جگەرە لە جیهانبینیی شیعری شێرکۆ بێکەس دا

فازیل شەوڕۆ
Aug 1, 2017

ئەم بابەتە لە پێشبڕکێی لێکۆڵینەوەی بیستەمین فێستیڤاڵی گەلاوێژ بەشدار بووە

پێشـه‌كى:
  
   جیهانبینى، ڕوانینى تاكه‌كه‌سه‌ بۆ شته‌مادییه‌كانى ده‌وروبه‌رو بیركردنه‌وه‌و سه‌رنجدان و مه‌زه‌نده‌كردنى شته‌مه‌عنه‌وییه‌كان، به‌پێى ژێرخانی مه‌عریفیى و چۆنییه‌تى تێڕامان و هه‌ڵسه‌نگاندنی (ئه‌و كه‌سه‌) بۆ شته‌كان. نووسینیش به‌ هه‌موو شێوازه‌كانییه‌وه‌، وه‌ك ئامرازه‌كانی تری ده‌ربڕین، له‌ بینراو و بیستراو و تۆماركراو، هه‌وارێكه‌، مرۆڤــ جیهانبینیی خۆی تێدا ده‌بینێته‌وه‌، هه‌ڵبه‌ته‌ گۆشه‌نیگاى تێڕوانینى هه‌رتاكێك بۆ دیارده‌یه‌ك یان شتێك، له‌چاو كه‌سێكى ترجیاوازە.
  
 مه‌غـزای هـه‌ڵبژاردنى بابـه‌ته‌كه‌ (The Object of the Subject):
  
 هه‌ڵسه‌نگاندن و نرخاندنی به‌هره‌ی شێركۆ بێكه‌س، وه‌ك شاعیرێكی داهێنه‌ری كوردیی هاوچه‌رخی، له‌ مامه‌ڵه‌كردنیدا له‌ گه‌ڵ جگه‌ره‌ و كه‌رەسته‌ و پێكهاته‌كانی. تیشك خستنه‌ سه‌ر دیارده‌یه‌كی ئاسایی ڕۆژانه‌ی شاعیر، له‌ ڕوانگه‌ی چه‌مكی جیهانبینییه‌وه‌. كاركردن له‌سه‌ر ئه‌له‌مێنتێكی شیعری ده‌قنووس، كه‌ پێشتر قسه‌ و باسی له‌سه‌ر نه‌كراوه‌.
  
 سـنوورى لێكۆڵینـه‌وه‌كه ‌(The Study Zone) :
  
 یه‌ك: كۆبه‌رهه‌می شیعریی شیركۆبێكه‌س، كه‌ (6644) لاپه‌ڕەیه‌. شاعیر (51) جار شیعرى له‌باره‌ى جگه‌ره‌ و خێزانی جگه‌ره‌ی به‌كارهێناوه‌.
 دوو: سه‌رچاوه‌كانی جیهانبینی په‌یوه‌ست به‌ شیعر و شاعیره‌وه‌.
  
 ئامـانجى لێـكۆڵینـه‌وه‌كه‌ (The Aims of the Study):
  
  ده‌ستنیشانكردنی ڕەهه‌نده‌كان داهێنانی شاعیر له‌م بواره‌دا، كه‌سێتی شێركۆ بێكه‌س، وه‌ك مرۆڤـــ له‌ نێو جیهانی دوكه‌ڵی جگه‌ره‌دا، به‌ پشت به‌ستن به‌ ده‌روونشیكاریی هاوچه‌رخ و زانستی زمانی جه‌سته‌. 
  
 گیـرو گرفتى لێـكۆڵینه‌وه‌كه‌ (The Obstacles of the Study):
  
  له‌به‌ر نه‌بوونی (e - book)، تا بتوانین له‌ ڕێگه‌ی كۆمپیۆته‌ر، به‌ ئاسانی و به‌ خێرایی، ئه‌و ده‌قانه‌ هه‌ڵبژێرین كه‌ كه‌ره‌سته‌ی خاوی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ن، ناچاربووین كه‌ لاپه‌ڕە به‌ لاپه‌ڕە، ڕووماڵی كۆ به‌رهه‌مه‌ شیعرییه‌كه‌ی شاعیر بكه‌ین، كه‌ ماندوو بوون و كاتێكی زۆری ویست.
  
 میتـۆدى لێـكۆڵینه‌وه‌كه‌ (The Study Method):
  
 بابه‌ته‌كه‌(3) میتۆدی ڕەخنه‌كاری له‌خۆ گرتووه‌: له‌به‌شى یه‌كه‌م میتۆدى وه‌سفى و فه‌لسه‌فى، له‌به‌شى دووه‌م میتۆدى ده‌روونشیكاریی. له‌ چه‌ند بڕگه‌یه‌كیش، به‌ پێی پێویست، میتۆدی ڕۆشنبیریی (Cultural Method)، كه‌ میتۆدێكی فره‌لایه‌نی سه‌رده‌مییانه‌یه‌، به‌كار هاتووه‌.
  
 بیناكاریى لێـكۆڵینه‌وه‌كه‌ (The Structure of the Study):

  
 ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ له‌پێشه‌كى و دوو به‌ش و ئه‌نجام و سه‌رچاوه‌كان پێكهاتووه‌:  به‌شى یه‌كه‌م: دوو ته‌وه‌ره‌ى لێده‌بێته‌وه‌: یه‌كه‌م: پێناسی زاراوە و چه‌مكى جیهانبینى: كه‌ هه‌ر یه‌كێك له‌م توخمانة‌ (Items) ڕاڤه‌ده‌كات و زانیاریی له‌سه‌ر ئه‌و بوارانه‌ی زار‌اوه‌كه‌ پێشكه‌ش ده‌كات، كه‌ لق و پۆیان بۆ كایه‌كانی فه‌لسه‌فه‌و ئایین و ده‌رونناسی و بابه‌تى ئه‌ده‌بی هاویشتووه‌. دووه‌م: سه‌ركوزشته‌ى تووتن و جگه‌ره‌: ڕووماڵێكی مێژوویى دۆزینه‌وه‌ى تووتن و به‌كارهێنانى بۆ جگه‌ره‌ ده‌كات.
 به‌شی دووه‌م: كۆڵه‌گه‌ پیته‌و‌ و زێڕینه‌كه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌یه‌ كه‌، (7) (ڕایه‌ڵه‌)یه‌: باسى یه‌كه‌م: جگه‌ره‌ و خه‌م: ئه‌و نموونه‌ شیعرانه‌ هه‌ڵبژێردراون كه‌ جگه‌ره‌ بۆته‌ هۆكارێك یان پاڵپشتێك بۆده‌ربڕینى خه‌م و ئازاره‌كانى ده‌قنووس. دووه‌م: جگه‌ره‌و كاره‌سات و نه‌هامه‌تى كوردان: شۆڕده‌بیته‌وه‌ به‌نێو ناخی جه‌نگه‌ڵی ئازار و نه‌هامه‌تى میلله‌تى كورددا، له‌ نێو جیهانێكی دوكه‌ڵاوی و خۆڵه‌مێشیی بۆن قورسدا، كاره‌ساته‌كان هه‌ناسه‌ ده‌ده‌ن و شاعیر ده‌خنكێنن. باسى سێیه‌م: جگه‌ره‌ و مه‌ی: ئاوێته‌ بوونی دوو جیهانی سیحراوی له‌ مه‌جلیسى خواردنه‌وه‌ یه‌ك دیوه‌خانی پڕ هات و بات، به‌ ده‌م خوێندنه‌وه‌ی شیعره‌كانی شاعیردا نمایشكراوه‌. باسى چواره‌م: جگه‌ره‌و هه‌ژاریى: لێره‌دا شیعره‌كان، لێو به‌ جگه‌ره‌وه‌، ده‌ستمان ده‌گرن بۆ كۆڵانه‌ ته‌سك و ته‌نگه‌به‌ره‌كانی گه‌ڕەكی هه‌ژاریی و برسییه‌تی سلێمانی وزۆر له‌ شار و گونده‌كانی دنیا. باسى پێنجه‌م: جگه‌ره‌ و دۆزى ژن: شێركۆ بێكه‌س، سوودى له‌ زۆر شت وه‌گرتووه‌، به‌ چه‌ندین شێواز و دیمه‌ن، دۆزى ژنی له‌ڕێى جگه‌ره‌ ورووژاندوه‌، وه‌ك لایه‌نى باوكسالاریى كۆمه‌ڵگا و داپڵۆسینی مێینه‌. باسى شه‌شه‌م: جگه‌ره‌ وه‌ك كه‌ره‌سته‌: له‌م باسه‌دا جگه‌ره‌ و پێكهاته‌ و كه‌ره‌سته‌ و كه‌لوپه‌له‌كانی، له‌شیعردا ته‌وزیف كراون. باسى حه‌وته‌م: جگه‌ره‌و ڕەهه‌نده‌كانى تر: لێره‌دا هه‌ر شیعره‌ جۆره‌ جیهانبینییه‌ك و پانۆڕامایه‌كی خۆی هه‌یه‌ و بابه‌تێك ده‌خاته‌ ڕوو.
  
 به‌شی یه‌كه‌م
  
 جیهانبینی، مێژووی جگه‌ره‌
  
 یه‌ك: پێناسـه‌ی زاراوه‌ و چه‌مكی جیهانبینی:

  
   زاراوه‌ی (جیهانبینی)، كه‌ له‌ زمانی ئینگلیزی دا هاو واتا‌كه‌ی به‌ سێ شێوه‌ ده‌نووسرێت: (Worldview, World View, World-view)، به‌ ڕەچه‌ڵه‌ك له‌ زمانی ئه‌ڵمانییه‌وه‌، له‌ وشه‌ی (Weltanschauung) وه‌گیراوه‌، كه‌ وشه‌یه‌كی لێـكدراوه‌ لـه‌ (Welt = World) بـه‌ واتـای (جیـهان) و وشــه‌ی (Anschauung = View) به‌ مانای (بینین) پێكدێت. یه‌كه‌م داهێنه‌ری زاراوه‌كه‌ش مشت و مڕی له‌سه‌ره‌، هێندێك، زمانناسیی ئه‌ڵمانی، ڤاهێلم ڤۆن هومبۆڵت(Wilhelm Von Humboldt 1767 - 1835)، به‌ باوكی ئه‌م زاراوه‌یه‌ داده‌نێن و هه‌شه‌ ده‌ڵێ كاڕت (Kart) دواتریش هیگل (Hegel) به‌كاریان هێناوه‌(1).  ساده‌ترین پێناسه‌ی ئه‌م زاراوه‌یه‌ ئه‌مه‌یه‌: ((چۆنیه‌تی تێگه‌یشتنی كه‌سێك، بۆ جیهان.(2)))  له‌ نوێترین پێناسه‌ی فه‌رهه‌نگی (Oxford)ی ئینگلیزیی (1989) ش دا هاتووه‌: ((جیهانبیبنی واتا پێشبینیكردنی جیهان. )) هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م زاره‌وه‌یه‌ ئیمڕۆ وابه‌سته‌و پێوه‌ندكراوه‌ به‌ فه‌لسه‌فه‌، به‌ڵام (ڤاهێلم ڤۆن هومبۆڵت) له‌سه‌ره‌تادا، له‌ چوارچێوه‌ی زمانه‌وانیدا به‌كاریهێناوه‌، كاتێ نووسی: زمان داهێنانێكی خه‌لاقی مرۆڤه‌, كلتوور و زمان و كۆمه‌ڵگه‌ زمانه‌وانییه‌كان، هاوشان به‌یه‌كه‌وه‌ په‌یدا بوون و گه‌شه‌یان كردوه‌ و به‌یه‌كه‌وه‌ش ده‌ژین. به‌بێ بوونی ئه‌م سێپایه‌ مرۆڤـــ نابێته‌ خاوه‌ن جیهانبینی خۆی و ئه‌سڵه‌ن هیچیشی بۆ ناكرێ (3).  جا دوای ئه‌ویش بنیامین لیی ڤۆرف Benjamin Lee) Whorf)، هات و گوتی:(( بونیاتی ڕسته‌ڕێژی و واتاسازیی زمان ئامرازێكه‌ بۆ ناساندنی جیهانبینی، ئه‌مه‌یش به‌ مه‌به‌ستی پێشبینى كردنی ئه‌گه‌ره‌كان، له‌ ڕێگه‌ی داڕشتنی ناونیشانی گونجاو و له‌بار بۆ ئه‌و پێشهاتانه‌.(4)))   قسه‌كردنیش له‌سه‌ر چه‌مكی ئه‌م زاراوه‌یه‌ زۆر ئاو ده‌كێشێ. ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ڕەگ و ڕیشه‌ی زاراوه‌كه‌ ده‌بێ سه‌رێك به‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌ڵمانی دابگرین و له‌ ڕێی (تیۆریی زانیاری) یه‌وه‌ (Epistemology)ئه‌م پێناسه‌یه‌ بخه‌ینه‌ نێو د‌وو كه‌وانه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێ:((جیهانبینی چوارچێوه‌ی ئه‌و بیروبۆچوون و باوه‌ڕ و لێكدانانه‌وه‌یه‌، كه‌ بۆ وه‌سفی ئه‌م جیهانه‌ سازكراوه‌، جا تاكه‌كان یان كۆمه‌ڵگا یان (كلتوور) له‌م په‌نجه‌ره‌یه‌وه‌ دیدو سه‌رنجی خۆیان له‌باره‌ی جیهانه‌وه‌ نیشانده‌ده‌ن و مامه‌ڵه‌ و هه‌ڵسوكه‌وتی خۆیان ده‌نوێنن.(5)))  ئاستى ڕۆشنبیرى تاكه‌كان و شوێنى جوگرافى و ئاو و هه‌وا و ئایینى ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌. . . تاد، ڕۆڵ ده‌بینن له‌ ڕەنگڕێژى چۆنییه‌تى بیركردنه‌وه‌ و ڕوانین له‌شته‌كان، ئه‌مه‌ وه‌ك هێڵێكى گشتى، هێڵه‌ تایبه‌تییه‌كانیش ئه‌وا هه‌ر ئه‌دیبێكى ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ له‌ گۆشه‌ نیگاى خۆیه‌وه‌ شته‌كان لێكده‌داته‌وه‌، كه‌واته‌ ڕوانینى جیاوازو دیدى جیاوازو جیهانبینى جیاواز سه‌باره‌ت به‌شته‌كان به‌دیده‌كرێ.
 دوو: سـه‌رگوزشـته‌ی تـووتن و جگـه‌ره‌:(The Story of Tobacco & Cigarettes)
   هه‌رچه‌نده‌ كڕۆكی لێكۆڵینه‌وەكه‌مان ده‌چێته‌ ژێر چه‌تری ڕشـته‌ی ئه‌ده‌بییه‌وه‌، به‌ڵام گوزه‌ركردنێكی خێراش، به‌ناو كوچه‌ و كۆڵانه‌كانی دنیای تووتن و جگه‌ره‌، ڕێخۆشكه‌رێكی خراپ نییه‌ بۆ باشتر قووڵ بوونه‌وه‌ به‌ نێو كون و قوژبنه‌ نادیار و تاریكه‌كانی باسه‌كه‌مان.
   مێژووی ئه‌نترۆپۆلۆژیی مرۆڤـــ و نه‌ته‌وه‌كان، باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ به‌ده‌ر له‌ (خه‌ون) و (خه‌یاڵ) ــ كه‌ دوو دیاریی خودان بۆ مرۆڤــــ ــ مرۆڤــ هه‌میشه‌ به‌دوای شتێ گه‌ڕاوه‌، كه‌ نه‌ختێ سه‌رمه‌ست و بێهۆش و بێ ئاگای بكات، ڕەنگ بێ، نامۆیی ئه‌و به‌ جیهان و ژیان و ژینگه‌ی ده‌وروبه‌ری، یه‌كێك له‌ هۆكاره‌ بنه‌ڕەتییه‌كانی ئه‌و عه‌وداڵی و خوولیایه‌ بێ، چونكه‌ هه‌م باش له‌م گه‌ردوون و ژیانه‌ حاڵی نه‌بووه‌ و هه‌م خه‌م و خه‌فه‌ت و ده‌ردو نه‌خۆشییه‌كانیشی كه‌م نه‌بوون! ئه‌دی ئه‌وه‌ نییه‌ ولیه‌م سارۆیان (William Saroyan) ده‌ڵێت:(( جگه‌ره‌ تووشی ژێرپه‌نجه‌ت ناكا، ئه‌وه‌ خه‌م و خه‌فه‌ته‌ تووشت ده‌كات، كه‌ واتلێده‌كا خۆت ڕاده‌ستی جگه‌ره‌ بكه‌ی. )) (6)  به‌ر له‌ (5000) ساڵ، سووتاندنی بخوور له‌ بۆنه‌ ئایینه‌كان و ئه‌نجامدانی سرووته‌كانی (تقووسه‌كانی) وه‌ك قوربانی و خۆپاككردنه‌وه‌، له‌ نێو بابلی و هیندی و چینییه‌ كۆنه‌كاندا شتێكی باو بووه‌ و دواتر جووله‌كه‌ و مه‌سیحییه‌كانیش لاسایی ئه‌وانیان كردۆته‌وه‌. (2000) پێش ئێستا، مرۆڤـــ به‌دوای مادده‌ی بێهۆشكه‌ر گه‌ڕاوه‌، جگه‌ له‌ باده‌ و شه‌ڕاب، كه‌ مێژووه‌كه‌یان زۆر كۆنه‌، ده‌چوون جۆره‌ چه‌وریی و ڕۆنێكی ئاژە‌ڵ، یان ناو هه‌ناوی ماسیی، یان كیفی ماریان ده‌سووتاندو دوكه‌ڵه‌كه‌یان هه‌ڵده‌مژیی و خۆیان پێ سه‌رمه‌ست و بێهۆش ده‌كرد (7). 
   (3000) ساڵ پێش زایین، هیندۆسه‌كان، خودای دوكه‌ڵیان(god of Chillum) په‌رستووه‌ و (2000) ساڵیش پێش زایین، له‌ نێو مۆمیاكانی میسرییه‌ دێرینه‌كاندا پاشماوه‌ی تووتن دۆزراوه‌ته‌وه‌. له‌ ئه‌مه‌ریكای باكووریشدا( قه‌نه‌ی تووتن كێشان) ڕەمزی ئاشته‌وایی و سولحكردن بووه (8)‌.  كه‌ باس له‌ تووتن ده‌كرێ، ده‌بی ناوی (كریستۆفه‌ر كۆڵۆمبسChristopher Columbus ) (1492) بێنین، كاتێ ئه‌و بۆیه‌كه‌مین جار گه‌یشته‌ ئه‌مه‌ریكای باكوور، بینی هێندێك له‌ هۆزه‌كانی هێندییه‌ سووره‌كان، دوكه‌ڵی تووتن بۆ نه‌شئه‌ وه‌رگرتن، له‌ بۆنه‌ ئایینه‌یه‌كانیاندا به‌كار ده‌هێنن. جا دواتر هێنایانه‌ ئه‌وروپا و له‌ وێشڕا بۆ هه‌ر چوار ئیقلیمی جیهان بڵاو بۆوه (9)‌. 
   جا به‌م شێوه‌یه‌ جگه‌ره‌كێشان بووه‌ داهێنانێكی تری مرۆڤـــ و له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا هه‌موو وڵاتانی دنیای داگیر كرد و جۆره‌ها دیارده‌ و كێشه‌ و كاره‌ساتی بۆ كردینه‌ دیاریی و ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێ، بێ سره‌وتن هه‌ر به‌رده‌وامه‌. جگه‌ره‌كێشان، پڕۆسه‌ی سووتاندنی مادده‌یه‌كه‌ ــــ زۆربه‌ی جار تووتنه‌ ـــ چێژ له‌ هه‌ڵمژینی دوكه‌ڵه‌كه‌ی وه‌رده‌گیرێت، به‌ مه‌به‌ستی ده‌روون هێوركردنه‌وه‌ و نه‌شئه‌ وه‌رگرتن، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگه‌ی وه‌رگرتنی نیكۆتینی تووتنه‌كه‌وه‌ دێت. له‌ ساڵى (1556) تووتنیان هێنایه‌ فه‌ره‌نسا، له‌ساڵى (1558) بردیانه‌ پورتوگال، له‌ساڵى (1559) گواسترایەوه‌ بۆ ئیسپانیا، له‌ساڵى (1565) گه‌یشته‌ به‌ریتانیا و له‌ ڕێگه‌ی كۆنۆلسته‌ داگیركه‌ره‌كانیشەوە گه‌یشته‌ كیشوه‌ری ئه‌فه‌ریقا و ئه‌مه‌ریكای لاتین و باشووری ڕۆژهە‌ڵاتی ئاسیا و هیندستان (10).  
   ئیمڕۆ له‌ (7) ملیار حه‌شیمه‌ته‌كه‌ی جیهان، نزیكه‌ی یه‌ك ملیار و سه‌د ملیون كه‌س جگه‌ره‌كێشه‌. یه‌كه‌مین جگه‌ره‌فرۆشیش، كه‌ دوكانی جگه‌ره‌ی دانابێ (جێمس تاوان) بوو كه‌ له‌ ساڵی (1612) نازناوی ( زێڕی قاوه‌یی) به‌ جگه‌ره‌ به‌خشی. له‌ ساڵی (1881) دا یه‌كه‌م مه‌كینه‌ی جگه‌ره‌ پێچانه‌وه‌ له‌ ئه‌مه‌ریكا دامه‌زرا كه‌ ڕۆژانه‌ (4) ملیون جگه‌ره‌ی به‌رهه‌م ده‌هێنا. ئیسپانیاش یه‌كه‌م وڵات بوو كاغه‌زی تایبه‌تی بۆ جگه‌رە پێچانه‌وه‌ دروست كرد و یه‌كه‌مین كۆمپانیای جگه‌ر فرۆشتنیش، كه‌ فه‌ره‌نسی بوو، له‌ ساڵی (1880) دا، به‌ ناوی جیمز ئه‌لبێرت بۆنساك (James Albert Bonsack)دامه‌زرا. ئه‌م وڵاتانه‌ ڕێژە‌ی جگه‌ره‌كێشیان زۆر به‌رزه‌، ئه‌مه‌ ڕیزبه‌ندییه‌كه‌یانه‌: (یۆنان، ڕوسیا، كۆریای باكوور و باشوور، كازاخستان، ئه‌ندۆنوسیا، ژاپۆن، لاوس، ئه‌وروپای ڕۆژئاوا. )
  
  
 به‌شى دووه‌م
  
 جـگه‌ره‌ لـه‌ جیهانبینیى شیعری شـێركۆ بێكه‌س دا

  
 له‌م به‌شه‌دا جیهانبینى شاعیر ده‌خه‌ینه‌ ڕوو سه‌باره‌ت به‌جگه‌ره‌ و پێكهاته‌كانى. دیدو ڕەهه‌نده‌ جیاوازه‌كانى شاعير له‌چه‌ند ته‌وه‌رێكدا ڕاڤه‌ ده‌كه‌ین.
 خشته‌ی جگه‌ره‌ له‌ كۆبه‌رهه‌مه‌كه‌یدا به‌م شێوه‌یه‌:

یه‌ك: جگـه‌ره‌ و خـه‌م:
  
   (دیانا‌ هاڕدی Dianna Hardy) جوانی گوتوه‌:(( خه‌م، وه‌كو شه‌پۆل وایه‌، هه‌یه‌ گه‌وره‌ گه‌وره‌ و هه‌یه‌ بچووك بچووك، به‌ڵام له‌ ئارامترین و خامۆشترین ڕۆژیشدا، كه‌ شه‌پۆله‌كان گه‌ڕانه‌وه‌ باوه‌ش ده‌ریا، خه‌مه‌كان، له‌سه‌ر كه‌ناره‌كاندا هه‌ر به‌ته‌نیایی ده‌مێننه‌وه‌.(11)))  جا چ خه‌مێك هه‌بووه‌ له‌ كه‌ناری دڵ و هزر و ده‌روون و چاوی شێركۆ بێكه‌سدا، تا هه‌تایه‌ به‌جێ نه‌مابێ و نه‌مابێته‌وه‌؟ له‌م شیعره‌دا ده‌ڵێ:
 (بـه‌راورد)
 سـه‌عات (دوانزه‌) ی نیوه‌ شـه‌و
 ته‌واو و ڕێك
  وه‌ك كوردو خـه‌م
 دوو میلی جـووت.
  سـه‌عاتی دوانزه‌ی نیوه‌ شـه‌و
 وه‌ك خه‌یاڵم
  سـه‌رمێزێكی پاك و ڕووناك
 بیست جگه‌ره‌ و
  ته‌نها یه‌ك كلیلی وشـه‌.
 دوای سـه‌عات یـه‌ك
  دوو میلی له‌ یه‌ك دابڕاو
 وه‌ك من و چـاوی وڵات
  دوای سـه‌عات دوو
 وه‌كو ئاواره‌ و ده‌ربه‌ده‌ر
  كاغه‌ز، قه‌ڵه‌م، شـت و مه‌كی
 سـه‌رمێزێكی په‌رش و بڵاو.
  دوای سـه‌عات سـێ
 ته‌پڵه‌كی فلته‌ر و سووتووی قه‌ڵاچن و
  ژوورێ دوكه‌ڵ
 له‌ولاشه‌وه‌
  شـاعیرێكی خه‌و لێكه‌وتوو
 به‌ڵام شـیعرێكی به‌خه‌به‌ر. (12)
  
  بڕوانن چۆن له‌ ده‌قی(به‌راورد)، به‌ ته‌وزیفكردنی (جگه‌ره‌) جوانترین و شیرینترین وێنه‌ی (خه‌م) داده‌هێنێ. ئه‌م ده‌قه‌ كه‌ یه‌كه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆی خه‌به‌رییه‌ و شێوازی پۆسته‌ره‌ چیرۆكی كورتی به‌ باڵادا بڕیووه‌، له‌ ژینگه‌یه‌كی دوكه‌ڵاوی جگه‌ره‌دا له‌ دایك بووه‌ و توخم و پێكهاته‌كانی جگه‌ره‌ له‌ لایه‌ك بوون به‌ كه‌ره‌سته‌ی شیعره‌كه‌، له‌ لایه‌كی تریش هه‌ر واتایه‌كییان ڕەهه‌ندێكی ڕەوانبێژی له‌ پشته‌وه‌یه‌ كه‌ وابه‌سته‌ی (دال و مه‌دلول)ە‌ كانن. له‌م شیعره‌دا ئه‌م مشته‌ وشه‌یه‌، هه‌موویان سه‌ر به‌ بنه‌ماڵه‌ی(خه‌م)ن:
 (نیوه‌ شه‌و / كوردو خه‌م / خه‌یاڵم/ بیست جگه‌ره‌/ له‌یه‌ك دابڕاو/ چاوی وڵات/ ئاواره‌ و ده‌ربه‌ده‌ر/ په‌رش و بڵاو/ ته‌پڵه‌كی فلته‌ر/ سووتووی قه‌ڵاچن/ ژوورێ دوكه‌ڵ/ خه‌ولێكه‌وتوو/ به‌خه‌به‌ر).
  شـه‌و قه‌ڵای مێردانه‌، ئه‌مه‌( شێركۆ و خه‌مه‌)، خۆی و جگه‌ره‌كانی به‌رانبه‌ر سه‌عاتێكی سه‌ردیوار دانیشتووه‌ تا نزیك سه‌حه‌ر (دوای سه‌عات سێ)، له‌ جیاتی ده‌ستله‌ملانی یار و خۆشه‌ویسته‌كه‌ی، هه‌ر جگه‌ره‌ ده‌كێشێ, بۆ؟ له‌م ده‌قه‌دا(8) وشه‌ی سه‌ربه‌ (جگه‌ره‌)ی ته‌وزیفكردوه‌: بیست جگه‌ره‌/ ته‌پڵه‌كێ فلته‌ر/ سووتووی قه‌ڵاچن/ ژوورێ دوكه‌ڵ). هه‌رده‌ڵێی ئه‌و پیاوه‌، پلانی داناوه‌ له‌ (سه‌عات دوانزه‌ی نیوه‌ شه‌و)، ڕاپه‌ڕێ و ده‌ست له‌ دوژمنه‌كه‌ی، ( كه‌ خه‌مه‌)، بوه‌شێنێ.
 بیست جگه‌ره‌: مه‌خزه‌نێك پڕ له‌ بیست گولله‌.
 ته‌پڵه‌كێ فلته‌ر: سه‌نگه‌رێكی بازنه‌ییی شه‌ڕ.
 سووتووی قه‌ڵاچن: فیشه‌كی ته‌قێندراو.
 كاغه‌ز، قه‌ڵه‌م، شتومه‌كی سه‌ر مێزێكی په‌رش و بڵاو: كه‌وتنه‌ خواره‌وه‌ی كڵاو و جا‌مه‌دانی و مه‌تاره‌ی ئاو و دوربین و مه‌خزه‌نی به‌تاڵ. . . له‌ گه‌رمه‌ی شه‌ڕدا.
 ژوورێ دوكه‌ڵ: شه‌ڕگه‌.
 شیعرێكی به‌خه‌به‌ر: به‌یاننامه‌ی سه‌ركه‌وتنی ئه‌م هێرشه‌ به‌ سه‌ر دوژمندا.
   له‌و دیوی په‌رده‌ی جگه‌ره‌كێشانه‌وه‌، ده‌قنووس هه‌وڵیداوه‌، شتی شاراوه‌ و ڕازی پڕ نه‌هێنی و گه‌وهه‌ر پێشكه‌ش به‌ په‌یامگر و خوێنه‌ر بكات. هه‌ركه‌سێ بیه‌وێت تا دوا قووم چێژ له‌ ده‌قه‌كانی ئه‌م شاعیره‌ وه‌ربگرێت، ده‌بێ خه‌به‌رداری مێژووی ئه‌م پیاوه‌ و ژینگه‌ و ژیانی ئه‌و بێت، (بڕوانه‌ چوار جیهانه‌كه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژە‌مان پێدا. ) له‌نموونه‌یه‌كى تردا ده‌ڵێ:
 ڕەنگێ نییه‌، له‌ كاتێ له‌ ئاوێنه‌ی خه‌می و
 یاخود تاڵێ له‌ كاكۆڵی و یان دوو وته‌ی خۆی نه‌دابێ
 به‌ شـیعرێكم و بۆ یادگار وێنه‌یه‌كی له‌گه‌ڵ دوكه‌ڵی جگه‌ره‌ و
 په‌نجه‌كانما نه‌گرتبێ و له‌ دوایشدا سـڕێكی هه‌ڵنه‌هێنم. (13)
  ڕەنگناسه‌كان، ژماره‌ی ڕەنگه‌كانی ئه‌م گه‌ردوونه‌، به‌ پتر له‌ (30) ملیۆن ڕەنگ مه‌زه‌نده‌ ده‌كه‌ن. مامه‌ڵه‌كردنی شاعیر له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕەنگانه‌دا، كرده‌یه‌كی ئاڵۆزه‌ له‌ پێكهاته‌ی خه‌یاڵ و واقیع و هونه‌ر و ڕەوانبێژی و زمانه‌وانی، به‌م واتایه‌ی كه‌ ئه‌و دوو نیشانه‌ی به‌ تیرێك پێكاوه‌، هه‌م ڕەنگی تازه‌ى داهێناوه‌ وه‌ك (ڕەنگی ئه‌نفال/ ڕەنگی ته‌نیایی/ ڕەنگی منداڵی) و هه‌م ڕەنگی جیاوازتری به‌خشیوه‌ به‌ ڕەنگه‌ ڕەسه‌نه‌كانی گه‌ردوون، بۆ جۆری یه‌كه‌م، بڕوانه‌ (قه‌سیده‌ی ڕەنگدان)ی شاعیر، بۆ جۆری دووه‌میش، هه‌ر وه‌ك نموونه‌، بڕوانن: ڕەنگێك له‌ ئاوێنه‌ی خه‌م / (ڕەنگێك له‌) شیعرێكم / (ڕەنگێك) له‌گه‌ڵ دوكه‌ڵی جگه‌ره‌ و په‌نجه‌كانم/ (ڕەنگێك) سڕێك هه‌ڵهێنێ.
 ئه‌گه‌ر ئه‌م قامته‌ وشه‌یه‌: ڕەنگ / ئاوێنه‌ی خه‌م/ دوكه‌ڵی جگه‌ره‌و په‌نجه‌/ سڕ، بكه‌ینه‌ چه‌پكه‌گوڵێك و بیخه‌ینه‌ ناو گوڵدانێكه‌وه‌و تێیبڕوانیین، ده‌بینین، گوڵه‌كان خه‌مۆكین، هاڵاوی دوکه‌ڵی جگه‌ره‌یان لێ هه‌ڵده‌ستێ و به‌ په‌نجه‌یه‌ك قرتێندراون ڕەنگی زه‌ردباوی دوكه‌ڵی جگه‌ره‌یان گرتووه‌ و خۆ ئه‌گه‌ر بۆنیشی بكه‌ین، بۆن دوكه‌ڵی جگه‌ره‌ی لێدێ، جگه‌ره‌یه‌ك پێچراوه‌ به‌ یادگاری و بیره‌وه‌ری. لێره‌دا ئه‌م دووانه‌ یه‌كسانن له‌ بوونی ده‌قنووسدا:
  
  

ئه‌م جاره‌ شاعیر (دووانه‌ی خه‌م) ده‌كاته‌ (سییانه‌ی خه‌م) و بازنه‌ی خه‌یاڵی فراوانتر ده‌كات ـــ بۆ تێگه‌یشتنی باشتر له‌م (بژارده‌یه‌ Quotation) پێویستی به‌ پێداچوونه‌وه‌ی قه‌سیده‌ی (ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌) هه‌یه‌ ـــ ئه‌م قه‌سیده‌یه‌، قه‌سیده‌یه‌كی گه‌ڕۆكه‌ له‌ زه‌مه‌نی داڕشتن و نووسینه‌وه‌دا: به‌شێكی له‌ كوردستان و به‌شێكی له‌ هه‌نده‌ران، به‌شێكی له‌ ئاسیا و به‌شێكی له‌ ئه‌وروپا به‌شێكی له‌ ئه‌مه‌ریكا، به‌شێكی له‌ سه‌ر زه‌وی و به‌شێكی له‌ ئاسمان و ده‌م ده‌ریا و زه‌ریا، به‌شێكی له‌ ماڵه‌ و به‌شێكی له‌ چایخانه‌ و كافتریا و باڕ و پارک و ده‌شت و ده‌ردا نووسراوه‌, ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ دنیای واقیع و دنیای خه‌یاڵ و دنیای خه‌ون ودنيای فانتازيا.
 بڕوانن چۆن له‌م چه‌ند دێڕە چڕەدا، (شوێنه‌كان) به‌ فلاشباك (Flashback)، له‌ گه‌ڵ دوكه‌ڵی جگه‌ره‌ ئاوێته‌ كراون و بۆ یه‌ك چركه‌، ده‌ست به‌رداری یه‌كتر نه‌بوون و لێك دوورنه‌كه‌وتوونه‌ته‌وه‌.
 له‌ واگۆنی غه‌ریبیدا ڕەنگی شـه‌و و ڕەنگی وه‌ڕس بوون و
 ڕەنگی نیشتمان و ڕەنگی هه‌موو هاوڕێكانم و ڕەنگی ته‌م و
 ڕەنگی دوكه‌ڵی جگه‌ره‌كه‌م تێكه‌ڵ كرد
 ڕەنگێ له‌ دایك بوو تازه‌
 ناوم نا (ڕەنگی ته‌نیایی).  (14)
  سه‌یر كه‌ن چۆن به‌ره‌ به‌ره‌ بازنه‌ و مه‌ودای خه‌مه‌كان فراوانتر و فراوانتر ده‌بن. به‌ تێكه‌ڵكردن و هه‌ڵشێڵانی ڕەنگی خه‌مه‌كان، وه‌ك هونه‌رمه‌ندێكی شێوه‌كار، خه‌مێكی تازه‌، ده‌گرێته‌وه‌، ئه‌و زۆر پێویستی به‌و ڕەنگه‌ تازه‌یه‌، چونكه‌ خه‌مه‌ تازه‌كه‌ی به‌ ڕەنگه‌ ته‌قلیدییه‌ كۆنه‌كان ئارایشت و ڕەنگڕێژ ناكرێن! ئه‌م ڕەنگه‌ تازه‌بابه‌ته‌شی، به‌بێ توخمی دوكه‌ڵی جگه‌ره‌ بۆ دروست نابێ، كتومت، وه‌ك ئه‌و مامۆستایه‌ی له‌ تاقیگه‌ی كیمیادا، بۆ داهێنانی توخمێكی تازه‌ پێویستی به‌ چه‌ندین توخمی تر هه‌یه‌. ئه‌مه‌ش هاوكێشه‌‌(Formula) كیمیاوییه‌كه‌ی ( ڕەنگه‌ تازه‌كه‌ی) (شێركۆ بێكه‌س)ە‌:

ته‌كنیكی بنیاتی ده‌قه‌كه‌ش خه‌به‌رییه‌ و وشه‌كان ساده‌ و ساكارن و ئه‌وه‌نده‌ی ده‌ربڕینه‌كه‌ له‌ ڕاڤه‌كردنێكی تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی زانستی ده‌چێ، هێنده‌ له‌ ده‌قێكى ئه‌ده‌بیی ناچێت. جگه‌ له‌ ده‌سته‌واژە‌ی (له‌ واگۆنی غه‌ریبیدا) هیچ هونه‌رێكی ڕەوانبێژی نابینین. بۆ؟ چونكه‌ له‌ خۆشیی دۆزینه‌وه‌ی مادده‌(ڕەنگه‌) تازه‌كه‌ی، هه‌موو شته‌كانی له‌بیر چۆته‌وه‌. سه‌رنجده‌، كه‌ چۆن (ــ م)ی خاوه‌نداریه‌تی به‌ (جگه‌ره‌كه‌) لكاندوه‌, هێزی خستۆته‌ سه‌ر (جگه‌ره‌كه‌م):
   هێنانه‌وه‌ى هه‌موو ئه‌م ڕەنگانه‌ش دروست كردنى ڕەنگى ته‌نیاییه‌، ته‌نیایى بارستایى نییه‌، شاعیر له‌ڕێى شێوازى به‌ته‌ن كردن ته‌نیایمان بۆبه‌رجه‌سته‌ ده‌كات، كه‌ به‌چاویش ده‌یبینێ و هه‌ستى پێده‌كا، به‌ڵام له‌ ناخى هه‌موومان ئه‌وپرسیاره‌ دروست ده‌بێت ئاخۆ ته‌نیایى چ ڕەنگێكى هه‌یه‌؟ شاعیر چۆنى وێناكردووه‌؟ شاعیر شه‌ش ڕەنگى تێكه‌ڵ یه‌كتری كردووه‌، ڕەنگى (ته‌نیایى) بۆ داهێناوین. سێ ڕەنگیان ده‌بینرێن ئه‌وانیش:(ڕەنگى شه‌و، ڕەنگى ته‌م، ڕەنگى دووكه‌ڵى جگه‌ره‌)ن، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م ڕەنگانه‌ ڕەنگى خۆڵه‌مێشى و ڕەشیی ده‌نوێن، واتا ئه‌و سێ ڕەنگه‌ ڕەنگێكى كراوه‌ و دڵخۆشكه‌ر دروست ناكه‌ن، وه‌ك ڕەنگى سه‌وز یا سوور. . . ، مه‌گه‌ر شاعیر هه‌ر به‌چاوى ئه‌قڵ و دڵى خۆى بیانبینێ و مه‌زنده‌یان بكات. ئه‌وانیش: (ڕەنگى وه‌رس بوون، ڕەنگى نیشتیمان، ڕەنگى هاوڕێكانم)، هه‌ڵبه‌ته‌ ڕەنگى وه‌رس بوون، واتا بێزارى و دوور له‌شه‌ق و خۆشى، ڕەنگى نیشتیمان: نیشتیمان كه‌ هه‌میشه‌ له‌نێو كاره‌سات و مه‌ینه‌تیدا بێت، ده‌بێ چ جۆره‌ ڕەنگێكى هه‌بێ؟ ڕەنگى هاوڕێكانیشى، كه‌ هاوسه‌رده‌م و هاوخه‌م و هاوكاره‌ساتن، كه‌واتا ڕەنگى ئه‌وانیش ڕەنگێكى ئاسایى نییه‌، به‌ڵكو ڕەنگى ئازار و مه‌ینه‌تییه‌، له‌كۆتایش دا له‌نێو ئه‌و هه‌موو مه‌ینه‌تی و ڕەنگه‌ ڕەش و خۆڵه‌مێشییه‌دا ڕەنگێكى غه‌ریب دروست ده‌بێت، ڕەنگێك به‌چاوى دڵ ده‌بینرێ و هه‌ستى پێده‌كرێت، نه‌ك به‌چاوێكى ئاسایى. شاعیر(ده‌سكه‌وت) دا ده‌ڵێ:
 به‌ر له‌پێنج سـاڵ
 گمۆ ڕیشى نه‌ئه‌تاشى.
 سـیروان ڕادیۆى ناشـناڵى یابانى هه‌ڵنه‌ئه‌گرت.
 ئازادى جگه‌ره‌كێش نه‌بوو،
 هه‌تا جگه‌ره‌ى به‌غدا بكێشێ.
 شـه‌قام جامانه‌ى نه‌ئه‌به‌سـت.
 هه‌ڵۆ كوا كڵاوى له‌سـه‌ر ئه‌كرد.
 توونى بابا خوێنده‌وارى نه‌بوو
 تا كتێب بخوێنێته‌وه‌. (15)
   له‌م شیعره‌شدا باسى بارودۆخ و گۆڕانكارییه‌كان ده‌كات و شیعره‌كه‌ به‌لاى بارى خه‌م دادێته‌وه‌، له‌گوته‌ى (ئازادى، جگه‌ره‌كێش نه‌بوو)، واته‌ ئازادییه‌كان ڕەها بوون، به‌ڵام ئێستا ئازادى خه‌فه‌ت باره‌و جگه‌ره‌ ده‌كێشێ، وێنه‌كه‌ به‌ شێوازى به‌كه‌س كردن بنیات نراوه‌، (ئازادى)له‌شێوه‌ى مرۆڤێكى خه‌مبار پیشان دراوه‌، كه‌ جگه‌ره‌ ده‌كێشێ.
 . . . له‌ پڕێكدا ده‌سـت ئه‌داته‌ وێنه‌ى دیوار
 داى ئه‌گرێت و ئه‌یشكێنێ
 له‌و ژووره‌یان دێته‌ ده‌رێ
 ئه‌ڕوا له‌سـه‌ر كورسى داڵان
 دائه‌نیشێ. .
 ده‌م و لووتى ئه‌بنه‌ بۆرى
 دووكه‌ڵ كێـش و. .
 جگه‌ره‌ى بیسته‌م ئه‌كێشێ. .
 ئه‌مجاره‌یان ده‌سـت ئه‌داته‌
 عه‌سـكه‌ره‌كه‌و
 قوڕمیشه‌كه‌ى بائه‌دات و بائه‌دات و
 به‌رامبه‌ر بووكه‌ شـووشه‌كه‌ى قنج دایئه‌نێ
 ڕەشـاش چوار پێنج ڕیز ئه‌كات و
 بووكه‌ شـووشـه‌ چاوشـینه‌كه‌ ئه‌كه‌وێت و
 ئه‌وسـا عاشوور پێ ئه‌كه‌نێ و
 ماڵ جێ دێڵێ.(16)
     لێره‌دا جگه‌ره‌ بۆ ده‌ربڕین و وێناكردنی حاڵه‌تى بێزاربوون و بێ هوده‌یى و سه‌رگه‌ردانى به‌كار هاتووه‌، كه‌سێك نازانێ خۆى به‌چ شتێك خه‌ریك بكات بۆئه‌وه‌ى ئه‌م بێزارییه‌ى خۆى بڕەوێنێته‌وه‌. چونكه‌ وێنه‌ى دیواره‌كه‌ ده‌شكێنێ و ده‌یه‌وێ له‌م قه‌فه‌سه‌ ده‌رچێت و بچێته‌ داڵان و هه‌وایه‌كى پاك هه‌ڵم‌ژێت و به‌ده‌م جگه‌ره‌ كێشانه‌وه‌ بێزاریى و خه‌مه‌كانى خۆى به‌با بكات، ئه‌وه‌تا له‌ده‌مێكه‌وه‌ سه‌رقاڵى جگه‌ره‌ كێشانه‌و گه‌یشتووەته‌ بیسته‌مین جگه‌ره‌.
  
 دوو: جگـه‌ره‌ و كاره‌سـات و نـه‌هامه‌تی كـوردان:
  
   له‌ به‌ختداری و له‌ بێبه‌ختی شێركۆ بێكه‌سدا، سه‌ده‌ی بیست و سه‌ده‌ی بیست و یه‌كه‌م، ڕەشترین و ناشیرینترین و خوێناویترین سه‌ده‌كانی مێژووی نوێی مرۆڤایه‌تین، هه‌ر نه‌بێ بۆ كوردان. زنجیره‌كانی كاره‌ساته‌كان نه‌ سه‌ریان دیاره‌ نه‌ بن، ده‌ڵێن (له‌ به‌ختداری شاعیر) به‌و مانایه‌ی كه‌ كاره‌ساته‌كان به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌ویان ده‌وڵه‌مه‌ند كرد، ده‌شڵێین (له‌ بێ به‌خیت ئه‌ودا)، حه‌تمه‌ن، ئه‌و نیگه‌ران و په‌رۆش و عادز بووه‌ به‌م هه‌موو كاره‌ساته‌ جه‌رگبڕانه‌، بۆ كوردان و بۆ غه‌یری كوردان. . .
   ئێستا، به‌ پراكتیزه‌ كردنی چه‌ند ده‌قێك، ورتر، تێهه‌ڵچوون و گرفتار بوونی شاعیرتان، له‌م بواره‌دا بۆ ڕاڤه‌ده‌كه‌ین. ئه‌و له‌ ده‌قێكی تۆكمه‌دا ده‌ڵێ:
 كه‌ پرچى ڕەزیان هه‌ڵكێشام
 كه‌چاوى گوڵیـان ده‌رهێنام
 وه‌كو كاغه‌زه‌ جگـه‌ره‌
 توێكڵه‌ شـووتى
 پێیان پیانام!
 كورسـى كام پایته‌خت و یاسـا
 له‌قه‌ى بۆكرد؟
 كێ ده‌نگى كرد؟
 مووى سـمێڵى كام ڕژێم بوو
 جووڵه‌ى بۆكرد؟
 تووكه‌سـه‌رى كام گه‌وره‌ پیاو
 تووكه‌ به‌رى كام گه‌وره‌ ژن
 بۆمـن بزووت؟!
 هه‌ردوو لایان
 هه‌رسـێ لایان
 یه‌ك له‌دواى یه‌ك،
 هه‌رچى هه‌سـتا به‌خوێنى من ده‌س نوێژى گرت (17)
   هه‌ر كۆپله‌یه‌كی ئه‌م قه‌سیده‌، تۆماریی بابه‌ت و ڕووداوێكه‌، هه‌ر بۆ نموونه‌ (هه‌ردوو لایان/ هه‌رسـێ لایان/ یه‌ك له‌دواى یه‌ك/ هه‌رچى هه‌سـتا به‌خوێنى من ده‌س نوێژى گرت) ئاماژە‌یه‌ بۆ خیانه‌تكردنی وڵاته‌ زلهێزه‌كان  (سه‌رمایه‌داره‌كان/ سۆشیالیسته‌كان/ ئیسلامییه‌كان). كه‌ ده‌ڵێ: (وه‌كو كاغه‌زه‌ جگـه‌ره‌/ توێكڵه‌ شـووتى/ پێیان پیانام!)، ئاماژە‌یه‌ بۆ ئه‌و سوكایه‌تییه‌ گه‌و‌ره‌ی كه‌ به‌ میلله‌تی كورد كرا و هیچ ڕێز و حورمه‌تێكیان بۆ ئه‌و هه‌موو خوێنه‌ڕژاوه‌ و نه‌هامه‌تییه‌ی ئه‌وان نیشان نه‌دا. له‌ كورده‌واریدا بۆ شتێ بێ نرخ ده‌گوتریت((ئه‌م كه‌سه‌ یان ئه‌و شته‌ لای من په‌ڕە سیگاره‌یه‌ك، یان قونچكه‌ جگه‌ره‌یه‌ك ناهێنێ)). بڕۆانن، چۆن شاعیر، به‌ پێی ڕۆژگار و بابه‌ت و ڕووداو، نرخ له‌سه‌ر (جگه‌ره‌كانی) خۆی داده‌نێ، لێره‌ یه‌كسانی كردووه‌ به‌ توێكله‌ شووتی له‌ بێ بایه‌خیدا، دونیا به‌شێوه‌یه‌كى گشتى كه‌ڕ و كوێر و لاڵ بوون به‌رامبه‌ر ئه‌م هۆڵۆكۆستانه‌! تاكو ته‌را چه‌ند نووسه‌رێك و سیاسه‌ت مه‌دارێك نه‌بێ، كه‌ ئه‌وانیش زیاتر غێره‌ دین بوون و ئیسلام نه‌بوون، وڵاته‌ مسوڵمانه‌كان نه‌هاتنه‌ ده‌نگ وه‌ك ئه‌وه‌ى میلله‌تى كورد ئایینى نه‌بێت؟! كه‌ زۆر جار ده‌ست نوێژیان به‌خوێنى كورد گرتووە. كه‌چى بینینى ئه‌م كاره‌ نامرۆڤانانه‌ هیچ هه‌ست و سۆز و ویژدانی نه‌جوڵاندن. به‌رامبه‌ر ئه‌م هه‌موو غه‌دره‌ش شاعیر تێماوه‌، وا هه‌ست ده‌كا له‌لایه‌ن میلله‌تانى ده‌رو دراوسێ زۆر بێ به‌هاو بێ نرخ سه‌یر ده‌كرێن.
 له‌شیعرێكى تردا ده‌ڵێ:
 . . . . وه‌ك لاپه‌ڕەى ڕۆژنامه‌یه‌كى دڕاو
 وه‌ك تاكه‌ گۆره‌وییه‌كى كۆن
 وه‌ك دووكه‌ڵى جگه‌ره‌
 ئه‌مانفڕێنێ و ئه‌مانبات و تێكه‌ڵ به‌ بزربوونمان ئه‌كات.
 ئاى له‌و گه‌مه‌ شـێتانه‌یه‌
 ئێمه‌ خۆمان به‌ لقى شـكاوى مێژوویه‌كه‌وه‌ هه‌ڵواسـیوه‌
 ئه‌وه‌تا له‌ره‌له‌رمانه‌و هه‌رسـاته‌ ناسـاتێكیش
 لقه‌كه‌ قرچه‌یه‌كى لێوه‌ دێ!(18)
   ئه‌م ده‌قه‌ خه‌ستكراوه‌ی ئه‌زموونی هزریی و سیاسيی شاعیره‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی مێژووی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی كورد و ڕووداو و پێشهاته‌ نه‌زانراوه‌كان. شاعیر ڕەشبینه‌، ڕووداوه‌كان ترسناك، ناهۆشیاری كوردان، شاعیری به‌ خه‌مه‌كه‌ی حاجی قادری كۆیی تلاندۆته‌وه‌، ئه‌و هه‌ر هێنده‌ی پێده‌كرێ، واقیعحاڵی كوردستان بخوێنێته‌وه‌ وه‌ك ده‌یبینێ. . . جا چه‌ند به‌ هه‌ند وه‌رده‌گیرێ یان وه‌رناگیرێ، ئه‌وه‌ باسێكی تره‌. ئه‌و هه‌ست ده‌كات هێنده‌ غه‌در له‌و میلله‌ته‌ كراوه‌ و هێنده‌ كاره‌ساتى به‌سه‌ر داهاتووه‌، مێژوویه‌كى خوێناوى تۆمار كردووه‌. ڕەشه‌باى ژە‌هرى زه‌مانه‌ش وه‌ك: ڕۆژنامه‌ى دڕاو، تاكه‌ گۆرەویی كۆن، دوكەڵى جگه‌ره‌، ده‌مانبات و بزرمان ده‌كات. وێنه و‌ هونه‌ری و ڕەوانبێژی ده‌قه‌کە ئه‌مانه‌ن:
 لێچوو= میلله‌تى لێقه‌وماو.
  له‌وچوو= ڕۆژنامه‌ى دڕاو، تاكه‌ گۆرەویی كۆن، دوكه‌ڵى جگه‌ره‌.
 ڕووى لێكچواندن = بێ به‌ها كردن و فڕاندن و بزر بوون. /لێره‌دا، وێنه‌كه‌ لێكچواندنى یه‌ك شت، به‌سێ شت دروست بووه‌ و به‌ هه‌ستى بینین وه‌رده‌گیرێت.
 شاعیر له‌شیعرێكى تردا ده‌ڵێ:
 . . . كه‌ جگه‌ره‌ى ده‌م به‌باسـقه‌نه‌ درێژە‌كانیان
 به‌ئاگرى ماڵه‌ سـووتاوه‌كانیان دا ئه‌گیرسـاندو
 هه‌رگیزاو هه‌رگیز
 چاویان نه‌ئه‌كزایه‌وه‌!
 من بێ باكێكى مه‌زنم!(19)
   جگه‌ره‌ پێویستى به‌ ئاگر هه‌یه‌ بۆداگیرسان، شاعیریش به‌ خه‌یاڵی فراوانى خۆى، له‌ وێنه‌یه‌كى واقعى شته‌كانمان بۆبه‌رچه‌سته‌ ده‌كات. وه‌ك چۆن دار سبیل له‌ لایه‌ن دوژمنه‌وه‌ ده‌كێشرێ، ئه‌م جگه‌ره‌یه‌ش به‌ئاگرى ماڵه‌ سوتاوه‌كان داده‌گیرسێ، به‌كار هێنانى سبیلى درێژ له‌ كه‌لتوورى كورده‌وارى دا ماناى ده‌ست ڕۆیشتوویى ئه‌وكه‌سه‌ پیشان ده‌دات، هه‌ڵمژینى دوكه‌ڵى جگه‌ره‌كه‌ ئه‌وه‌ هه‌ناسه‌و ئاخ و ئۆخ و ڕەنجى میلله‌تێكه‌یه‌، ئه‌وه‌ خوێن و چه‌وسانه‌وه‌ى میلله‌تێكه‌ كه‌ هه‌مووى ده‌كه‌ن به‌جگه‌ره‌یه‌ك و بێباكانه‌ ده‌یكێشن.
  
 سێ: جگـه‌ره‌ و مــه‌ى:
  
   له‌ كۆڕو كۆبوونه‌وه‌ ومه‌جلیس و یانه‌كاندا، زۆر جار له‌گه‌ڵ باده‌ خواردنه‌وه‌، جگه‌ره‌ش ده‌بێته‌ گوڵى دیوه‌خان، جا ئه‌وانه‌ى جگه‌ره‌كێشن له‌وساتانه‌دا زیاتر جگه‌ره‌ ده‌كێشن و خه‌یاڵى خۆیان پتر ئاوێته‌ى دووكه‌ڵى جگه‌ره‌ ده‌كه‌ن، زۆر جار ئه‌وانه‌ى جگه‌ره‌ كێشیش نین مه‌یلیان ده‌چێته‌ سه‌ری و خۆیانی پێوه‌ سه‌رقاڵ ده‌كه‌ن. بۆیه‌ زۆرجار ئه‌م دوو سه‌رگه‌رمكه‌ره‌ (مه‌ى و جگه‌ره‌) پێكه‌وه‌ ده‌بینرێن. له‌ مه‌یخانه‌ و دیوه‌خان و چایخانه‌كاندا، كه‌ مۆزیك و ئاهه‌نگیان لێده‌گێڕدرێت، هه‌میشه‌ جگه‌ره‌ و دوكه‌ڵی جگه‌ره‌ ئه‌و شوێنه‌یان قانگداوه‌ و له‌ ئه‌روپاشدا موسیقا (جازی میللی) هه‌میشه وابه‌سته‌ی جگه‌ره‌ بووه‌.(20)  ((جگه‌ره‌كێش دوو جۆره‌: ئاڵووده‌ بوو، كه‌ هه‌میشه‌ حه‌زده‌كات نێو قامكه‌كانی جگه‌ره‌ی لێنه‌بڕی و ته‌رك كردنی وا ئاسان نییه‌. جۆر دووه‌میش، جگه‌ره‌كێشی بۆنه‌كانه‌ كه‌ پێیان ده‌گوترێت (Social Smoker)، وه‌ك كه‌سێك له‌ گه‌ڵ باده‌ خواردنه‌وه‌ و یان له‌ سه‌یران و ئاهه‌نگێك حه‌ز بكات جگه‌ره‌یه‌ك به‌ لێویه‌وه‌ بگرێ و دواتر حه‌ز نه‌كا بچێته‌وه‌ سه‌ری (21)))   شێركۆ بێكه‌س وه‌ك باده‌دۆستێكی گیانی به‌ گیانی، سه‌ردانى مه‌یخانه‌ و یانه‌كانى كردووه‌ و مه‌ی خواردۆته‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌و بۆ مه‌ی و باده‌ش جیهانبینیى تایبه‌تى خۆی هه‌یه‌. له‌باسى بیره‌ و وێسكى و شەمپانیاو ئاره‌ق و شه‌راب. . . وه‌سفى جۆرو بۆن و تامه‌كانیان ده‌كات، به‌ڵام به‌ شێوازی تایبه‌ت به‌ هزر و دید و بۆچوونی خۆی. كاتێ (مه‌حوى) باسى شه‌راب یا مه‌ى ده‌كات زیاتر مانایه‌كى خواستراوه‌یان پێ ده‌به‌خشێ و باده‌داته‌وه‌ بۆ مه‌ست بوون و بێئاگایی یه‌ك ئاوێته‌ بوون به‌ عیشقى خودا و سرووته‌كانی خودا په‌رستی. به‌ڵام لاى شێركۆ بێكه‌س جگه‌ له‌ومانایانه‌ وه‌ك ده‌ربڕێكی ڕووكه‌ش و وه‌سفیش به‌كارهاتووه‌. به‌هه‌مان پێودانگ شێركۆ بێكه‌س له‌گه‌ڵ جگه‌ره‌ ژیاوه‌ و ڕۆژانه‌ سه‌وداى له‌گه‌ڵ ئاگر و چه‌رخ و جۆره‌كانى جگه‌ره‌و دووكه‌ڵ كردووه‌. شاعیر شیعرێكى له‌ژێر ناوى (هێمن) تۆمار كراوه‌ و دهڵێ:
 ئه‌گه‌ر بێـت و قاچى بـاده‌و
 له‌گه‌ڵ بیسـت سـى قل جگه‌ره‌
 له‌گه‌ڵ دیـوانه‌كه‌ى (حافظ)
 له‌سـه‌ر گۆڕى و له‌ژوور سـه‌ریه‌وه‌ دابنێن!  (22)
  ناوى سێ شت له‌م ده‌قه‌دا هاتووه‌، (باده‌، شیعر، جگه‌ره‌) كه‌ هاوڕێى هه‌میشه‌یى (هێمن موكریانی) شاعیر بوون، وه‌ك كه‌ره‌سته‌یه‌ك ناویان هاتووه‌، ده‌قنووس وه‌رده‌كاری تێدا نه‌كردوون. به‌ڵام هه‌رسێكیان جێ په‌نجه‌یان له‌ كاره‌ ئه‌ده‌بییه‌كانی ئه‌و دوو شاعیره‌دا دیاره‌. ئه‌وانى تریشى تێشووى سه‌فه‌ر و نه‌هامه‌تییه‌كانى (هێمن) بوون به‌تایبه‌تى مه‌ى له‌ نامیلكه‌ى (ناڵه‌ى جودایى) زۆر باش ڕەنگى داوه‌ته‌وه‌، كۆمه‌ڵه‌ شیعره‌كه‌ش هه‌ر به‌ناوی ئه‌م شاكاره‌ بڵاوكراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م قه‌سیده‌یه‌ له‌ ساڵی (1974) بۆ شۆڕشی ئه‌یلول بوو، چونكه‌ (هێمن) ته‌واو نیگه‌ران بوو له‌ ئاكامی چاوه‌ڕوان كراوی ئه‌و ڕووداوه‌، كه‌ ڕێككه‌وتننامه‌ی جه‌زائیری به‌دوای خۆیدا هێنا. ناوهێنانی شاعیری گه‌وره‌ی فارسی، (حافیزی شیرازی) هه‌م بۆ مه‌زنایه‌تی ئه‌و پیاوه‌ زانایه‌یه‌ و هه‌م بۆ قه‌رزاردانه‌وه‌ی (هێمن و شێركۆ بێكه‌س) بۆ توحفه‌ جوانه‌كه‌ی ئه‌و.
 شاعیر له‌ ده‌قه‌ شیعرێكی دیكه‌دا ده‌ڵێ:
 . . . هاڵاوى ده‌مـى كافتریا
 بۆنى تووتنى جگـه‌ره‌ و بۆنى بیـره‌و
 ماڵه‌كان بۆنى شـه‌راب و
 چه‌رداخه‌كان بۆنى ڕیقنه‌ى كۆتره‌كان و
 چوخمیش بۆنى مێژوویه‌كى كه‌ڕووگرتووى
 لێـوه‌ئه‌هات. (23)
  ئه‌م شیعره‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى وێنه‌ى هه‌ستى بنیادنراوه‌، ئه‌و بۆنانه‌ی كه‌ دێنه‌ به‌ر لووت له‌م شوێنه‌دا (5) بۆنى جیاوازن: بۆنی تووتنی جگه‌ره‌، بۆنی بیره‌، بۆنی شه‌راب، بۆنی ڕیقنه‌ی كۆتر، بۆنی مێژووی كه‌ڕووگرتوو، (4) شوێنیش ئاماژە‌یان پێدراوه‌: كافتریا، ماڵ، چه‌رداخ، چومیخ (ژووری سه‌ر ڕێڕەوی كووچه‌). ناوهێنانی تووتنی جگه‌ره‌كه‌، له‌م ده‌قه‌دا، هه‌ر له‌به‌ر خاتری بۆنه‌كه‌ی هاتۆته‌ سه‌ر سفره‌ و باس كردن.
  
 چوار: جگـه‌ره‌ و هـه‌ژارى:
  
    شێركۆ بێكه‌س له‌ كتێبى (نووسین به‌ ئاوى خۆڵه‌مێش)كه‌ دوو به‌رگه‌، پوخته‌ی بیره‌وه‌رییه‌كانییه‌تى، له‌وێ باسى ئه‌وه‌ى كردووه‌، كه‌ سه‌ره‌تاى جگه‌ره‌ كێشانى ئه‌و نه‌یتوانیوه‌ جگه‌ره‌ى گرانبه‌ها بكڕێت، به‌ڵكو جگه‌ره‌ى هه‌رزان و جۆرى خراپى كڕیوه‌، له‌ئه‌قڵی بێئاگای شێركۆ بێكه‌س دا ئه‌مه‌ ڕەنگى داوه‌ته‌وه‌و له‌ جیهانى نه‌ستى ئه‌ودا گیرساوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام له‌كاتى نووسین دا جارێكى تر، ئه‌م بیرۆكانه‌ى هه‌ڵشێلاوه‌ته‌وه‌ تێكه‌ڵ به‌ خه‌یاڵی چڕ و خه‌ستی كردووه‌ و له‌ڕێى جگه‌ره‌وه‌ بارى هه‌ژاریى و نه‌داریى نیشانداوه‌. شاعیر له‌ ده‌قه‌ شیعرێكیدا ده‌ڵێ:
 . . . ئه‌چمه‌ ناو گه‌ڕەكه‌ ماندووه‌كانى شـاره‌وه‌.
 ئه‌و گه‌ڕەكانه‌ى كه‌ پیاوه‌كانیان
 بۆنى هه‌ژارییـه‌كى شـێدارو
 بۆنى ته‌ڕەپیـازو
 بۆنى دووكه‌ڵى جگـه‌ره‌ى قامیشیان لێدێت و
 ژنه‌كانیـان بۆنى دڵپاكیـیه‌كى سـاكارو
 بۆنى سێوى بن عه‌ردو
 پونگه‌یـان لێدێت و
 منداڵه‌كانیشـیان بۆنى شـه‌مامه‌ى خۆڵاوى. (24)
  مه‌حاڵه‌ كوڕێك له‌ نێو كووره‌ی هه‌ژاریدا، وه‌كو مریشك و ماسی، سورنه‌كرابێته‌وه‌، بتوانێ ئه‌م داڕشتنه‌ بهێنێته‌ كایه‌وه‌. مه‌گه‌ر هه‌ر (پابلۆ نیرۆدا) وا وه‌سفی گه‌ڕەكی هه‌ژارانی ئه‌رجه‌نتینی كردبێ. لێره‌شدا هه‌ستی (بۆن)كردنی كردۆته‌ ده‌ربڕی باری ژیان و گوزه‌رانی نه‌داره‌كان‌. جا ئێوه‌ بڕوانن، كه‌ شاعیر چه‌ند كارامانه‌ ئه‌و میوه‌ و سه‌وزه‌ و شتوومه‌كه‌ی هه‌ڵبژاردووه‌، كه‌ به‌ بۆنه‌كه‌ی تێدەگه‌ی سه‌ر به‌ چینی ڕەش و ڕووتن. بڕوانه‌:

جگه‌ره‌ی قامیش، وه‌ك ڕەمزی هه‌ژاریی لێره‌دا ئاماژە‌ی پێكراوه‌، بێگومان له‌سه‌رده‌می هه‌رزه‌كاری شێركۆ بێكه‌سدا، ئه‌م جۆره‌ جگه‌ره‌ هه‌ر باوی مابوو. جا جۆری تووتنه‌كه‌ی ئه‌م جگه‌ره‌ به‌ قه‌د باخه‌ڵی جگه‌ره‌كێشه‌كه‌، بێگومان هی هه‌ژاره‌كان تووتنه‌ خراپ و خۆڵه‌پۆته‌كه‌یه‌، قامیشیش دوو جۆری هه‌بوو، هێندێكیان بێ قونجك بوو، ده‌بوایه‌ خۆت قونجگی به‌كلكیه‌وه‌ بكه‌یت و دوای لێیكه‌یته‌وه‌ و هه‌ڵیگریته‌وه‌ بۆ جگه‌ره‌یه‌كی دیكه‌، هه‌شبوو قونجكدار. جا چونكه‌ هه‌ژاره‌كان هه‌ر خه‌ریكی كاسبی بووی و كاتی ئه‌وه‌یان نه‌بووه‌ سبیل و قه‌ننه‌ تێكه‌ن و داگیرسێنن، جگه‌ره‌ی قامیشیان یان له‌ ماڵه‌وه‌ بۆخۆیان داده‌گرت، یان به‌ قامتی (5، 10، 15، 20) دانه‌یان ده‌كڕی، ئه‌مه‌ش هه‌ر له‌به‌ر ده‌ستكورتی و نه‌داریی بووه‌!                       
 له‌نموونه‌یه‌كى تردا شێركۆ بێكه‌س ده‌ڵێ:
 ماڵێكى ڕیـش هاتووى سـمێڵ شـاش
 بیجامه‌ى موقه‌له‌م له‌به‌رداو
 ملپێچى له‌ ته‌م و گه‌واڵه‌ له‌ ملداو
 په‌ڵه‌یه‌ك له‌سـه‌ر سـنگ ده‌مێكه‌ بواردوێتى و
 ناڕوات و دوو قۆپچه‌ى سـه‌ره‌وه‌یـش
 مانگ زیاده‌ ڕۆیشتوون و هه‌ڵاتوون.
 ماڵێكى جومگه‌ له‌ش داهێزراو.
 به‌یانیان له‌ ناشـتا جگه‌ره‌و ته‌نیایى
 پێكه‌وه‌ ئه‌كێشـێ و-له‌ ده‌ریـش
 تلاو تل، ته‌قه‌ته‌ق-ته‌نه‌كه‌ى خۆڵه‌كه‌ى
 وه‌ك (سـه‌ر) ى به‌تاڵى ئه‌مڕۆى بێ
 بایه‌كى دڕ ئه‌یبا به‌ره‌و خـوار!  (25)
   پێشتر باسی جگه‌ره‌كێشانی به‌ر له‌ به‌رچایی به‌یانیانمان كرد و گوتمان ئه‌م ڕەفتاره‌ نیشانه‌ی (ترۆپكی به‌دجگه‌ره‌كێشییه‌)، هۆكاره‌كانی زۆرن و هیچیشیان ئه‌رێنی نین و هه‌ر هه‌موو ئاكامه‌كانیشی جگه‌ له‌ به‌ری نه‌خۆشیی و به‌دبه‌ختی و مه‌رگ چیتری لێ هه‌ڵناگیرێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی كه‌ تێپه‌ڕاندنی شیعری له‌م ده‌قه‌دا ئه‌فراندوه‌ ـــ به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ده‌قه‌كه‌ی پێشتر ـــ جگه‌ره‌ كێشانه‌كه‌، (ته‌نیایی)شی بۆته‌ هاوڕێ، جا ته‌نیایی، بۆ مرۆڤــ به‌بێ جگه‌ره‌ و شه‌راب و باده‌، كافییه‌ بۆ تلانه‌وه‌ و داڕزاندن و به‌دبه‌ختكردنی ئه‌و كه‌سانه‌ی دوچاری (ده‌ردی ته‌نیایی) ده‌بن. شاعیر لێره‌دا په‌نجه‌ هه‌ر بۆ باره‌ قورسه‌كه‌ی كۆڵی ئه‌و (ماڵه‌ هه‌ژاره‌) درێژ ناكات، به‌ڵكو سه‌رباره‌كه‌شمان ــ كه‌ ته‌نیایی یه‌ ــــ له‌به‌ر چاو قووت ده‌كاته‌وه‌. له‌ ده‌قێكی تردا، كه‌ سیخناخه‌ به‌ بۆن و به‌رامه‌ی سه‌رده‌می هه‌ژاری، شاعیر ده‌ڵێ:
 . . . سـله‌یمانییه‌كى بچووك و ئێسك سـووك
 دووسـێ جاده‌ و ناوبه‌ناوێ تێپه‌ڕینى هه‌ندێ قه‌مه‌ره‌و پاسـى ته‌خته‌و
 یان جیكه‌ جیكى پێچكه‌ى عه‌ره‌بانه‌ى دوو ئه‌سـپى و له‌ پڕێكدا
 پڕمه‌ى وڵاخه‌ ماندووه‌كان و جنێوه‌ عه‌نتیكه‌و سـه‌یره‌كانى
 سـاله‌ شێت و خۆشـاردنه‌وه‌ له‌ ترسـى خڕكه‌ به‌رده‌كانى و
 ڕادیۆى چاوه‌زار پێوه‌كراوى سـه‌ر ڕەفه‌و
 سـینییه‌كه‌ى به‌رده‌مى كاكه‌ حه‌مه‌و
 جگه‌ره‌كه‌ى حه‌سـه‌نه‌ فه‌ندى و
 سـووتووى درێژى و به‌و به‌ریشـه‌وه‌ به‌هه‌شـتى حه‌مه‌ى حاجى
 فه‌ره‌جه‌ فه‌ندى و له‌سـه‌ر كورسـییه‌كى قه‌راغى جاده‌و
 چه‌ند پۆلیسێكى هاتووچۆ و دوو سـێ قۆمیـسه‌ر و له‌ دووریش سـه‌داى
 گۆرانییه‌كى ڕەشـۆڵ. (26)
   ده‌بێ، به‌ چاوی ڕەخنه‌گرێكی هونه‌ریی فۆتۆگرافیی، ئه‌م تابلۆ‌ هونه‌رییه‌ شه‌ن و كه‌و بكه‌ین. ئه‌وه‌ی وابه‌سته‌ى بابه‌ته‌كه‌ی ئێمه‌یه‌، به‌خشینی نه‌مرییه‌ به‌ مرۆڤێكی عه‌وام كه‌ هه‌میشه‌ سووتوو درێژی جگه‌ره‌كه‌ی، له‌ به‌رچاوی خه‌ڵك به‌رنه‌بۆته‌وه‌، تا بووه‌ به‌ به‌شێك له‌ هه‌یئه‌ت و شكۆی ئه‌و كه‌سه‌.
   ده‌یقه‌تدان له‌م فۆتۆیه‌، وه‌ك ئه‌وه‌یه‌ سه‌ردانی كلتوورخانه‌یه‌كی سلێمانی بكه‌یت، ئه‌وجا ده‌توانی ئه‌م خاڵانه‌ی لێ هه‌ڵێنجی:شاعیر له‌ جیاتی ئه‌‌وه‌ی باسی هه‌ژاریی یه‌ك كه‌س بكات، داماویی و سه‌ختیی ژیانی شاری سلێمانیمان بۆ به‌یان ده‌كات.
  
 شاعیر له‌ شیعرێكى تردا ده‌ڵێ:
 . . . په‌نجه‌ره‌یه‌ك به‌گڕێ ژنه‌ى ناموراده‌وه‌.
 په‌نجه‌ره‌یه‌ك به‌ شـووشـه‌ى شـكاوى چاوه‌وه‌
 به‌ڕەیه‌ك له‌ ته‌نكیى نه‌بوونى
 دووكه‌ڵى جگه‌ره‌ى مه‌ینه‌تى و
 كۆمه‌ڵێ شـیعر له‌ جیاتى كۆمه‌ڵێ خۆشـى و
 خۆڵه‌مێـش له‌ برى گوڵ و
 ڕاهاتن له‌گه‌ڵ دڵۆپه‌داو
 ڕاهاتن له‌گه‌ڵ گیرفانێكى به‌تاڵداو
 ڕاهاتن له‌گه‌ڵ جه‌خـاردا
 هه‌تـا مـردن!  (27)
   ئه‌م شیعره‌ ده‌چێته‌ ڕەفته‌ی بیره‌وه‌ری و یاداشتنامه‌، تێیدا شاعیر، پوخته‌ی هه‌ر دوو به‌رگی (نووسین به‌ خۆڵه‌مێش)ی چڕ و خه‌ست كردۆته‌وه‌، ئه‌و به‌و په‌ڕی ڕاستگۆیی و بوێرییه‌وه‌ ژیاننامه‌ی خۆی تۆمار كردووه‌. ئێمه‌ نازانین دوایین جگه‌ره‌ی سه‌ر لێوی شێركۆ بێكه‌س چه‌ند سه‌عات پێش مه‌رگی ئه‌و كوژاوه‌ته‌وه‌. ئه‌م ده‌قه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى دژیه‌ك (كۆنتراست) بنیات نراوه‌، زۆربه‌ی ناو و ئاوه‌ڵناوه‌كان دژە‌كه‌یان به‌رامبه‌ر داندراوه‌ و یان به‌ شاراوه‌یی بوونی هه‌یه‌. بۆ نموونه‌، (دڵۆپه‌) وێنه‌ی ئه‌و خانووه‌ت دێنێته‌ پێش چاو، كه‌ بانه‌كه‌ی شتایگه‌ر و كاشی و كونكریته‌ و درز و كون و كه‌له‌به‌ری تێدا نییه‌، دژی خانووی داره‌ڕێی به‌ قوڕسواغدراو كه‌ دڵۆپه‌ ده‌كات.
  
 پێنج: جگـه‌ره‌ و دۆزى ژن:
  
   شێركۆ بێكه‌س، به‌ده‌ر له‌ شاعیرییه‌ت، وه‌ك مرۆڤـــ، مرۆڤێكی نوێخوازی ژیاندۆست و پشت و پشتیوانی ژن بووه‌، چ كورد و چ غه‌یری كورد. به‌ ده‌گمه‌ن خۆپێشاندان و ڕێپێوان و كه‌ژاوه‌یه‌ك ده‌بینی، كه‌ له‌ نزیك شوێنی ئه‌و دا ئه‌نجام درابێت و ئه‌و له‌ ڕیزی پێشه‌وه‌ی كه‌ژاوه‌كه‌دا هه‌نگاو له‌گه‌ڵ خوشكه‌كانیدا نه‌نێت، خۆ حه‌ڵاڵكردنی خۆێنی شێركۆ له‌ لایه‌ن هێندێك له‌ توندڕه‌وانه‌وه‌، پتر له‌به‌ر دیفاعكردنی ئه‌و بوو له‌ ژن. وه‌ك شاعیر به‌ ده‌یان ناونیشانی بۆ ژن هه‌یه‌ و به‌ سه‌دان ناوی ژن له‌ به‌رهه‌مه‌كانیدا نه‌مر ڕاگیراون.
  جگه‌ره‌یه‌ك هه‌رهێنده‌ى قامكه‌ تووته‌ى ده‌ستى مرۆڤه‌ ئه‌م هه‌موو شته‌ى لێهه‌ڵێنجاوه‌، دۆزینه‌وه‌ى وێنه‌ى نوێ و ته‌وزیف كردنى هونه‌رى تایبه‌تى ده‌وێ، شاعیرى داهێنه‌ریش ده‌توانێ سوود له‌ ده‌نكه‌ زیخێك و ته‌له‌ شقارته‌یه‌ك و مێروله‌یه‌ك و ته‌نانه‌ت ڤایرۆسێكیش وه‌ربگرێ كه‌ به‌چاو نابینرێ، بۆیه‌ ئه‌و جیهانه‌ فراوانه‌ى شاعیر له‌ هه‌ندێ شیعر دا، جگه‌ره‌ى له‌پێناو دۆزى ژن ته‌وزیف كردووه‌، ئه‌وه‌تا له‌م نموونه‌یه‌ دا ده‌ڵێ:
 ئه‌مڕۆ نه‌چوومه‌ ده‌ره‌وه‌
 وتم:جه‌سـته‌ى خۆم به‌ند ئه‌كه‌م
 ئه‌بمه‌ قه‌فه‌ز.
 وتم:با ڕۆژێ ئه‌م سـه‌ره‌ بێ دووكه‌ڵ بێ.
 ئه‌مڕۆ نه‌چوومه‌ ده‌ره‌وه‌
 تا سـیماى ئازار نه‌بینم.
 یه‌ك ڕۆژ كه‌ڕبوونم هه‌ڵبژارد تاگوێم له‌ده‌نگى شـووم نه‌بێ
 ئه‌مڕۆ نه‌چوومه‌ ده‌ره‌وه‌.
 په‌نجه‌ره‌كانم پێوه‌داو په‌رده‌كانم دادایه‌وه‌.
 تێ ڤێ و ڕادیۆم كوژانه‌وه‌.
 ته‌له‌فۆنم بێده‌نگ كردوو
 جگه‌ره‌یه‌كم داگیرسـان.
 له‌زه‌نگ درا. كه‌چووم ده‌رگاكه‌م كرده‌وه‌
 نامه‌یه‌كیان دایه‌ ده‌سـتم
 نامه‌ پڕى بوو له‌ قیژە‌ى ژنـه‌ تۆراوه‌كه‌ى خۆم و
 نامه‌ پڕى بوو له‌ ژان و
 له‌ده‌نگى شـووم و له‌دووكه‌ڵ.
 ئه‌مڕۆ نه‌چـوومه‌ ده‌ره‌وه‌!  (28)
   شاعیر كه‌ وه‌ك سۆفى یه‌ك ده‌یه‌وێ بچێته‌ خه‌ڵوه‌ته‌وە و هه‌موو ده‌رگا و په‌نجه‌ره‌كان له‌سه‌ر خۆی داده‌خات و به‌ ده‌ستی خۆی ق‌فڵ له‌ زیندانه‌كه‌ی خۆی ده‌دا، ناتوانێ خۆی له‌ جگه‌ره‌ بپارێزێت، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌ر یه‌كسه‌ر دانه‌یه‌ك داده‌گیرسێنێ. داگیرسانی جگه‌ره‌كه‌ ڕاسته‌وخۆ به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ نامه‌ شوومه‌كه‌ی هاوسه‌ره‌كه‌ی شاعیر. واتا جگه‌ره‌ هه‌ر ئه‌و كاته‌ ناكێشرێت كه‌ خه‌مت هه‌یه‌، جار هه‌یه‌ بۆ ئارامی و خۆشیی ده‌یكێشیت، به‌ڵام لێره‌دا، وه‌ك نه‌زریی شووم به‌دیار ده‌كه‌وێ. . هه‌ر جگه‌ره‌كه‌ی داگیرسان، زه‌نگی ده‌رگاكه‌ لێدرا. شاعیر باسی حاڵه‌تێكی مرۆیی، ده‌روونیی، كۆمه‌ڵایه‌تیی، مێینه‌یی، ده‌كات و تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌و مرۆڤه‌ (كه‌ هاوسه‌ره‌كه‌یه‌تی) له‌ بارێكی قورس و سه‌خت و دژوار دا ده‌ژیت. نازانین شاعیر له‌ هه‌نده‌رانه‌، یان له‌ شارێكی تر، چونكه‌ له‌ شاخ نییه‌ به‌ به‌ڵگه‌ی زه‌نگه‌كه‌ی ده‌رگا، واتا شاعیر له‌ ژنه‌كه‌ی دوور كه‌وتۆته‌وه‌.
   په‌یامه‌كه‌ی شاعیر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ غه‌دره‌كان له‌ ژن، هێند زۆرن، گه‌ر پیاو خۆى که‌ڕ بكات و ده‌رگاش له‌سه‌ر خۆی كڵۆم بدات هه‌ریه‌خه‌ى ده‌گرن. خۆشی له‌م غه‌دركردنه‌دا وه‌ده‌ر نه‌هێناوه‌ و ته‌نانه‌ت گومانى له‌خۆشى كردووه‌، یاخود ویستوویه‌تى ئه‌وه‌ پیشان بدات كه‌ هێزى نێر زاڵه‌ به‌سه‌ر مێینه‌ ته‌نانه‌ت به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان خۆشى ده‌گرێته‌وه‌. به‌پێى تیۆره‌كه‌ى (یۆنگJung ) ئه‌م بابه‌ته‌ ده‌چێته‌ نێو نه‌ستى گشتییه‌وه‌ (لاشعور جمعی) به‌بێ ئاگایى هه‌ندێ جار كه‌سه‌ وشیاره‌كانیش هه‌مان شت دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌و ده‌بنه‌وه‌ بە به‌شێك له‌م نه‌ریته‌ گشتییه‌.
 شێركۆ له‌شیعرێكى تردا ده‌ڵێ:
 . . . سـه‌ریێشـه‌ى قه‌ڵه‌مى و
 ده‌م وشـكى كاغه‌زى و
 دووكه‌ڵى جگه‌ره‌ى قه‌سـیده‌ى.
 ماڵێكى نێرینه‌
 پێڵاوى به‌رده‌رگاى هه‌میشـه‌ نێرینه‌.
 حاجه‌ت و مه‌جه‌ڵى نێـرینه‌.  (29)
   له‌زمانى كوردى له‌دیالێكتى كرماجى سه‌رودا له‌نێو كه‌ل و په‌له‌كان و پێكهاته‌كانى سروشت نێرو مێ جودا كراوه‌ته‌وه‌، شاعیر هه‌وڵى داوه‌ له‌دیالێكتى كرمانجى ناوه‌ڕاستیش تاڕاده‌یه‌ك ئه‌مه‌ بكات، به‌تایبه‌تى له‌دیوانى (ملوانكه‌)كارێكى زۆرى له‌سه‌ر كردووه‌، بۆنموونه‌ له‌كرمانجى سه‌رو دا، چیاو لوتكه‌ نێرن، دۆڵ و كه‌ندو له‌ند مێینه‌ن، ته‌نانه‌ت كه‌ل و په‌له‌كانى خواردنیش نێر و مێیان جوودا كراوه‌ته‌وه‌. شاعیر باس له‌ زاڵبوونى فه‌زاى نێرینه‌ ده‌كات ئه‌وه‌تا جگه‌ره‌ و پێڵاو و حاجه‌ت وه‌ك نێر ناویان ده‌هێنێ، ئه‌مه‌ش ده‌خاته‌ تاى ته‌رازووه‌كه‌ كه‌ هه‌میشه‌ نێر زاڵ بووه‌و مافى مێینه‌ خوراوه‌. ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ نێر ده‌ستى به‌سه‌رداگرتووه‌و قۆرغى كردووه‌. ئه‌و دوكه‌ڵه‌ جگه‌ره‌ى كه‌ له‌ماڵه‌كانیش هه‌ڵده‌ستێ نێرن، چونكه‌ نێر جگه‌ره‌كه‌ى كێشاوه‌.
 شاعیر له‌شیعرێكى تردا ده‌ڵێ:
 . . . ده‌زگیران، ده‌نـكه‌كه‌م
 باڕەشـێ ڕفانى و نازانم ئه‌مێسـتا ئه‌و ئه‌بێ
 له‌ كوێ بێ؟! له‌وه‌ختى مژێكما ئاگرى جگه‌ره‌ى
 نێو په‌نجه‌م پێكه‌نى و سـوور بوه‌وه‌و به‌ چرپه‌
 پێى وتم: ئاى خـوایه‌ خـۆ ئه‌مه‌ش هه‌ر نێره‌!  (30)
    شاعیر هێنده‌ ئازارى ته‌نیایى و ده‌ربه‌ده‌رى و نامۆیى چێشتووه‌، ته‌نانه‌ت كه‌ل و په‌له‌كانى ده‌وروبه‌ریشى هه‌موو به‌نێر هاتۆته‌ به‌رچاو، بزر بوونى ده‌ست گیرا و كه‌ وه‌ك گوڵێك یان گه‌ڵاى دارێك هه‌ڵوه‌ریووه‌و ڕەشه‌با فڕاندوویه‌تى، ئه‌م ڕەشه‌بایه‌ نێره‌، ڕەشه‌با هێزى بزووتن و توندو تیژى تیژڕەوى هه‌یه‌ بۆیه‌ به‌نێرى داناوه‌، جگه‌ره‌كه‌ى ناوده‌ستیشى شایه‌دى بزر بوونى ئه‌م ده‌ست گیرانه‌ى داوه‌ته‌ ده‌ست تاوانى نێره‌كان، ئه‌گه‌ر چى جگه‌ره‌كه‌ى ناو ده‌ستیشى هه‌ر نێره‌، شاعیر سه‌رى ده‌سووڕمێ به‌رامبه‌ر ئه‌م هه‌موو نێر سالارییه‌، چونكه‌ فه‌زاى نێر سالارى نه‌ك هه‌ر له‌مرۆڤه‌كان، به‌ڵكو په‌ڕیوه‌ته‌وه‌ ناو كه‌ل و په‌له‌كانیش و ئه‌وانیش زۆربه‌یان نێرن و له‌خزمه‌تى نێردان. ئه‌مه‌یش وه‌ك ناڕەزایی شاعیر له‌م دۆخه‌ و زه‌ق كردنه‌وه‌ی دۆزی ژنه‌.
 له‌شیعرێكى تردا ده‌ڵێ:
 مێیه‌كان خۆیانه‌وه‌. ئه‌و مه‌مكانه‌ن كه‌ له‌باخه‌ڵى خۆیاندا
 خنكێنران. ئه‌و ملوانكه‌و مێخه‌ك به‌ندو كلوێچك و سـوخمه‌و
 كۆڵوانه‌ن، كه‌ به‌دزى خواو هه‌تاو و ئاوێنه‌وه‌، له‌ناو كایانێكدا،
 له‌سـه‌ر قه‌برانێكدا، له‌ژێر گومه‌زى شـه‌خسێكدا، له‌حه‌مامى
 ماڵه‌وه‌دا، له‌ ئاوده‌سـت خانه‌یه‌كدا، له‌ چۆله‌وانى قه‌راغ شـارێكدا،
 له‌سه‌ر كوشنى دواوه‌ى ئۆتومبیلێك،
 له‌سـه‌ردابێكدا و یان له‌ هه‌ڵه‌مووتى كێوێكدا:
 ورد ورد كراون و
 چون ته‌پ و تۆز و ئاوى ئاوه‌ڕۆ،
 یا كه‌فى سـابوون و په‌ڕى ده‌م
 با و دووكه‌ڵى جگه‌ره‌و پووشـووى ناو ئاوى ئاموون و
 ناونیشـانى
 تونى بابـایان لێهات.  (31)
   شاعیر له‌ڕێى ژماردن و هێنانه‌وه‌ى كۆمه‌ڵێ كه‌ل و په‌لى مێینه‌ له‌وانه‌: (ملوانكه‌، مێخه‌ك به‌ند، كلوێچك، سوخمه‌، كۆڵوانه‌)، بارى ناهه‌موارى مێینه‌ پیشان ده‌دات به‌ده‌ست نێره‌كان، كه‌ ئه‌م كه‌ل و په‌لانه‌ هه‌مووى ڕەمزو هێماى (مێ)ینه‌ن، بۆله‌ناوبردنیش، چه‌ندان شێوازى ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌و كوشتن و بڕین به‌‌كارهێندراوه‌ له‌وانه‌:كوشتن له‌نێو سه‌ردابدا، هه‌ڵدێراندنیان له‌ هه‌ڵه‌مووتى كێوه‌كاندا. كوشتن و له‌ ناوبردنى ئه‌و هه‌موو مێینه‌ به‌ده‌ست پیاوه‌وه‌، گومناو ده‌بن و خوێنه‌كه‌شیان بزرده‌بێ، وه‌ك: ئاوى ئاوه‌ڕۆ و كه‌فى سابوون، په‌ڕى ده‌م با، دووكه‌ڵى جگه‌ره‌، پووشى نێو ئاوى ئاموون و تونى بابا كه‌ شتێكى ئه‌فسوناوییه‌و نابینرێ. په‌ڕە جگه‌ره‌ له‌ ڕیزبه‌ندی شته‌ بێ كه‌لكه‌كان داندراوه‌. كه‌واته‌ له‌هاوكێشه‌ى ئه‌م شیعره‌دا.
 مێ + كوشتن = لێنه‌توێژینه‌وه‌ و بزربوونى خوێنه‌كه‌ى.
 له‌شیعرێكى تردا واهاتووه‌:
 . . . ملوانكه‌یه‌كى تریان كه‌ به‌شێوه‌و
 ڕەنگ و ڕوودا دیاربوو كه‌ چه‌ند سـاڵێ له‌وانیدى به‌ته‌مه‌ن تر بێ و
 هه‌ندێ له‌ ده‌نكه‌كانیشى كلۆر بووبن.
 جگه‌ره‌یه‌كى داگیرسـان و وتى: هه‌ریه‌كه‌و چیرۆكێكى هه‌یه‌.
 من گوێزانه‌ حه‌شـیشه‌ خۆره‌كه‌ى مێردم پاڵى پێوه‌نام بۆ ئه‌م كاره‌!
 ئه‌وه‌ حیكایه‌تى درێژە‌و ئێسـتا ناگێڕدرێته‌وه‌!  (32)
   له‌م شیعره‌دا له‌گه‌ڵ داگیرساندنى جگه‌ره‌یه‌ك له‌لایه‌ن ئافره‌تێكه‌وه‌، ئینجا گێڕانه‌وه‌كان ده‌ست پێده‌كه‌ن، وه‌ك ئه‌وه‌ى جگه‌ره‌ ده‌روازه‌ى خه‌م و گێڕانه‌وه‌كان ده‌كاته‌وه‌، گله‌یى ئافره‌ته‌كه‌ش ئه‌وه‌ بووه‌، كه‌ كوێزانه‌ حه‌شیشه‌خۆره‌كه‌ى مێردى هانى داوه‌ بۆ كارى خراپ، كوێزان ڕەمزى نێر و ڕیش و توندو تیژى و بڕینه‌، ئه‌م ئافره‌ته‌ش هێنده‌ خه‌مه‌كانى زۆرن و حیكایه‌ته‌كانى درێژن ناگێڕدرێنه‌وه‌، له‌گوته‌ى (ناگێڕدرێته‌وه‌)، لێكدانه‌وه‌و مه‌فهووموو دێژە‌ى بابه‌ته‌كه‌ ده‌داته‌ ده‌ست خوێنه‌ر كه‌ خۆى ڕاڤه‌ى بۆبكات.
  له‌شیعرێكى تردا واهاتووه‌:
 . . . جگه‌ره‌ نێره‌ و ته‌پڵه‌كى جگه‌ره‌ مێ. لێره‌ لێره‌ لێره‌،
 به‌رگى پێـشه‌وه‌ى هه‌موو كتێبه‌كان نێرن و به‌رگى دواوه‌ش مێ.
 گڵۆپى ترافیكه‌كان هه‌موویان نێرن و خه‌تى په‌ڕینه‌وه‌ى
 سـه‌ر شـه‌قامه‌كان هه‌موویان مێن.  (33)
   شاعیر له‌به‌راوردێكدا هه‌موو نێرو مێكان لێك هه‌ڵده‌وێرێ و ده‌یان خاته‌ تاى ته‌رازوویه‌كى سه‌نگه‌لا, كه‌ له‌م ڕووه‌وه‌ ئازار و مه‌ینه‌تییه‌كانى ئافره‌ت به‌ده‌ست كلتوورى نێر سالارییه‌وه‌ بۆده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ ده‌بینین، شاعیر له‌و به‌راورده‌دا چه‌ند شتێك ده‌خاته‌ ڕوو، له‌وانه‌: جگه‌ره‌ تاوه‌كو ده‌كێشرێ و ئه‌وبه‌هایه‌ى هه‌یه‌ نێره‌، سووتوو و پاشماوه‌كه‌ى مێیه‌، جگه‌ره‌ وه‌ك ئه‌ندامى نێرینه‌و ته‌پڵه‌كیش وه‌ك ئه‌ندامى مێیینه‌ وێنا كراوه‌. به‌رگى پێشه‌وه‌ى كتێبه‌كان به‌نێر دانراون، چونكه‌ به‌رگى پێشه‌وه‌ى كتێب به‌به‌هاتره‌، كه‌چى به‌رگى دواوه‌ى كتێبه‌كان به‌مێ دانراون، ئه‌مه‌ش ماناى پاشكۆیه‌تى و پله‌دوو و به‌كه‌م زانینى ئافره‌ت پیشان ده‌دات، كه‌ كۆمه‌ڵگا له‌ژێر كلتوورێكى نێر سالارى دا ئه‌م حوكمه‌ ده‌دات، گڵۆپى تڕافیك لایته‌كان، كه‌شوێنیان به‌رزه‌ به‌نێردانراون، كه‌چى هێڵى په‌ڕینه‌وه‌ به‌مێ دانراون، ئه‌و شوێنه‌ى كه‌ خه‌ڵك به‌سه‌رى داده‌ڕۆن، شاعیر ده‌یه‌وێ فه‌زاى ئه‌م غه‌دره‌ زۆره‌ى له‌ئافره‌ت ده‌كرێ، له‌كه‌ل و په‌له‌كانیش به‌رجه‌سته‌ بكات و بیخاته‌ ڕوو، وشیارى به‌نێر بدات، كه‌به‌رامبه‌ر ئافره‌ت وا دڵڕەق نه‌بێت. 

 شاعیر، له‌ دۆزی ژندا، خاڵێكی زۆر بایه‌خدار ده‌خاته‌ به‌رچاو، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ژنان نه‌ك هه‌ر له‌ لێدان و كوشتن و بڕین غه‌در و زوڵمیان لێده‌كرێ، به‌ڵكو كلتووری پیاوسالاری وای كردووه‌ به‌ یاسا و ده‌ستوور و دادو دادوه‌ریش هه‌ر ژێر ده‌سته‌بێ، چونكه‌ نێر یاسا و ده‌ستوور داڕێژە‌ری ئه‌م وڵاته‌یه‌ و بۆ به‌رژە‌وه‌ندی خۆی چۆنی پێ باش بێ وای ده‌نووسێته‌وه‌. ئه‌وه‌تا ده‌لێ:
  
 هه‌موو شـه‌ڕەكان هه‌رپیاو به‌رپایان كردوون و به‌ڵام
 هه‌موو خۆشى و جه‌ژنه‌كان هه‌ر بۆ ئه‌وان بوون و
 هه‌موو ئاگره‌كان و خوێنه‌كان هه‌ر ئه‌وان بوون و
 منیـش هه‌وارێكى فنار. یه‌كسانى چییه‌؟! جگه‌ له‌دووكه‌ڵى
 جگه‌ره‌یه‌ك كه‌ ئه‌ویـش هه‌ر پیاو به‌(با)ى ئه‌دا!  (34)
  
   شاعیر ده‌یه‌وێ له‌ ڕێی به‌رزبوونه‌وه‌ی دوكه‌ڵه‌كه‌، حاڵه‌تی به‌رده‌وامی به‌ به‌رده‌وام بوونی ئه‌م جۆره‌ یه‌كسانییه‌ بدا، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بیكردبایه‌(قونجكه‌جگه‌ره‌یه‌ك) ئه‌وا وه‌ك بڵێت شته‌كه‌ كۆتایی هاتووه‌ ئێستا بارودۆخه‌كه‌ له‌ به‌رژە‌وه‌ندی ژنه‌. واتا شاعیر ده‌یه‌وێ به‌ ژنان بڵێت، تا ئێوه‌ بۆخۆتان كارێ ئه‌نجام نه‌ده‌ن هه‌ر وه‌ك ئه‌م دوكه‌ڵه‌ جگه‌ره‌یەی ده‌م و لێوی پیاو ده‌بن.
  
 شه‌ش: جگـه‌ره‌ وه‌ك كه‌ره‌سـته:‌
  
   له‌م بڕگه‌یه‌دا ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ شیعره‌ تاوتوێ ده‌كه‌ین، كه‌ جگه‌ره‌ ماهیه‌تێكى زۆریان نییه‌ له‌ پێكهێنانى خودى شیعره‌كه‌، به‌ڵكو ناوهێنانى جگه‌ره‌ و خێزانى جگه‌ره‌، ته‌نها وه‌ك كه‌ره‌سته‌یه‌ك ناوى هاتووه‌، ئه‌گه‌ر چى له‌سه‌ر ئاستى شیعره‌كه‌ ته‌نانه‌ت تاكه‌ وشه‌یه‌كیش به‌ها و سه‌نگى خۆى هه‌یه‌ و ئیلهام به‌خشه‌ بۆ زۆر بیرۆكه‌ و له‌دایك بوونی ڕسته‌ی تر و دێڕی تر. له‌م جۆره‌ شیعرانه‌ جگه‌ره‌ ڕۆڵى لاوه‌كى پێبه‌خشراوه‌. به‌ڵام له‌ شوێنی خۆشیدا پێگه‌ی هه‌یه‌ و هه‌ر بۆ پڕكردنه‌وه‌ی ناوا‌خنی ده‌قه‌كه‌ به‌كار نه‌هاتووه‌.
 شاعیر له‌م شیعره‌دا ده‌ڵێ:
 . . . ئه‌م باپیره‌ په‌یكه‌ر تاشـه‌
 بۆ زه‌ماوه‌ندى سـه‌ردارى ئه‌رده‌ڵان و
 خاتوو ماه شـه‌ڕەفى ژنى
 له‌پارچه‌كانى جه‌سـته‌ى خۆى
 هه‌ر به‌ دیارى
 ته‌خته‌ى یاریى، شـه‌تره‌نجێكى له‌ش قاوه‌یى و
 دار سـیگارێكى درێژى بۆ سه‌ردارو
 له‌گه‌ڵیشیا
 چه‌ند شانه‌یه‌كى نایاب و
 كلوێچكێك و
 باوه‌شـێنێكى نازدارو
 جووتێ قاپقاپى جوانیشى
 بۆ ماه شـه‌ره‌ف، بۆ(مانگ)ە‌كه‌ى
 میـر ناردبوو.  (35)
  
   لێره‌دا ئه‌وگرنگییه‌ نه‌دراوه‌ به‌ جگه‌ره‌، به‌ڵكو ته‌نها له‌گه‌ڵ ئه‌و دیارییانه‌ ناوى هاتووه‌ كه‌ له‌ كلتووری سه‌رده‌مانی پێشتر باو بووه‌، شیعره‌كه‌ مانایه‌كى ڕوونى هه‌یه‌، ئه‌وه‌ى ئێمه‌ ده‌مانه‌وێ قسه‌ى له‌سه‌ر بكه‌ین، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دارسیگاره‌ى درێژ بۆ سه‌ردار به‌دیارى هێنراوه‌، له‌كلتوورى كورده‌وارى دا وا ڕەنگى داوه‌ته‌وه‌، هه‌میشه‌ ئاغا و ده‌وڵه‌مه‌ند و ده‌ست ڕۆیشتووه‌كان، دار جگه‌ره‌یان دێژ بووه‌، هى كه‌سانى هه‌ژار و نه‌دار باسك كورت بووه‌. له‌ ده‌قێكی جیاواز دا شاعیر ده‌ڵێ:
  
 . . . لاسـایى
 پایپه‌كه‌ى (چه‌رچڵ) م نا
 به‌ لێومه‌وه‌،
 پایپ وتى: دامنێره‌وه‌ و
 لاسـایى كه‌س مه‌كه‌ره‌وه‌.
 شـه‌پقه‌كه‌ى (چارڵس چاپڵن) م
 كرده‌ سـه‌رم،
 شـه‌پقه‌ وتى من هى تۆنیم
 دامنێره‌وه‌ و لاسـایى كه‌س مه‌كه‌ره‌وه‌.
 قژم وه‌كو قژى هیتله‌ر
 به‌لاداخست
 قژم وتى تا زووه‌ تێكم ده‌ره‌وه‌
 سـمێڵم كرد به‌ سمـێڵى سـتالین و
 سمـێڵ وتى یان بمتاشـه‌
 یا وه‌كو خۆم لێـكه‌ره‌وه‌. (36)
   بنه‌ماى ئه‌م شیعره‌ به‌شێوه‌ى چوار كۆپله‌ خراوه‌ته‌ ڕوو، كه‌ ناوه‌كانى: (چه‌رچڵ) و (چارڵی چاپلین) و (هیتله‌ر) و (ستالین) بوون به‌پێكهاته‌ى شیعره‌كه‌. سه‌ره‌تا له‌پایپه‌كه‌ى (چه‌رچه‌ڵ)‌ەوه‌ ده‌ست پێده‌كا، وه‌ك كه‌ره‌سته‌یه‌ك ئه‌مه‌ى به‌كارهێناوه‌، به‌ڵام ڕەهه‌ندێكى قوڵترى هه‌یه‌ له‌ وه‌ى كه‌ خراوه‌ته‌ ڕوو، هێنانه‌وه‌ى ئه‌م هه‌موو نموونه‌یه‌و ئه‌نجام دانى كارێك و په‌شیمان بوونه‌وه‌، ئه‌وجۆره‌ بۆچوونه‌ى لاى شێركۆ بێكه‌س دروست كردووه‌، كه‌ خۆى خۆى بێت نه‌ك كۆپى كه‌سانى تر. شاعیر له‌ كۆبه‌رهه‌مه‌كه‌یدا یه‌كجار وشه‌ی (پایپ)ی به‌كار هێناوه‌ ئه‌ویش له‌م ده‌قه‌دایه‌. له‌ چه‌ندین ده‌قی تر و له‌ سه‌رده‌می جیاوازدا، شێركۆ بێكه‌س هاواری كردووه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و تۆماری ده‌كات، زۆر ئاره‌قه‌ و شه‌ونخونی بۆچێشتووه‌، چونكه‌ ده‌مێكه‌ ئه‌و گه‌یشتۆته‌ ئه‌و ڕاستییه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و ده‌یه‌وێت بگاته‌ لوتكه‌ی شیعر ده‌بێ شیعره‌كانی نه‌گوترا و نه‌بیسترا و نه‌ بینراو بن، واتا ده‌بێ ئه‌و خۆی داهێنه‌ر بێت و لاسایی كه‌س نه‌كاته‌و. ئه‌مه‌ كڕۆكی په‌یامی بیرۆكه‌ی ئه‌م ده‌قه‌ شیعره‌یه‌ و وشه‌ی (پایپ)یش جوان خزمه‌تی بیرۆكه‌ی كۆپله‌ شیعره‌كه‌ی كردووه‌.
 له‌شیعرێكى تردا ده‌ڵێ:
 . . . ئه‌مجاره‌یان باریك باریك ئه‌بیته‌وه‌، ئه‌بى به‌تیشكێ و له‌ شـووشـه‌ى
 په‌نجه‌ره‌وه‌، ئه‌چیته‌ ناو فڕۆكه‌وه‌. له‌ جێى جگه‌ره‌ كێشاندا دائه‌نیشى.
 شـیعرو قاوه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ ئه‌خۆیته‌وه‌، فڕۆكه‌ش زه‌مان كون ئه‌كاو
 خۆزگه‌ له‌ باوه‌شـدان. (37)
    لێره‌دا ته‌نها شوێنى جگه‌ره‌ كێشان باس كراوه‌، به‌ڵام خواردنى شیعر و قاوه‌، دیسان ئه‌وكه‌شه‌ ته‌نیاییه‌ كه‌ ئیلهام به‌شاعیر ده‌به‌خشێت، ئه‌گه‌ر چى باسى جگه‌ره‌ كێشان نه‌كراوه‌، به‌ڵام نووسینى شیعرو خواردنه‌وه‌ى قاوه‌ به‌لاى (شێركۆ بێكه‌س)‌ەوه‌ بێ جگه‌ره‌ كێشان تێپه‌ڕ نابێت، به‌تایبه‌تیش شوێنه‌كه‌ بۆجگه‌ره‌ كێشان ته‌رخان كراوه‌. ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌یه‌ كه‌ شاعیر له‌سه‌ر زه‌وی و له‌ ئاسمان و له‌ هه‌موو جێگایه‌كان هه‌میشه‌ ده‌ست له‌ملانی جگه‌ره‌ بووه‌ و نه‌یتوانیوه‌ لێی دوركه‌وێته‌وه‌.
 له ‌نموونه‌یه‌كى تر دا ده‌ڵێ:
 . . . كۆنه‌ چاپێكى قۆڵ شـكاو، ڕیزه‌ پوولى چوار چوار به‌یه‌كه‌وه‌ نووسـاو
 كاغه‌زى خوڕشـیدى زۆر و ئیسته‌مپا بۆ په‌نجه‌ مۆرو
 قه‌ڵه‌م و ده‌رزى سـه‌رخڕو عه‌ینه‌كێك و كاغه‌زى قۆپییه‌ى ژێرو،
 لووله‌یه‌ك جگه‌ره‌ى زه‌ل و ته‌پڵه‌كێك و
 هه‌مووى له‌به‌ر ده‌سـت دانابوو. (38)
  جگه‌ره‌ى زه‌ل جۆره‌ جگه‌ره‌یه‌كى خۆكردى خۆماڵى بوو زیاتر له‌ناوه‌ڕاستى سه‌ده‌ى ڕابردوو باوى هه‌بوو، چونكه‌ ئه‌وكات كارگه‌كانى جگه‌ره‌ وا زۆر نه‌بوون و ئه‌م جۆره‌ جگه‌ره‌یه‌ نه‌ختێ هه‌رزانتر بوو. شاعیر زۆر جوان جگه‌ره‌ی زه‌لی له‌گه‌ڵ كه‌ره‌سته‌كانی سه‌رده‌می پێش نیوه‌ی سه‌ده‌ی ڕابردوو ڕیزبه‌ندكردووه‌.
 شێركۆ بێكه‌س له‌شیعرێكى دیكه‌دا به‌م نه‌غمه‌یه‌ دێته‌ گۆ:
 . . . سـێ سـه‌دو په‌نجا فلسه‌كه‌م
 سـه‌د جار ئه‌ژمارد
 ئه‌وسـا ئیتر
 سـابوون، تووتن، سـیغار، گوێزان
 دوو سـێ پیل و نوقڵ و لفكه‌یه‌كى تازه‌و
 ده‌فته‌رێك و دوو قه‌ڵه‌م و
 مێـوژە‌ ڕەشـكه‌و چه‌ند باسـووقێ.
 پڕیان ئه‌كردم له‌ خۆزگـه‌و
 ئه‌یانبردم
 بۆ بـازاڕەكه‌ى گه‌ڵاڵه‌!  (39)
   ئه‌م ده‌قه‌ تۆمارگه‌یه‌كی بیره‌وه‌ری سه‌رده‌می پێشمه‌رگایه‌تی شێركۆبێكه‌س ده‌گێڕێته‌وه‌ له‌ ساڵه‌كانی (1974 ـــ 1975)، ئه‌و كات (350) فلس ده‌یكرده‌ نزیك یه‌ك دۆلار و زۆر شتی پێده‌هات، چونكه‌ زێڕ ئه‌و كات هه‌رزان بوو. خاڵی بایه‌خدار بۆ ئێمه‌ لێره‌دا هه‌ر چوار وشه‌یه‌، ئه‌ویش كۆكردنه‌وه‌ی     (تووتن و سیغار و ده‌فته‌ر و قه‌ڵه‌مه‌)، كه‌ پێمان ده‌ڵی ئه‌و شاعیر هه‌رگیز ئه‌وانی له‌بیر نه‌كردووه‌. له‌ ڕاستی بنه‌مای لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی ئێمه‌ چه‌ند و چوون نییه‌ ده‌رباره‌ی جگه‌ره‌ وه‌ك كاغه‌ز و سیغار و تووتن، ئێمه‌ هه‌وڵده‌ده‌ین كه‌ خوێندنه‌وه‌مان هه‌بێ بۆ ئه‌ودیوی كاریگه‌ری ئه‌و دوكه‌ڵه‌ له‌سه‌ر جیهانی شیعریی و ده‌روونی و هزری شاعیر.
  
 حه‌وت: جگـه‌ره‌ و ڕەهـه‌نـده‌كانى تـر:
  
   ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ شیعرانه‌مان له‌ ژێر چه‌ترى ئه‌و باسه‌ كۆكردۆته‌وه‌، كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان جیهانبینییه‌كى جیاواز ده‌خاته‌ ڕوو. هه‌ریه‌كه‌یان گۆشه‌نیگای ڕوانینیان جیاوازه‌ و له‌هه‌مان كاتیشدا، ناچنه‌ ژێر ئه‌و چه‌تره‌ی كه‌ پێشتر قسه‌مان له‌سه‌ر كردن، به‌ واتایه‌كی دیكه‌، هه‌ر كۆپله‌ی سه‌ربه‌خۆیه‌ له‌ جیهانبینی و په‌یام و مه‌به‌ست. . شاعیر له‌ ده‌قه‌ شیعرێكدا ده‌ڵێ:
 . . . ئازادى ئه‌سـپێكى شـه‌كه‌ته‌و ئه‌شـه‌لێ و
 هه‌موو ڕۆژ بارئه‌كرێ له‌فیـشه‌ك
 ئه‌وه‌تا نیشـتیمان گه‌راجه‌ بۆ تایه‌ى قاچاغ و
 لۆرییه‌ بۆ درۆى سـه‌رمۆر
 گومرگه‌ بۆ خوێن و بۆ خه‌م و جگـه‌ره‌ى سـتۆك و
 دروشـمى ستۆك و. . بازاڕە بۆ سـیماى سـیاسـیى مووزه‌وه‌ر!
 له‌م مێژووه‌ زڕەدا. .
 هه‌ردۆزه‌خ ئه‌زێت و
 هه‌ر شـمشێر سـك ئه‌كاو
 مه‌رگه‌وه‌ڕ ئه‌بێتـه‌ پێـغه‌مـبه‌ر! (40)
    ئه‌م‌ ده‌قه ‌شیعره‌، یه‌كێكه‌ له‌ ده‌قه‌ ئاگرینه‌ یاخی و سه‌ركێشه‌كانی شێركۆ بێكه‌س، كه‌ دید و تێڕوانینی خۆی بۆ سه‌رده‌مێكی دیاری كراوی كوردستان تۆمار ده‌كات، ئه‌ویش ساڵانی (2003) یه‌ تا كاتی نووسینه‌وه‌ی ئه‌م ده‌قه‌. به‌كار هێنانی ئاوه‌ڵناوی (ستۆك) له‌گه‌ڵ جگەره‌ و دروشم، له‌ پاڵ ( مووزه‌وه‌ڕ/ زڕ / درۆ / قاچاغ / خه‌م و خوێن)، توڕەیی و بوێریی و ڕاستگۆیی شاعیرمان نیشان ده‌دات، به‌رانبه‌ر ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ كوردستانیان گه‌یانده‌ ئه‌و ڕۆژە‌ ناخۆشه‌ چاوه‌ڕوان نه‌كراوه‌. شاعیر هه‌وڵی داوه‌ وشه‌ی خواستراوه‌ (Loan Words) به‌كار بهێنێ، وشه‌ی ستۆك (Stock) به‌ مانای (شتی كات به‌سه‌ر چوو، تێكچوو و خراپ بوو) دێت. جا بڕوانه‌ جگه‌رە بۆخۆی زیانبه‌خشه‌، كه‌واته‌ كه‌ كۆن ده‌بێ و خراپ ده‌بێ، بێگومان زیانه‌كه‌ی پتره‌. . . .
 له‌ شیعرێكى تردا ده‌ڵێ:
 . . . مه‌حمـود جـه‌وده‌ت نیوه‌ڕۆیه‌ك
 هه‌ر له‌سـه‌ر من خه‌وى لێكه‌وت.
 جگه‌ره‌كـه‌ى به‌داگیرسـاوى كه‌وته‌ ناو باوه‌شـییه‌وه‌و
 ناوكى سـوتان و داچڵه‌كى.  (41)
    شێركۆبێكه‌س خاوه‌نى چه‌ندین ڕۆمانه‌شیعره‌، یاخود ده‌قى واڵا، زۆرجار ده‌ربڕینى مه‌به‌ست جۆره‌ها شێوه‌نووسین تێكه‌ڵ ده‌كات شیعر، ڕیپۆرتاژ، دراما، په‌خشان، قسه‌ى ئاسایى. . . له‌م جومگه‌یه‌شدا بۆبه‌رده‌وامى تێكسته‌كه‌ گێڕانه‌وه‌ى باسه‌كان جگه‌ره‌ى كردۆته‌ به‌هانه‌یه‌ك بۆبره‌ودان به‌ڕەوتى نووسینه‌كه‌ى و دیمه‌نی ئه‌و مه‌رگ و جگه‌ره‌یه‌ی هونه‌رمه‌ندانه‌ داڕشتۆته‌وه‌.
 دیسـان ده‌ڵێ:
 پڵینگێك له‌ به‌ره‌به‌یاندا
 بۆ هاشـم شـه‌فیق
 . . . نه‌ ژە‌نه‌ڕاڵ بوو نه‌ لیوا نه‌ عه‌قید و
 عه‌سـكه‌ریش بوو
 یه‌ك فیـشه‌كێكى پێنه‌بوو!
 به‌ڵام ڕۆژێ به‌ره‌به‌یان
 خه‌ریك بوو هه‌ر به‌ بێرییـه‌كه‌ى
 دێوه‌كه‌ى ناو به‌غـدا بگرێ و
 له‌ كێشـانى یه‌ك جگه‌ره‌ كه‌متر مابوو
 مردن له‌وێدا قۆڵبه‌سـتكاو
 ژیان له‌زینـدان قوتاركا!  (42)
    لێره‌دا جگه‌ره‌ بۆمه‌به‌ستى كات و زه‌مه‌ن به‌كار هاتووه‌، له‌كۆندا سه‌عاتى ده‌ستى كه‌م و بوو ڕەنگه‌ له‌گوندێكدا كه‌سێك یان چه‌ند كه‌سێك سه‌عاتتیان هه‌بووایه‌، بۆیه‌ فه‌تره‌ زه‌مه‌نییه‌كانیان به‌م شێوه‌یه‌ دابه‌ش ده‌كرد، گه‌ردى به‌یان:واته‌ به‌یانییه‌كى زوو، كێشتان واته‌: ده‌ورو به‌رى سه‌عات نۆى به‌یانى، نیوەڕوان، . . . ، زۆر جاریش به‌سێبه‌رى دارو پنچك و به‌رده‌كان كاته‌كانیان دیارى كردووه‌. له‌كورده‌وارى ده‌گوترێ هه‌ر (جگه‌ره‌ كێشێك دانیشتم)، ڕەنگه‌ جگه‌ره‌یه‌ك گه‌ر له‌سه‌رخۆ بكێشرێت، پێنج تا حه‌وت ده‌قه‌ بخاێنێت، كه‌وا شێركۆ بێكه‌س، جگه‌ره‌ى وه‌ك كات به‌كار هێناوه‌.
    شێركۆ بێكه‌س، له‌م ده‌قه‌ شیعره‌ی خواره‌وه‌، دوو جیهان نمایش ده‌كات، جیهانی كوردستانی نغرۆ بوو له‌ نه‌وت و جیهانی سه‌رمایه‌داری داگیركه‌ری نه‌وت سوتێنه‌ر، جیهانه‌كه‌ی كوردستان ماڵوێرانی و خنكاندنی كانی و كارێز و سه‌رچاوه‌كانی ژیان بوو، دوای قڕكردنی مرۆڤه‌كانی، جیهانه‌كه‌ی ڕۆژئاوا كه‌یفخۆشی و بێباكێ و بێویژدانی بوو، وه‌ك ئه‌و ساته‌ وه‌خته‌ی ئێمه‌ ده‌سووتاین وئیڤابڕاون پیچستی له‌شی ئێمه‌ی ده‌كرده‌ ته‌پڵه‌كه‌ی جگه‌ره‌كه‌ی به‌رده‌می. بێگومان شاعیر به‌ دڵێكی پڕ له‌ حه‌سره‌ت و ژان و نائومێدییه‌وه‌ ئه‌م قسه‌یە ده‌كات و توانج له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تی ده‌گرێ. ئه‌و ده‌ڵێ:
 كاتێ كارێزه‌ ڕووخاوه‌كان، نه‌وتى ڕەشیان
 ئه‌كرایه‌ ناو، چاویان ئه‌بوو
 به‌ دووكه‌ڵكێش. .
 پێستى له‌شیان،
 به‌ته‌پڵى جگه‌ره‌ى ( ئیڤابڕاون)! (43)
 تێبینی: له‌به‌ر سنورداری لێكۆڵێنه‌وه‌كه‌، بواری خستنه‌ڕووی (4) ته‌وه‌ری كه‌ ماوه‌، نییه‌.
  
 ئـه‌نجــام:
 1.  شێركۆ بێكه‌س كه‌ خاوه‌نی (43) كتێبى چاپكراوه‌ له‌ (6644) لاپه‌ڕەدا، له‌ (51) ده‌قی شیعریدا، جگه‌ره‌ و كه‌ره‌سته‌كانی جگه‌ره‌ی ته‌وزیفكردوه‌، ئه‌مه‌یش له‌ شیعری كوردیدا بێڕكابه‌ره‌.
 2.  شاعیر به‌هره‌مه‌ندی خۆی له‌ سنعاتكاریی شیعردا، به‌ ته‌وزیفكردنی هونه‌رمه‌ندانه‌ی بۆ ئه‌و (شته‌) كه‌مبایه‌خانه‌ی ژیانی ڕۆژانه‌، ده‌نوێنێ، جگه‌ره‌ و كه‌ره‌سته‌كانی نموونه‌ن، كه‌چۆن ئه‌و ده‌ستڕەنگینیی و شاره‌زایی خۆی له‌ ته‌وزیفكردنیان دا نیشانداوه‌.
 3. بۆ یه‌كه‌م جار شاعیر له‌ دیوانى (من تینوێتیم به‌گڕ ئه‌شكێ ــ 1974)، له‌شیعرى (ده‌نگ و ڕێگایه‌كى كه‌ڕ) وشه‌ی جگه‌ره‌ى به‌كارهێناوه‌. بۆ دوایین جاریش له‌ ده‌قێكدا له‌ دیوانى (خێراكه‌ مردن خه‌ریكه‌ بگات ـــ 2013 ) وشه‌ی جگه‌ره‌ی ته‌وزیفكردوه‌، له‌ ماوه‌ی ئه‌و (39) ساڵه‌دا، له‌ ئه‌زموون و داڕشتنی جیاوزجیاواز دا باقی ده‌قه‌كانی تری تۆمار كردووه‌.
 4. هه‌رگیز شاعیر، بانگه‌شه‌و (ڕێكلام) و بانگخوازیی بۆ جگه‌رەكێشان نه‌كردووه‌ وقه‌ت هه‌وڵی خۆشه‌ویست كردن و جوانكردنی ئه‌وی نه‌داوه‌ بۆ هاندانی كه‌سانی دیكه‌ بۆ جگه‌ره‌كێشان.
 5. دوای گه‌ڕان و سۆراغ و به‌دواچوون، له‌ شیعری عه‌ره‌بی و فارسی و ئینگلیزی و فه‌ره‌نسی، نه‌مان دی، هیچ شاعیرێكیان، له‌به‌رهه‌مه‌كانیاندا، به‌قه‌د شێركۆ بێكه‌س، بایه‌خی به‌ ته‌وزیفكردنی جگه‌ره‌ و كه‌ره‌سته‌كانی، له‌ شیعر، دابێت. تاكه‌ شاعیر، كه‌ جێ په‌نجه‌ی دیاره‌، شاعیری لوبنانی (بول یوسف شائوول 1944 ـ  ) ە كه‌ خاوه‌ن دیوانی (دفتر السیكارة‌)یه و (نزار قه‌بانی)یش چێ په‌نجه‌ی له‌م بواره‌دا دیاره‌‌.
 سه‌رچاوه‌كان:
  
 أ- سه‌رچاوه‌ی كوردی:
  
 یه‌كه‌م: كتێب

  
 1- دیوانی شێركۆ بێكه‌س، به‌رگی: 2، 3، 4، 5، 6، 7، سوید، 2009
 2- شێركۆ بێكه‌س، خێراكه‌ مردن خه‌ریكه‌ بگات، چاپخانه‌ی كارۆ، سلێمانی، 2013
  
 دووه‌م: سه‌رچاوه‌ی ئینته‌رنێت:
  
 - مێژووی جگه‌ره‌كێشان، ڕابه‌ر خۆشناو، 2011. www. rojana. net
  
 ب- سه‌رچاوه‌ به‌زمانی ئینگلیزی:
  
 1- http://www. World_view link
 2- http://www. merriam-webster. com/dictionary/worldview
 3- Daniel Hill and Randal Rauser Christian Philosophy A–Z Edinburgh University Press (2006) ISBN 978-0-7486-2151-1
 4- -http://asa3. org/ASA/education/views/index. html
 5- -http://www. /wiki/Cigar
 6- http:/ /wiki/%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%8A% D9%88
 7- -http://en. wikipedia. org/wiki/Pipe- smoking
 8- Judi news. net
 9- http://www. diannahardy. com/
 10- http://www. org/wiki/Chain smoking
 11- Allan & Barbara Pease, The Definitive Book of BODY LANGUAGE, Published  by Pease International PO Box 1260, Buderim, Australia, 2004
  
 پەراوێز:
  
 1) http://www. World_view link
 2) http://www. merriam-webster. com/dictionary/worldview
 3) https://en. wikipedia. org/wiki/World_view
 4) Daniel Hill and Randal Rauser Christian Philosophy A–Z
 5) سه‌رچاوه‌ی پێشوو
 6) http://www. /wiki/Cigar
 7) http://en. wikipedia. org/wiki/%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%8A% D9%88
 8) http://www. org/wiki/Chain smoking
 9) Judi news. net
 10) مێژووی جگەرەكێشان، ڕابەر خۆشناو، 2 حوزەیرانی 2011. www. rojana. net
 11) http://www. diannahardy. com/
 12) (دیوانی شێركۆ بێكەس، ب2، ل 778 ــ 779)
 13) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 5، ل 297
 14) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 5، ل 359
 15) دیوانی شێركۆبێكەس، ب4: 167
 16) دیوانی شێركۆبێكەس، ب 2 ل. 417-418دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 3، ل. 474-475
 17) دیوانی شێركۆبێكەس، ب 2 ل. 417-418
 18) دیوانی شێركۆبێكەس، ب 4: 81
 19) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 4، ل. 85- 86 (باسقەنە=كلكە سەبیلی دارین)
 20) http://www. org/wiki/Chain smoking
 21) Allan & Barbara Pease, The Definitive Book of BODY LANGUAGE, Published by Pease International PO Box 1260, Buderim, Australia, 2004 p. 287
 22) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 5، ل، 83.
 23) شێركۆ بێكەس، 2013، ل. 349
 24) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب5 ل. 639
 25) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 6، ل. 455 
 26) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب6, ل. 606
 27) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب6، ل. 618
 28) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب5, ل. 118
 29) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 6، ل 456
 30) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 6، ل. 463-464
 31) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 7، ل. 142-143
 32) یوانی شێركۆ بێكەس، ب 7، ل. 157
 33) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 7، ل. 169
 34) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب7، ل. 203
 35) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 6، ل. 362- 363
 36) دیوانی شێركۆ بێكەس، 2013، ل. 278-279
 37) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 4، ل. 611
 38) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 6، ل. 413
 39) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 7، ل. 363
 40) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 4، ل. 548
 41) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 6، ل. 434:
 42) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 6، ل. 501-502
 43) دیوانی شێركۆ بێكەس، ب 1، ل. 332
 • فنار : ڕاكردن لە ترساندا.