صلاح بن محمد، لبنان، ص197.

27-منطق الطير، فريد الدين العطار النيسابوري دراسة وترجمة: الدكتور بديع محمد جمعة، ص 359-360.

28-المحب والمحبە الالهیە، ص26.

29-یەكێك لەو بەرهەمانەی تایبەتە بە كۆكردنەوەی لێكەوتەو نیشانەو شوێنەوارەكانی خۆشەویستی، (لوازم الحب الالهی)ی ئبن عەرەبی، لەكۆكردنەوەو لێكدانەوەی (موفق فوزی الجبر).

30-الحب والمحبە الالهیە، ص26.

31-هەمان سەرچاوە لەلاپەرە، 27 بۆ لاپەرە ل 30.

32-هەمان سەرچاوە، لاپەرە 31.

33-هەنان سەرچاوە، ل 29.

34-هەمان سەرچاوە، ل 33 – 34.

35-هەمان سەرچاوە، ل34.

36-هەمان سەرچاوە، ل41.

37-هەمان سەرچاوە، ل 85.

38-الرمزیە والتاویل فی فلسفە ابن عربی الصوفیە: نامەی دكتۆرای (ساعد خمیس) فەسڵی دەیەم (رمزية المرأة وحضورها في النص الَاكبري ص 312-354.

39-الحب والمحبە الالهیە، ص62.

40-(فتوحات: ب2 ل 431) (ئەم بیرۆكەیەی بەستنەوەی خۆشەویستی نێوان دوو رەگەزەكە بە خۆشەویستی خوایی، زۆر بیرۆكەی تری تەسەوفیش بیرۆكەیەكی كۆنترەو لەزۆر ئایندا دەركەوتوە، بەتایبەت لای ئەفڵاتونیە نوێكان و سۆفیەكانی ئاینی مەسیحی، بۆیە (بلاپیوس) پێی وایە لەوێوە هاتۆتە ناو تەسەوفی ئیسلامی، بۆ نمونە بڕوانە (ابن عربی: اسین بلاپیوس: وەرگێرانی عبدالرحمان بدویل 244 تاكو250) بەپێچەوانەشەوە هەمان لێكۆڵیاری ناسراو خاوەنی ئەو بۆچونەیە كە تەسەوفی ئیسلامی بەتایبەت قوتابخانەكی ئیبن عەرەبی كاریگەری زۆری بەسەر ئەدەبیاتی جیهانی مەسیحی جێهێشتوەو (كۆمیدیای ئیلاهی) دانتی وەكو گەورەترین نمونەی ئەو كاریگەریە دیاری دەكات.

41-هەمان سەرچاوە، ل 116.

42-هەمان سەرچاوە، ل70.

43-هەمان سەرچاوە، ل .71

44-هەمان سەرچاوە، ل 85.