زمانی دەق زمانی ئایدیۆلۆژیا

نەجات ئەسپیندارەیی
Aug 2, 2017

ئەم بابەتە لە پێشبڕکێی لێکۆڵینەوەی بیستەمین فێستیڤاڵی گەلاوێژ بەشدار بووە.

دەقی ئەدەبی بە گشتی و زمانی شێعر بەتایبەتی ئەگەر كاریگەری ئایدیۆلۆژیای بەسەرەوە بێت. ئەو جیاوازییە ڕوون و ئاشكرایەی تێدا بەدی ناكرێ كە لە نێوان زمانی دەق ‌و نووسینی ئاساییدا هەیە. زمانی دەق زمانێكی سروش بەخشەو ئیلهام و هێماو ئاماژەكانی سنوری مانا فەرهەنگی یەكە دەبەزێنێت. چونكە لەزمانی دەقدا وشەكان راستەوخۆ مەبەستەكە بەدەستەوە نادەن. بەڵكو بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ خودی ناوەوەت دەبزوێنن. بۆئەوەی بە پێی بیركردنەوەو تێڕامان و بینین و بیستن و مەعریفەی خۆت پەی پێ بەریت و بونیادی شاراوەی بدۆزیتەوە. بۆیە ئێمە هەمیشە لە سۆراخی دەقێك داین كە خاوەن جیهانبینی خۆی بێت ‌و دوور بێ‌ لە هەژمونی ئایدۆلۆژیا. دەقێكی ئەوتۆ كە فەزایەكی فراوان لە ماناو ئاماژەكان بخولقێنێ كە هەڵگری تەفسیرو بۆچوون و لێكدانەوەی نوێ بێت و هەمیشە خوێندنەوەیەك بخوازێت كە پێشتر بۆی نەكرابێت. دەقێك كە ڕووبەرێكی فراوان و كراوەی هەبێت و بوار بۆ خوێنەرەكەی بڕەخسێنێ كە بەجیهانەكەیدا ڕۆبچێ و بە كەنارە فێنكەكەیدا پیاسە بكات و دیمەنێك لەسەر نەخشەكەی هەڵبژێرێت. دەقی زیندوو دەریایەكی قووڵەو مرۆڤ دەتوانێ لەڕێگای بیرو ئەندێشەو تێڕوانینێكی قووڵەوە بگاتە بنی ئەو دەریایەو گەوهەرەكانی بدۆزێتەوە. دەقی زیندوو ئەوەیە كە لەخودی نووسەرەكەیدا گەشە بكات.

 ئەو دەقەی كە لەنێو هزرو ناخی نووسەردا گەشەدەكات زۆر جیاوازترو بەرزترە لەو دەقەی كە لەسەر زەمینەی ئایدۆلۆژیادا گەشە دەكات. چونكە ئەوەی لەناخی نووسەردا چەكەرە دەكات و گەشە دەكات بەرهەمی بیرو ئەندێشەیەكی قووڵ و ئەزموونێكی دورو درێژە. بەڵام ئەوەی لەسەر زەمینەی ئایدۆلۆژیادا گەشەدەكات بەرهەمی ڕووداوەكانی ڕۆژانەیەو زوو دەپوكێتەوە. دیارترین شت كە زمانی دەق لە زمانی ئایدۆلۆژیا جیا بكاتەوە ئەوەیە كە زمانی دەق دەربڕینی ئەو هەستەیە كە لەقووڵایی ناخی مرۆڤدا بەرجەستەدەبێ. بەڵام زمانی ئایدۆلۆژیا دەربڕینی ئەو قەیرانە دەروونی و گرێ كوێرەیە كە كۆمەڵگا بەدەستی یەوە گیرۆدەیە. ئەو توخمە ئیستاتیكیانەی لە دەقی ئەدەبی دا هەن لەدەقی ئایدیۆلۆژیدا نین. بێگومان دەقی زیندوو بەرهەمی ئەو شاعیرو نووسەرە پایەبەرزانەیە كە توانیان ناوەڕۆكەكەی بەشێوەیەكی ئەوتۆ دابڕێژن كە چەندین ماناو خوێندنەوە بەخۆوە بگرێت. بەڵام دەقی ئایدۆلۆژی لە بنەڕەتدا پڕۆژەیەكی سیاسییەو هەڵگری دروشم ‌و بیر‌و ڕای حیزبییەو لە هەر سەردەمێك ‌و بەهەر ئاراستەیەك دا بڕوات دژایەتی ئەدەبی ڕاستەقینە دەكات. ئایدیۆلۆژیا واتا بیروباوڕناسی ( علم الافكار ) زاراوەی ئایدۆلۆژیا بۆیەكەمجار لەسەدەی هەژدەدا لەلایەن ( كۆنت دی تراس ) بەكار هێنرا. ئایدۆلۆژیستەكان بیروڕای جۆراوجۆریان هەیە سەبارەت بە بەختەوەربوونی ئادەمیزاد. سۆشیالیزم پێی وایە بەڕزگاربوونی چینی پڕۆلیتاریا سەرتاپای كۆمەڵگا بەختەوەر دەبێت و هەموو كێشە كۆمەڵایەتییەكان چارەسەر دەبن. ناسیۆنالیزم پێی وایە بەڕزگاربوونی نەتەوە بەختەوەری ڕوو لەكۆمەڵگا دەكات و كۆمەڵگا لەهەموو ڕووێكەوە دەبووژێتەوە. لیبڕالیزم پێی وایە ئازادبوونی تاك دەبێتە بنچینەیەكی پتەو بۆ ئازادبوونی كۆمەڵگا بەهەموو چین وتوێژەكانیەوە. ئایدیۆلۆژیا بریتی یە لە مەعریفەیەكی درۆزنانەو ئایدیۆلۆژیست بەو كەسە دەڵێن كە لەڕێگای فرت و فێڵی فیكری و لۆژیكی یەوە خەڵك فریو دەدات. ئایدۆلۆژیست كەسێكە كە بیروبۆچوونێكی خەیاڵپڵاوی دور لە واقیعی هەبێت و خاوەن ویژدانێكی خەڵەتێنەری درۆزنانە بێت. لێرەدا خەڵەتاندن دەبێتە مەبەستێكی شاراوەی ئەو هزرانەی كە بەئایدۆلۆژیا گۆش كراون. ئایدیۆلۆژیا تەنها بیرۆكەیەك نیە بەڵكو ڕابەرایەتی كۆمەڵێك بیرۆكە دەكات بۆ دروستكردنی ئاراستەیەك كە توانای گۆڕانكاری و كاركردنیان هەبێت. مرۆڤی ئایدیۆلۆژی خاوەن ئەندێشەیەكی سیاسییەو زۆرجار پەلكێشی دەكات بۆ ڕێگای چەوت.

 گرامشی دەلێ ( ئایدیۆلۆژیا زەمینەیەكە كە مرۆڤ لەسەری دەجولێت و بیروبۆچون و بەرژەوەندی و پلەوپایەی خۆی لەسەری بەدەست دێنێ و جێگاو مەرتەبەی خۆی دیاری دەكات )  ماركس سەبارەت بە ڕۆڵی دزێوی ئایدیۆلۆژیا دەڵێ : ( ئایدیۆلۆژیا شەرعیەت پێدانە بە دەسەڵات جا ئەو دەسەڵاتە ڕەوابێت یاخود ناڕەوا. ئایدیۆلۆژیا هەمیشە لەهەوڵی ئەوەدایە كە ئەو ناڕەواییەی لە دەسەڵاتدا هەیە بەپێچەوانە نیشانی خەڵكی بدات و سیمایەكی شەرعی بداتێ. بەڵام دەسەڵاتی ڕەوا پێویستی بە شەرعیەت پێدان نیە ) ئایدۆلۆژیا هەڕەشەیە بۆسەر پرۆسەی داهێنان و مەترسیش بۆسەر ئازادی فیكر دروست دەكات. بەهۆی زاڵ بوونی ئایدۆلۆژیاوەیە كەوا ئێمە لەهەژاریەكی فیكری و كلتوریدا دەژین. چونكە ئایدۆلۆژیا هەمیشە ڕۆشنبیریەكی بێ مەعریفە دروست دەكات. ئەو ڕۆشنبیری یەش بەو مەعریفە لاوازەی كە هەیەتی ئەستەمە بتوانێ جەوهەری مەسەلەكان وەرگرێت و لێیان تێبگات. . بێگومان ئەودۆخە ناسروشتی یەی كە بریتی یە لە بەخێرایی دەركەوتن و پەیدابوونی كۆمەڵێك نووسەرو رۆشنبیر لە مناڵدانی ئایدۆلۆژیادا جۆرێك لە سستی و سڕبوونی لەبواری فیكرو مەعریفە لێ كەوتۆتەوە. هەندێك نووسەرو رۆشنبیر هەن لەبنەڕەتدا خاوەن بەهرە نەبوون بەڵام ئەومێژووە دروستی كردن كە بیری ئایدۆلۆژی تێیدا لە گڕوگڵپەو پەرەسەندن دابوو. ئەوجۆرە نووسەرو رۆشنبیرانە لە ئەنجامی پەرە سەندنی بیری ئایدۆلۆژیدا توانیان لەگەڵ بیروبۆچون و پەیڕەو و پرۆگرامی حیزبەكان خۆیان بگونجێنن و ناوو ناتۆرێك پەیدا بكەن كە تائێستاش نانی پێوە دەخۆن. واتا لەسەر بنچینەی مەعریفەو زانین و ناسین دا پێنەگەیشتوون بەڵكو فراژی ئایدۆلۆژی بەرهەمی هێناون. بۆیە كە تەماشا دەكەی ئەگەر لەڕووی فیكریشەوە لێك جیاوازبن بەڵام بەرژەوەندی هاوبەش لەسەر یەك هێڵ كۆیان دەكاتەوە.

هەركاتێ‌ ئایدۆلۆژیا خۆی سەپاند بەسەر هەست‌و نەست‌و بیركردنەوەی ئەدیب و نووسەرو رۆشنبیراندا ئەو كاتە دەقێكی مردوو لە دایك دەبێ‌. بە تەجرەبەش دەركەوتووە هەروەكو ئەو ئەدیب‌و نووسەرانەی كاتی خۆی لە بن سێبەری ئایدۆلۆژیای ریالیزمی سۆشیالیستی كاریان دەكرد. دەقەكانیان ئەوەندە مەودابڕ نەبوو كە لە سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكی دیكە بە زیندووی بمێنێتەوە. چونكە ریالیزمی سۆشیالیستی لە ڕوالەتدا دەیویست هەموو نووسەرو رۆشنبیران پەروەردە بكات‌و ئاسۆی داهێنانیان بۆ بكاتەوە. بەڵام لە بنەڕەتدا دەیویست هەموویان وەكو پورەی هەنگ لە یەك شانەی حیزبیدا كۆیان بكاتەوە. ماركسییەكان دوای ئەوەی كۆماری سۆڤیەتیان دامەزراند ڕیالیزمی سۆشیالیستی یان كردە پێوەرێك بۆهەموو بەرهەمێكی ئەدەبی و هونەری. لەدیدی ئەوانەوە هەر بەرهەمێك گەر نەیتوانی لە قالبی ئەو ئایدیۆلۆژیایەدا بجولێتەوە ئەوە بەرهەمێكی لادەرەو ناچێتە چوارچێوەی ئەدەب و هونەری ڕەسەنەوە. ریالیزمی سۆشیالیستی ڕەنگ دانەوەی بیروباوەڕ‌و سیاسەتی شۆڕشی ئۆكتۆبەر بوو. واتا ئەدەبی چینی پڕۆلیتاریا بوو و ڕێبازێكی نەخشە بۆ كیشراو بوو. بەهرەی داهێنان دروستی نەكردبوو بەڵكو ئایدۆلۆژیا هێنابوویە ئاراوە. بۆیە ئەو نووسەرو رۆشنبیرانەی لەسەر ئەو ڕێچكەیە ڕۆیشتن بەرهەمەكانیان تەمەن كورت بوون ‌و وەكو گۆشتی قوتو زوو ئێكسپایەر بوون. چونكە ڕیالیزمی سۆشیالیستی دژی ڕوئیای نووسەر بوو دژی بیرو ڕای ئازاد بوو. دەیویست داهێنانی ئازاد قانگ بدات ‌و لەبەری بچوێنی. بەڵام ئەو شاعیرو نووسەرانەی خۆیان نەدایە پاڵ ئەو ئایدۆلۆژیایە‌و قەڵەمە تیژەكانی خۆیان بەسەرە داوەكانی ئەو ئایدۆلۆژیایە نەبەستەوەو پابەندی هیچ بیرو بۆچونێكی لە قالب دراو نەبوون بەرهەمەكانیان وەكو گەنجینەی پڕ گەوهەر لە سەدەیەكەوە بۆ سەدەیەكی تر هەر بە زیندوویی مایەوە. بۆ ئەم مەبەستەش بەڵگەی مێژووییمان لەبەر دەستە. بۆ نمونە (( لە یەكێتی سۆڤیەت بزاڤێك هەبوو بەناوی (برۆلیتكوڵت) واتا ئەدەبی پڕۆلیتاریا. كە هزرڤانی ڕوسی (بوجدا نوف) بە ڕێوەی دەبرد. بوجدا نوف دەیویست ئەدەبێكی چینایەتی دابمەزرێنێت كە بناغەكەی لەسەر فەلسەفەی ماركس دابمەزرێنێت. ئەوە بوو لە سەرەتای شۆرەِشدا زۆربەی ئەدیب ‌و نووسەران چونە سەر ئەو ڕێچكەیە.

بڕۆلیتكوڵتەكان شانازیان بەوە دەكرد كە هەر ئەوان دەتوانن لەو بەرەبەیانە نوێیەدا پەیامێكی مەزن بۆ گەلی شوڕەوی هەڵبگرن. پاشان كاربەدەستانی میری ویستیان ئەو بزافە بە حیزبەوە ببەستنەوە. ئەوە بوو فلادیمیر ( لینین ) پێی ڕاگەیاندن كە دەبێ‌ پەیڕەوی میتۆدی حیزب بكەن ‌و هەموو وزەو توانایان لەو چوارچێوەیەدا بەكاربێنن. بەڵام بوجدا نوف ئەو داوایەی ڕەت كردەوە. هەر لەگەڵ ڕەت كردنەوەی ئەو پێشنیارەدا لە هەموو لاوە تەنگەی پێ هەڵچنرا. ئەوە بوو (لینین) وتی: بوجدانۆڤ كەوتۆتە بن كاریگەری میسالی ‌و دەیەوێ‌ ئەدەبێكی بۆرجوازی كۆن زیندوو بكاتەوە. بەو تۆمەتەی كە خستیە پاڵییەوە هەموو ئەوانەی هاو بیرو ڕای بوون پەشیمان بوونەوەو لەسەر ڕێچكەكەی پاشگەز بوونەوە.

پاشان بە بڕیارێكی حیزبی لە 23 ئپریلی 1932 یەكێتی نووسەرانی سۆڤیەت دامەزرا. ئەو یەكێتییەی هەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوەخەریكی پڕۆڤە كردنی بیری سۆشیالیستی‌و داكۆكی كردن لە دەسەڵات‌و چەسپاندنی پرەنسیپەكانی حیزب بوو. هەربەو هۆیەوەبوو ئەدەبی ڕوسی بڕێكی زۆری لە هاوسەنگی خۆی لەدەست دا. بە تایبەتی لە ماوەی دووەم جەنگی جیهانی تا مردنی ستالین ئەو ماوەیەی (ئەدریە جدانۆڤ) سەرپەرشتی ئەدەب ‌و فەرهەنگی ڕوسی دەكرد. لەو ماوەیەدا ڕیالیزمی سۆشیالیستی ببوە ڕیالیزمی سیاسی. زۆربەی ئەدیب و نووسەرانی كومونیستی ئەو سەردەم پێیان وابوو كە ئەدەب دەبێ هەڵگری ئایدیۆلۆژیایەك بێ و لەژێر ڕۆشنایی ئەو ئایدیۆلۆژیایەدا ئەو پەیامەی پێیەتی بیگەیەنێ. لەڕاستیدا ئەوەش نەخۆشییەكی ڕۆشنبیری بوو تێكەڵ بەفیكری گەلانی سۆڤیەت كرابوو.

یەكێتی سۆڤیەت بەخۆی و ئایدۆلۆژیا قرپۆكەكەی لەلایەكەوە پڕوپاگندەی ئەوەی دەكرد كە پاڵپشتی چینی پڕۆلیتاریاو گەلانی چەوساوە دەكات. لەلایەكی تریشەوە هاوكاری ڕژێمە دكتاتۆرەكانی دەكرد بۆ قڕكردنی گەلە ژێردەستەكان و سەركوتكردنی بزاڤە ڕزگاریخوازەكانیان. لە هەموو بزاڤو شۆڕشە یەك لەدوای یەكەكانی گەلی كوردا یەكێتی سۆڤیەت یارمەتی هێزە داگیركەرەكانی كوردستانی دەدا بۆ سەركوتكردن و دامركاندنی ڕاپەڕینەكانی گەلی كورد. حیزبی شیوعی سۆڤیەت لەبنەڕەتدا باوڕی بە بوونی كورد نەبوو. بۆئەوەی كێشەی نەتەوایەتی و چینایەتی كوردی لەكۆڵ بێتەوە. دەیگوت كورد خاكێكی دێرینیان نیەو میللەتێكی گەڕۆكن. بۆیە دەیویست كوردەكانی سۆڤیەت ڕاگوێزێ بەڵام تەمەنی كورتی (لینین ) بواری ئەو نەخشە ئەمپریالیستەی نەدا. حیزبی شیوعی سۆڤیەت لەنەخشەی داگیركردن و بەرفراوانی یەكەی خۆیدا چەندین گەل و وڵاتی نەك بە بیروباوەڕ بەڵكو بە ئاگرو ئاسن داگیركرد. لەسەرەتای هەشتاكانیشدا ئەفغانستانی بەئاگروئاسن داگیركردو ژێرخانی ئابوری و پێكهاتەی نەتەوایەتی و مەزهەبی و ئایینی ئەم وڵاتەی شێواندو جیاوازی ئایدۆلۆژی لە نێوان ئەو پێكهاتانەدا دروست كرد كە تائێستا پێیەوە دەناڵێنن. هەر ئەو داگیركردنەی ئەفغانستان بوو داگیركردنی تری لێكەوتەوە. ئەوەبو ئەمریكاش لەلای خۆیەوە كەوتە نەخشەدانان بۆ داگیركردنی ئەم ناوچەیە. یەكێتی سۆڤیەت لەلایەكەوە داوای مافی چارەنووسی گەلانی دەكردو باسی ئازادبوونی چینی پڕۆلیتاریاو نەتەوە ژێردەستەكانی دەكرد. لەلایەكی تریشەوە بەزەبری ئاگرو ئاسن چەندین نەتەوەی جیاجیاو حكومەتی پێكەوە لكاندبوون خستبوونییە ژێر ڕكێفی خۆی. بەڵام چونكە پێكەوە لكاندنەكە بە ویست و ئارەزووی ئەو نەتەوەو حكومەتانە نەبوو. بۆیە لەساڵی  1990 ئەم ئەمپراتۆریەتە گەورەیە لەبەریەك هەڵوەشایەوەو حكومەتەكان ئازادی خۆیان وەرگرتەوە.

لەهیچ قۆناغ و سەردەمێكدا ئایدیۆلۆژیا گیانی تەبایی و لێبوردەیی و بەخشندەیی نیشان نەداوە. بەڵكو هەمیشە گیانی هێرش بەرانەو ڕك و كینەی لەمرۆڤدا جولاندووە. لێرەشدا دەتوانین نمونەی ئەدەبیاتی چین وەربگرین لەسایەی ئایدیۆلۆژیادا.

 لەسەدەی بیستەمدا ئەدەبیاتی ( چین ) جارێكی تر لەجولە كەوتوو تووشی شەلەل بوو. چونكە سیاسەت ڕێ و شوێنی بۆدیاری دەكرد. ئەوەی پێی باش بوایەو لە بەرژەوەندی خۆی بوایە پشتگیری دەكردو بەرزی دەكردەوە. ئەوەی لە بەرژەوەندی خۆشی نەبوایە كۆسپ و تەگەرەی بۆ دروست دەكرد. جموجۆڵێكی سەقەت بەناوی ئەدەبیاتی شۆڕەشگێڕانە لە ئارادابوو. لەماوەی سەد ساڵی ڕابردوودا هەڵكوتانە سەر فەرهەنگی كۆنی چین بەناوی شۆڕش بووە هۆی قاچاغ كردن و سوتاندنی كتێبی زۆر. ژمارەیەكی زۆر نووسەر كوژران و خرانە بەندیخانەوە. یان لەژێر باری قوڕس و تەنگ پێ هەڵچنیندا ناچاری دەربەدەری و ئاوارەیی بوون. وەها زەنگێك لەسەردەمی ئەمپراتۆریەتی چین دا وێنەی نەبوو. بێگومان سانسۆرێكی تەواو خرابووە سەر ئازادی ڕادەربڕین و ئازادی نووسین و ئازادی بیر كردنەوە. سروشتی ئەدیب و نووسەرانیش وایە ئەگەر مەودای قسەكردن و ڕا دەربڕینیان لێ بگیرێ بە ناچاری هەڵەتەی مەملەكەتان دەبن.

پاش كوشتارەكەی 1989 ی مەیدانی ( تیان ئان مێن ) زۆربەی ئەدیب و نووسەرە چینی یەكان ڕێی غوربەتیان گرتە بەر. هەڵبەت ئەوەش هەڵوێستی ئەو ئەدیب و نووسەرانەیە كە خاوەن مەبدەئن و نایانەوێت دەنگی ڕەسەنیان خەفە بكرێت. لەو ساڵانەی كەوا ( مانۆ سیدۆنل ) حكومەتی دیكتاتۆری بەسەر خەڵكا سەپاندبوو ئابلوقەی تەسكتری لە سەر چالاكی نووسەران دانابوو. تەنانەت ڕێی هەڵاتنیشیان نەمابوو. ئەوەش بەرهەمی ئایدۆلۆژیایە كەوا نووسەران دەخاتە قەفەزێكی تەسكەوە یاخود دەیانخاتە زیندانێكی بێ چراوە.

بۆیە بەهیچ شێوەیەك دروست نیە ژەنگی ئایدۆلۆژیا بكەوێتە سەر ئاوێنە كریستاڵەكانی ئەدەب هەروەها ئەگەر قسە لەسەر نووسەرو رۆشنبیرانی كوردیش بكەین چ لە ڕابردووداو چ لە ئێستادا بۆمان دەردەكەوێ كە زۆربەی نووسەرو رۆشنبیرانی كورد لەنێو چوارچێوەی ئایدۆلۆژیادا كاریان كردووە. یاخود با بڵێین ئایدۆلۆژیا پانتاییەكی فراوانی لە ئەزمونی ئەدەب و رۆشنبیری كوردیدا گرتووە. ئەگەر تێبینی بكەن بۆتان دەردەكەوێ‌ كە ئەو شاعیرو نووسەرو رۆشنبیرانەی كە ناتوانن لە بواری بەهرەو داهێناندا برەو بە ئەزموونی خۆیان بدەن. ئەوا هەوڵ دەدەن لە چوار چێوەی ئایدۆلۆژیایەكدا بوونی خۆیان بسەلمێنن. نوسەرو ڕۆشنبیرە لاوازەكان ئەوانەی كە لەفیكرو داهێناندا كەم ئەزموونن ناوو ناوبانگی خۆیان لەوەدا دەبیننەوە كە لەبن چەتری ئایدۆلۆژیایەكدا كار بكەن و درێژە بەكاری خۆیان بدەن. لەلایەكی تریشەوە زۆربەی نوسەرو رۆشنبیرانی وڵاتی ئێمە لەپێناو بەرژەوەندی تایبەتی خۆیانەوە لە ژێر هەژموونی ئایدۆلۆژیادا كاریان كردووەو دەیكەن. لەزۆربەی قۆناغە جیاجیاكانی مێژووی خەباتی كورد دا ئایدۆلۆژیا بۆتە بزوێنەرێكی بەهێزی بزاڤی ئەدەبی و رۆشنبیری گەلی كورد. چەمكی ئایدۆلۆژیا لەكۆمەڵگای ئێمەو هەركۆمەڵگایەكی تردا ئاماژەیە بۆ واقیعێك كە تاكتیكی سیاسی جێگای زانست و مەعریفە دەگرێتەوەو كۆمەڵگا تووشی لێكترازان دەكات. حەقیقەتی كۆمەڵگا یەك شتە ئەویش پێكەوە ژیانە. بەڵام كەسانی جیاواز بەدیدی جیاوازەوە بۆ ئەم حەقیقەتە دەڕوانن.

پێكەوە ژیان بنەمایەكی ئەخلاقی بۆهەموو كردەوەو چالاكییەكانی مرۆڤ پیكدێنێ لە كۆمەڵگادا. بەتایبەتی ئەو كۆمەڵگایانەی كە خاوەن پێكهاتەی جۆراوجۆرن. بونیادی كۆمەڵایەتی لەسادەترین مانایدا واتا پەیوەندییە بەردەوامەكانی نێوان پێكهاتە جیاجیاكانی كۆمەڵگا. بەڵام نەك ئەو پەیوەندییەی كە لەسەر بنەمایەكی ئایدۆلۆژی دامەزرابێت. كە ئەمە لەباشترین حاڵەتدا زەنگێكی خەتەرو مەترسییەكی گەورەیە بۆسەر ئێستاو ئایندەی مرۆڤەكان. بونیادی كۆمەڵایەتی و پێكەوەژیان و بەرژەوەندی هاوبەش ئەوەیە كە گشت پێكهاتەو هێزو گروپەكان لە كۆمۆنیكاسیۆنێكدا كۆبكاتەوە. واتا زەمینەیەكی بەرفراوان سازبكات بۆ پێكەوە ژیان و پەیوەندی بەردەوامی چینە جیاوازەكان. ئەگەر وانەبوو ئەوكاتە ئافاتە سیاسییەكان جێ بە بونیادی كۆمەڵایەتی لەق دەكەن. 

بۆیە پێویستە لەسەر مرۆڤی كورد خۆی رزگار بكات لە كۆت و بەندی ئایدۆلۆژیا. چونكە ئایدۆلۆژیا وا لەمرۆڤ دەكات كوێرانە هەنگاو باوێت و نەزانێ لەسەر چ ڕێچكەیەك قاچی داناوە. دەقی ئەدەبی زیاتر ئارەزووی بینین و زانین و دەرك پێكردنی ئەو ڕەگ و ڕیشە قووڵانە دەكات كە بەچاو نابینرێن. بەڵام دەقی ئایدیۆلۆژی هەندێك هەست و سۆزی لێ باركراوەو ڕەپێش كراوە بۆ نێو دنیای ئەدەب. بێگومان ئەودۆخە ناسروشتی یەی كە بریتی یە لە بەخێرایی دەركەوتن و پەیدابوونی كۆمەڵێك ئەدیب و نووسەر لە مناڵدانی حیزبدا جۆرێك لە سستی و دۆگمایی پێوەدیارە. هەندێك ئەدیب و نووسەر هەن لەبنەڕەتدا خاوەن بەهرە نەبوون بەڵام ئەومێژووە دروستی كردن كە شۆڕش تێیدا لە گڕوگڵپەو پەرەسەندن دابوو. ئەدیب و نووسەرانی ناو گڕوگڵپەی شۆڕش لە ئەنجامی پەرە سەندنی بیری نەتەوایەتی و چینایەتیدا توانیان دەربكەون و لەگەڵ بیروبۆچونی حیزبەكان خۆیان بگونجێنن و ناوو ناتۆرێك پەیدا بكەن كە تائێستاش درێژ بۆتەوەو نانی پێوە دەخۆن. واتا لەسەر بنچینەی مەعریفەو زانین و ناسین دا پێنەگەیشتوون. بەڵكو لەدایكبووی رۆژگارێكن كە تفەنگ و قەڵەم شان بەشانی یەكتر كاریان دەكرد.

 كۆمۆنیستەكان دەیانگوت ئەو گەلانەی ئازادی ‌و سەرفرازیان بەدەست هێناوە بەهۆی پەیڕەو كردنی ڕێبازی ماركسیزم بووە. بەڵام ئەو بۆچوونە وا نییە و ئەوانەی وا بیر دەكەنەوە بەهەڵەدا چوونە. چونكە ڕوون ‌و ئاشكرایە ئەو گەلانەی لەسایەی كۆمۆنیستیدا لە ستەم ‌و زۆرداری ڕزگاریان بوو لە جیاتی ئەوەی بە ژیانێكی خۆش ‌و پڕ لە كامەرانی ئاشنا ببن. بەپێچەوانەوە ژیانیان زیاتر لێ‌ تەسك بووە و ئایدۆلۆژیایەكی وەك دێوەزمە ئابلوقەی لەسەر دانان و دەسەڵاتی زاڵی خۆی بەسەردا سەپاندن.

هەروەكو گەلانی سۆڤیەت ‌و كوبا ‌و هەندێ‌ وڵاتی دیكە, كە ئامانجی سەرەكی ئەو گەلانە گەیشتن بوو بە ژیانێكی سەرفرازی و كامەرانی. كەچی بە پێچەوانەوە ئایدۆلۆژیای تاك ڕەو هەموو خەون‌و خۆزگەكانی زیندە بەچاڵ كردن ‌و هیواو ئاواتیان بە خەفە كراوی مایەوە, ئایدۆلۆژیستەكان بە پێی ویست ‌و خواستی گەلەكەیان نەدەجولانەوە. بەڵكو خەڵكەكەی خۆیان لە پڕۆسەی پێشكەوتن ‌و زانست ‌و تەكنەلۆژیا بێ‌ بەری كرد. .

 ئەو جۆرە ئەدیب و شاعیرو نووسەرانەی كە بەمەمكی ئایدیۆلۆژیا فرچكیان گرتووە تەنها خەمی بەدیهێنانی خەون و خۆزگەكانیانە لەڕێكای بەرهەمەكانیانەوە. شێعرو نووسینیان كردووە بە وەسیلەیەك بۆ پەیداكردنی نان ئەویش بە شێوەی دەرۆزەكردن و دەست پانكردنەوە. ( د. عەلی وەردی ) لەوەسفی هەندێ شاعیرو نووسەردا دەڵێ: ( مەبەستیان پارە پەیدا كردنە لەهەر ڕێگایەكەوەبێ ستایش و پیاهەڵدانی بەرپرس و دەسەڵاتداران بێ یاخود پانكردنەوەو ماستاو گرتنەوەبێ چونكە ئەو شاعیرو ئەدیب و نووسەرانە نایانەوێ بەڕەنجی خۆیان بژین بەڵكو دەیانەوێ لەسەر سفرەی دەسەڵاتداران بخۆن و كاوێژ بكەن )

 ئایدۆلۆژیا چ وەكو بیری ناسیۆنالیزم چ وەكو حیزب چ وەكو مەزهەب كاریگەری خەراپی هەبووە لەسەر كۆمەڵگاكان. بەتایبەتی مەزهەب چ لەكۆن و چ لەئێستادا رۆڵی زۆر خەراپی هەبووەو هەیە لە تێكدانی شیرازەی كۆمەڵگادا. ئەو مەزهەب و مەزهەبگەراییە چ لەناو ئایینی مەسیحی دابێت چ لەناو ئایینی ئیسلامدا.

 بۆنمونە لە مەزهەبی كاسۆلیكی دا كاتی خۆی كڵێسا سانسۆری خستبووە سەر خەڵكەكەو لێنەدەگەڕا زانست و مەعریفەی نوێ وەرگرن. وەهەر زاناو فەیلەسوفێك باسی زانست و مەعریفەی بكردایەو داهێنانێكی تازەی ئەنجامدابوایە كە مایەی پێشكەوتن و گەشەكردن بوایە یەكسەر تاوانباریان دەكردو پەلكێشی دادگایان دەكرد. بۆ ئەو مەبەستەش ( دادگای پشكنین )یان دامەزراندبوو. لەسەرەتای سەدەی سیانزە لەئەوروپا لەسەر دەستی پاپا  ( گریگۆر )ی نۆیەم دادگای پشكنین دامەزرا تا سەدەی هەژدە بەردەوام بوو. ئامانجی ئەو دادگایە ئەوەبوو كە چاودێری جموجۆلی زاناو فەیلەسوف و نووسەران بكات و لێپرسینەوەی توندیان لەگەڵ بكات لەسەر ئەو زانست و داهێنان و بەرهەمانەی كە لەگەڵ بیروڕاكانی كڵێسە نەدەگونجان. چەندین فەیلەسوفیان كوشت و سوتاندنیان هەركەسێك باوەڕی بە زانست و پێشكەوتن هەبوایە حوكمی لەسێدارەدانیان بۆ دەردەكرد. ( گالیلۆ ) كاتێ وتی زەوی بەدەوری خۆردا دەسوڕێتەوە یەكسەر پەلكێشی دادگای پشكنینیان كرد بەڵام ئەو بەزیرەكی و بڵیمەتی خۆی خۆی رزگاركرد. بەڵام دەست بەسەریانكرد لەماڵەكەی خۆیدا. دادگای پشكنین لە وڵاتی ئەسپانیادا لەنێوان ساڵانی 1480 و 1834 دا سەدهەزار كەسیان سوتاند.

 ( عەلی عیزەت بیگۆڤیچ ) لەكتێبی الاْ سلام بین الشرق والغرب دا دەڵێ : كاتی خۆی دادگای پشكنین بۆیە خەڵكی نەیاری خۆی دەسوتاند چونكە باوەڕی وابوو بەسوتانی جەستە ڕۆحی مرۆڤەكە رزگار دەبێ.

هەروەها لە ئەوروپادا موسڵمانەكانیش لەستەم و زۆرداری دادگای پشكنین بێ بەش نەبوون. لەساڵی 1492 كاتێ شانشینی غەرناتە كە دوا دەوڵەتی ئیسلام بوو خۆی دابەدەستەوە. بەڵێنی ئەوەیان بە موسڵماناندا گەر ملكەچی دەسەڵات بن ڕێگەیان پێدەدەن پەیڕەوی ئایینی خۆیان بكەن. پاشان لەبەڵێنی خۆیان پەشیمان بوونەوەو سەرپشكیان كردن یان دەبێ ببنە مەسیحی یان دەبێ وڵات بەجێ بێڵن. ئەوەبوو هەندێكیان بوون بەمەسیحی بەڵام هەر گومانیان لێ دەكردن بۆیە لەساڵی 1609 – 1610 زیاتر لە 275000 موسڵمان لە ئەسپانیا دەركران.

 عەبدالكریم سروش دەڵێ : (ریفۆرمی ئایینی لەم رۆژگارەدا سەركەوتوو نابێ ئەگەر ئاگاداری ئەو پێشكەوتنە بەردەوامانە نەبین كە لەبوارە جیاوازەكانی فكردا ڕوو دەدەن) بۆیە راڤەكار پێش ئەوەی بچێتە خزمەتی دەقێكی پیرۆز دەبێ مێشكی خۆی لە تەواوی خەیاڵ و ئەندێشەو بیروبۆچوونی خوڕافی پاك بكاتەوەو. بە زەینێكی ڕوون و بە بیرو بەهرەیەكی دەوڵەمەند بچێتە خزمەتی ئەو دەقە پێرۆزە تا بتوانێ ئایین وەكو ئاوێنەیەكی پاك و بێگەرد نیشانی خەڵك بدات. ئەوەی وای كردووە كە دەقە پیرۆزەكان بەهەڵەو ناتەواوی تەفسیربكرێن مامەڵەكردنێكی بێ ئاگایانەیە لەگەڵ ڕۆحی دەقەكەدا. واتا مامەڵەكردنە لەگەڵ دیوە دیارەكەی دەقدا دیوە بینراوەكەی دەقدا كە ئەمەش كارێكە هەموو خوێندەوارێك دەتوانی بیكات. ئایین دەتوانێ چەندین نەتەوەی جیاجیا لەبن یەك چەتردا كۆبكاتەوەو یەك ڕیزی و تەبایی و خۆشەویستی لەنێویاندا بڵاو بكاتەوە. بەڵام ئایدیۆلۆژیا دێت نەك هەر نەتەوەیەك بەڵكو خەڵكی شارێك دەكاتە چەندین تاقم و تیرەو پەرتەوازەیان دەكات و هەریەكەو بە ئاراستەیەكیاندا دەبات. , لێرەدا ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە كە هیچ ڕەهەندێكی ئایدۆلۆژی لە فەزای ئاییندا بوونی نییەو تەم و مژی ئایدۆلۆژی ناتوانێ لە ژینگەی ئایین نزیك بێتەوە. بێگومان ئەدیب و ڕۆشنبیری ئایدیۆلۆژی بیرمەند نیە هەروەها خاوەن هەڵوێستیش نیە ناشگەڕێ‌ بەدوای دۆزینەوەی نهێنییەكاندا. بەڵكو دەیەوێ‌ لە بڵندگۆی ئایدۆلۆَژیادا دەنگی خۆی بەرز بكاتەوەو خۆی بە خەڵك بناسێنێ‌، چونكە ئایدۆلۆژیا بریتیە لە زمان لوسی‌و لەخشتە بردن ‌و فێڵبازی جۆری ساحیرەكان و هەمیشە دەیەوێ‌ پیرۆزی بدات بە شتە بە پەراوێزكراوەكان. هەموو كارێكی مەزن لە دیدی عەقڵی ئایدۆلۆژیدا بچوك دەبێتەوە. چونكە مرۆڤی ئایدۆلۆژی لە كونی دەرزی یەوە تەماشای دنیا دەكات.

 تەنها ڕەخنەی ئازادیش دەتوانێ دەقی ئەدەبی لە كۆت و زنجیری ئایدۆلۆژیا ڕزگار بكات و لەو قالبە تەسكە بیهێنیتە دەرەوە. رەخنەی ئازاد دەتوانێ زەنگێك لێبدات و خەڵك وشیاربكاتەوە كە چیتر بەدوای ئاماژە ترسناكەكانی ئایدۆلۆژیا نەكەون و فریو نەخۆن. ئێمە ڕەخنەیەكمان دەوێ كە ئەركێكی گران و پیرۆز باوێتە سەر شانی خۆی. كە بریتی بێت لەرزگاركردنی ڕۆحی ئەدەب لەناو گێژاوی ئایدۆلۆژیادا. بریتی بێت لە تێكشكاندنی ئەو كۆت و زنجیرانەی بوونەتە قەفەسی ئاسنین و ڕۆحی ئەدەبیان بەندكردووە. هەموو بابەتێكی ئەدەبی و هونەری دەبێ بخرێتە بەر تیشكی ڕەخنەو بەچاوێكی تیژو وردبینانە پشكنینی بۆبكرێ. چونكە هەتا دەسەڵاتیش ئەگەر ڕەخنەی لێ نەگیرێ وەكو مناڵێكی لاساری لێ دێت كە كەس نەبێ ڕێنمایی بكات. هەر لەسەردەمانی كۆنەوە تاكو ئێستا بەهێزكردنی بونیادی ئەدەب و ڕاستكردنەوەی هەڵەو بڕگە لاوازەكانی بەهۆی كاریگەری ڕەخنەوە بووە.       

 ئەو هەڵەو گرفتانەی كە ئایدۆلۆژیا دەیان ڕەخسێنێ دەبنە بەردی ڕێگر لەبەردەم سروشتی گەشەكردن و نەشونما بوونی ئەدەبەكەمان. چونكە ئایدۆلۆژیا هەرگیز ناتوانێ وەك ڕۆحێكی ئازاد بچێتە بەر جەستەی ئەدەب و بیجولێنێ. هەر ئەدیب‌و ڕۆشنبیرێك بە زمانی ئایدۆلۆژیا بیر بكاتەوە بەرهەم و بابەتەكانی هەر بۆ ئەو قۆناغ‌و ئەو سەردەمە دەست ئەدات كە ئایدۆلۆژیاكەی تێدا باوە. چونكە ئەدەبی ئایدۆلۆژی زۆر بەلاوازی لەدایك دەبێت و لەسنوری جوگرافیایەكی بەرتەسكدا دەخولێتەوە. هەر دەقێكی ئایدۆلۆژی لە قۆناغی لە دایك بوونییەوە كاریگەرییەكی بەهێزی دەبێ ‌و خەڵك هەیە تامەزرۆی دەبێت.

بەڵام كە گۆڕانكاری بەسەر بونیادی ئایدۆلۆَژیاكە داهات دەقەكەش بە شێوەیەكی سروشتی بەرەو نەمان دەچێت. لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەم كۆمەڵێك شاعیر‌و نووسەری كورد پەیدابوون كە بە مەمكی ئایدۆلۆژیا فرچكیان گرت ‌و لە باوەشیدا گەورە بوون و بوونە سوارچاكی مەیدان. من لێرەدا هەندێك ناوم هەڵبژاردووە وەكو گۆران و شێركۆبێكەس و هێمن و هەژار كە بەراوردێك بكەم لەنێوان ئەو شێعرانەیان كە بەڕاستی دەقن و لەگەڵ ئەو شێعرانەی كە زیاتر لە دروشمی حیزبی دەچن و لە سۆزو عاتیفە بەولاوە هیچی تر نین. من لێرەدا كە ئەم ناوانەم هەڵبژاردووە بەلامەوە گرنگ نیە كە پێگەی كۆمەڵایەتی یان و ئاستی رۆشنبیرییان چەندە. چونكە من هاتووم كار لەسەر جیاوازی بابەتەكانیان بكەم واتا بابەتی ئەدەبی و بابەتی ئایدیۆلۆژی. دوابەدوای ئەوە كۆمەڵێك ناوی ترم هەڵبژاردووە كە بەرهەمەكانیان دەقی كاریگەرن و دورن لە سێبەری ئایدیۆلۆژیا. 

 سەرەتا بە ( گۆران ) ی شاعیرەوە دەست پێ‌ دەكەین. گۆران پێش ئەوەی بكەوێتە نێو گەمەی ئایدۆلۆژیا یاخود بەر لەوەی بكەوێتە ژێر كاریگەری ئایدۆلۆژیا ‌و بەر لەوەی بە فیكری ماركس ئاشنا بێت شاعیرێكی زۆر چاك‌و چالاكەو شیعرەكانی زۆر تەڕو ناسك و بەتام و چێژن. وزەو توانایەكی بێ‌ سنوری هەیە. شیعرەكانی لەگەڵ سر‌وشتی هەمو كەسێك دەگونجێن و كاریگەریان لەسەر هەموو چین ‌و توێژیّك هەیە. بەڵام پاش ئەوەی پێ دەنێتە ناو قۆناغی ئایدۆلۆژیاو دەكەوێتە ناو گەمەی سیاسی، ئەو كاتە سادەو ساكاری دەكەوێتە نێو شیعرەكانی ‌و سەنگ ‌و مەحەكی جارانیان نامێنێ.   بۆ نموونە سەیری ئەم شیعرەی خوارەوەی بكەن كە دوور لە كەش ‌و هەوای ئایدۆلۆژیا گوتوویەتی. بزانن چ دەست ڕەنگینی یەكی پێوە دیارە. سەیر كەن چۆن وەكو هەنگ شانەی هونەری رێك خستووەو تك تك شەهدی لێ‌ دەبارێ‌.

 

جادە چۆل و سێبەر بوو كاتی بەیانی

ئەڕۆیشتم خەیاڵاوی ئەمڕوانی

بۆسەوزایی دەورو پشتم بۆ ئاسمان

بۆشاخی بەرز خانووی تازە دنیای جوان

ئەرۆیشتم بەئەسپایی كش و مات

لاشە سست و دڵ كەیلی تاسەو ئاوات

لەپڕ نازانم چۆن سەرم هەڵبڕی

بەرانبەرم بەژنێك دەركەوت وەك پەری

لەگەڵ ئەوەی لەعەباوە ئاڵابوو

لەدیمەنی شیرینی ئاشكرابوو

ئەم داهێنانە جوانە هاندانێكە بۆ هەموو ئەدیب و نووسەرو شاعیران كە خۆیان لەتەواوی گەمارۆكانی ئایدیۆلۆژیا بەدور بگرن و خۆیان لەو كلتورە بپارێزن كە بیروهۆشیان كۆت و بەند دەكات. شیعر چەندی لەململانێ سیاسی و كۆمەڵایەتیەكان بەدور بێ زیاتر دەقبوونی خۆی بەرجەستە دەكات و بەدور دەبێ لەهەموو قالب و چوارچێوەیەكی بەرتەسك. لێرەدا گۆران زمان دەباتەوە ناو سروشتی جوان و لەهەموو دەمامكێكی ئایدیۆلۆژی رزگاری دەكات.

 

یان لەشیعرێكی تردا دەڵێ :

كۆمەڵە شاخێك سەخت و گەردن كەش

ئاسمانی شینی گرتۆتە باوەش

سەرپۆشی لوتكەی بەفری زۆر سپی

بەدارستان ڕەش ناو دۆڵی كپی

جۆگەی ئاوەكان تیایا قەتیس ماو

هەر ئەڕۆن ناكەن پێچی شاخ تەواو

 لێرەدا گۆران بەوشەی ناسك و جوان تەصویرێكی فەننی یاخود تابڵۆیەكی رەنگاورەنگی جوانمان بۆ دەنەخشێنێ. بەوشەی جوان وێنەیەكمان بۆ دروست دەكات كە هەر حەز دەكەی تەماشای بكەیت. بێگومان لەسەر لوتكەی شاخەكان و دارستانی چڕوپڕی ناو دۆڵەكان كە شنەی با هەڵدەكات‌و دارو دەوەن ڕادەژەنێ‌ هەرچی گەڵای درەختە هەمووی دەكەونە جوڵەو لەرزین. گۆران هاتووە بەشێوەیەكی هونەری و زۆر بە دیقەت وێنەی گرتووە. لەنێو ئەو سر‌وشتە جوانەدا مرۆڤ هەست بە تام‌و چێژێكی بێ‌ وێنە دەكات. كاتێ‌ دەبینێ‌ درەختەكان هێدی هێدی بە شنەی با سەما دەكەن. هەنگ بە لەنجەولار لەسەر گۆنای گوڵە هێرۆ دەنیشێ‌‌و شیلەكەی دەمژێ‌ گمەی كۆترو جریوەی باڵندان سەمفۆنیایەكی حەزین پێك دێنن. كانیاوی پێدەشت‌و بنارەكان لەبەر تریفەی مانگە شەو دەبریسكێنەوەو ئەستێرە لە ئاوێنەی بێگەردیانەوە دیار. ئەم وێنە جوانانە ڕەگەزی سەرەكی شیعرن‌و هەر شیعرێك ئەم وێنانەی تێدا نەبێ‌ وەكو درەختێكی سەروپەرچەم ڕنراو دێتە بەرچاو.

دیاردەكانی ژیان لای هەمووكەس وەك یەك هەستی پێناكرێ. ئەوكەسەی پێی دەگوترێ شاعیر زۆر بەوردی لەشتەكان دەڕوانێت و لێكیان دەداتەوە.

 

هەر چەن ئەكەم ئەو خەیاڵەی كە پێی مەستم

بۆم ناخرێتە ناو چوارچێوەی هەڵبەستم

لێكدانەوەی دەروون قسەی زبانم

بۆچی وەها دوورن لەیەك نازانم

ئەمویست دەرون بكرایەوە وەك تۆمار

دەركەوتایە جوانتر لە بەهار

دەركەوتایە: ئاوات هیوا خەو بینین

پرشنگدارتر لە ئەستێرەی قوبەی شین

دەركەوتایە مانگ مەنگی دەریایی

كە نەرمە با لە ڕووی ئەدا ئەسپایی

  خاڵی بەهێزی شیعر لەوەدایە كە لەڕێگای وێنەوە ئیحا بەهزرو بیر بدات نەك لەڕێگای خستنە ڕووی بیرێكی ڕووت و چەند ڕستەیەكی سادەوساكار. وێنە تاقە هۆیەكە كە ئەو زمانە جیاوازە بۆ شیعر دەستەبەر بكات كە مرۆڤیش هەمیشە حەزی بە وێنەو مانادار كردنیەتی. ساكارترین ماناو پێناسی وێنەش ئەوەیە كە بریتییە لەنیگارێك كە بەكۆمەڵێك وشە كێشرابێت و هەست و سۆزیان لەگەڵ خۆیان هەڵگرتبێ و شاعیریش بە وێنەكێشانەكەی تەسەوڕێكی دیاریكراوی زادەی هەست و بیرو هۆشی خۆی دێنێتە بوون. مانای وایە ئەو وێنەكێشانە ماناكانی زمان لە بازنەیەكی تەسكەوە بۆ جیهانێكی فراوان دەگوازێتەوە. وێنەی شیعری تەنها شتی دەرەوە نیشان نادات و شتە نادیارو پەنهان و شاراوەكانیش فەرامۆش بكات و نەپڕژێتە سەریان. بەڵكو وێنەی هەڵبەزو دابەزو هەڵچوون و نیشتنەوەكانی ناوەوەی شاعیر دەكێشێت. 

گۆرانی شاعیر لەخەیاڵێكی قووڵدا دەژی و هەر خەیاڵیش مەودای بیركردنەوەی وەها قووڵ و فراوان كردووە. ئەو خەیاڵەی كە گۆران پێی مەستە وەكو ئەسپێكی سەركەشەو زۆر بە زەحمەت دەستەمۆ دەبێ. بەڵام گۆران پاش ماندوو بوونێكی زۆر هەر دەستەمۆی دەكات.

 

شیعری گۆران لەفەزای خەیاڵی هەموو كەس جێگای خۆی دەكاتەوە. چونكە خوێنەر كە شیعرەكە دەخوێنێتەوە ڕووداوی ناو شیعرەكەو خەیاڵی ناسكی شیعرەكە بەخەیاڵی خۆی دەزانێ. بەڵام هەموو خوێنەرێكیش ناتوانێ بچێتە ناو زەینی گۆرانەوەو لە گوتنەكانی تێبگات.             چوونە نێو دنیای شێعر واتا چوونە نێو دنیای شتە جوانەكان. چونكە شێعر فڕینێكی بەردەوامە بەنێو سروشتی جواندا. شیعرەكانی گۆران وات لێدەكات لەم دونیایە داببڕێیت لە دونیای ئامێرو ئاسن و تەكنۆلۆژیاو دوكەڵی گازو بەنزین و كارگەو. هتد بچیتە دەرەوەو بچی بۆ نێو سروشتی جوان و بەكەنارە ئاویەكاندا گوزەر بكەیت و بەنێو سێبەری چنارو دارگوێزو سپینداردا وردە وردە بۆ سەروچاوەی كانی بكشێی. گۆران شێعرەكانی بەفۆڕمێكی زۆر جوان و ناوەڕۆكێكی زۆر قووڵ داڕشتووە. لای گۆران شێعر بریتییە لە كۆمەڵە وشەیەكی مۆسیقادار كە لە كاتی خوێندنەوەدا مرۆڤ دەخاتە سەماوە.

شێعر ئەگەر مۆسیقای ناوەوەی نەبوو تام و چێژێكی ئەوتۆ بەخوێنەر نابەخشێ و لەدەنگێكی سادە بەولاوە هیچیتر نیە. هەروەها بەلای ئەوەوە شێعر هەڵگری مەبەستێكی قووڵەو لەپشت وشەكانیەوە چەند واتایەكی فەلسەفی خۆیان حەشا رداوە. گۆران پێی وایە شێعر وزەیەكی تایبەتی فراوانی هەیەو لە مەودای كارە هونەریەكانی تر ڕەت دەكات و دەچێتە مەملەكەتی شتە شاراوەكان و لەوێ پەی بەنهێنییەكان دەبات.

هەروەها گۆران لە شیعرێكی تردا دەڵێ‌:

 

كانییەكی ڕوونی بەر تریفەی مانگە شەو

لەبنیا بلەرزێ‌ مرواری زیخ‌و چەو

جوانترە لە لای من لە دەریای بێ‌ سنوور

شەپۆلی باتە بەر تیشكی ڕۆژ شڵپ ‌و هوور

 

هیچ ژانرێكی ئەدەبی بەقەد ئەم جۆرە شیعرە لە ڕۆحی مرۆڤەوە نزیك نیە. چونكە ئەم جۆرە شیعرانە دەبنە سەرچاوە بۆ هونەری گۆرانی و مۆسیقاش كە مرۆڤ بە بیستنی تۆزێك هێور دەبێتەوەو خەم و پەژارەی دەڕەوێتەوە. لێرەدا زیرەكی‌و ژیری گۆرانمان بۆ دەرئەكەوێ‌ ‌و لە كڵاو ڕۆژنەی شیعرەكانییەوە تواناو بەهرەو لێهاتوویی دەبینرێ‌. شاعیر لێرەدا چۆتە نێو سر‌وشتی جوان‌و ژیرانەو بە دەست و خامەیەكی ڕەنگین تابلۆیەكی جوان‌و سەرنج ڕاكێشمان بە دەنەخشێنێ‌. كە بەوردی لەشیعرەكانی گۆران دەڕوانین بۆمان دەردەكەوێ كە خاوەنی ناسكترین هەستی سەردەمی خۆی و سەردەمی ئێستامانە.

تا ئێرە دەتوانین بڵێین گۆران شاعیرێكی بە توانایە بە سەلیقەیە سوارچاكی مەیدانە شیعرەكانی بریتییە لە وردەكاری ‌و جوانی ‌و پشكنین ‌و دەرخستنی شتی شاراوەو جوانی سروشت. ئەو جۆرە شیعرە لە هەموو كات‌و سەردەمێكدا بە ناخی مرۆڤدا ڕۆدەچێت ‌و هەڵوێستەی پێ‌ دەكات ‌و لەگەڵ هەست‌و سۆزو تێڕوانینەكانیدا یەكانگیر دەبێ‌, كە شیعرەكانی گۆران دەخوێنینەوە وا هەست دەكەین كە بەرامبەر چەند تابلۆیەكی ڕەنگاو ڕەنگ وەستاوین یاخود ڕوبەڕوی چەند ڕەمزێك بوینەوە كە بە خەیاڵی ناسكی شاعیردا هاتوون. هەروەها هەست بە دەوروبەر‌و شتەكان دەكەین, هەست بە پەیوەندی مرۆڤ بە سروشتەوە دەكەین.

 

با بزانین گۆڕان لەسەر ئەم ڕەوتەی خۆی هەر بەردەوام دەبێ‌ تا دەگاتە لوتكە یاخود بار‌و زروفی ڕۆژگار بە لاڕێیدا دەبات ‌و پەلكێشی دەكات بۆ ناو گێژاوی ئایدۆلۆژیا,

بێگومان گۆرانیش وەكو زۆربەی شاعیرانی تر دەكەوێتە ناو گەمەی ئایدۆلۆژیاو لەشیعرە ئایدیۆلۆژیەكانیدا ئەو بەهرەو سەلیقەی جارانی نامێنێ‌ ‌و لارو لاوازی دەكەوێتە ناو داهێنانەیەكانیەوە, زمانی شیعری دەگۆڕدرێ‌ بۆ زمانێكی زۆر سادەو ساكار بە واتایەكی تر بەهرەی هونەری دەگۆڕێ‌.

 

چونكە لەم شیعرەی خوارەوە كە بۆ یادی (لینین) نووسیویەتی هەموو كەس هەست بەوە دەكات كە زمانی دەق گۆڕاوە بۆ زمانی ئایدۆلۆژیا, واتا گۆران بەر لەوەی پێ‌ بنێتە ناو سنووری ئایدۆلۆژیا شاعیرێكی خاوەن بەهرە بوو. بەڵام پاش بە ئایدۆلۆژی بوونی دەبێتە سیاسییەكی كەم ئەزموون. لێرەدا من بەراوردێك دەكەم لە نێوان ئەو دوو شیعرەی كە لە سەرەوە باسم كردن ‌و هەروەها ئەو دوو شیعرەی لە خوارەوە باسیان دەكەم كە بۆ یادی لینین گوتویەتی, بێگومان جیاوازیەكەش زۆر بە زەقی دیارە چونكە لە شیعری یەكەمدا گۆران توانیویەتی وێنەی جوان‌و خەیاڵی جوان‌و زمانێكی شیعری جوانی تێدا بەكار بێنێ‌. بەڵام كە باز ئەدا بۆ ئایدۆلۆژیاو دەكەوێتە ژێر كاریگەری ڕێچكەیەكی سیاسی ئەوكاتە شیعرەكەی زۆر مەرجی هونەری لەدەست ئەداو دوور ئەبێ‌ لە وێنەی جوان‌و خەیاڵی ناسك‌و تەڕ

 

بۆ نمونە گۆران لەم شیعرە ئایدۆلۆژییەی دا دەڵێ‌:

بەسەر كردەیی بەرزی هاوڕێ‌ لینین

كشا لەشكری شۆڕشی سوری چین

بە زانست‌و بیر‌و بە خوێن‌و عەرەق

شەوی ئادەمیزادی خستە شەبەق

برادەر لینین

بە عەزم‌و ئاسنین

كە پێی نایە ژین

سەری بەرزە چین

بژی یادی پیرۆزو بەرزی لینین

بژی داس‌و چەكوش بژی حیزبی چین

 

كەرستەی زمانی شاعیری ئایدۆلۆژی كەرستەیەكی كۆن و تەقلیدەو پێكهاتووە لە كومەڵە وشەیەكی سواو كەچەندین جار تیژ كراونەتەوە. وەك وشەی. چەكوش. و داس. و. لینین. و چین. و بژی. و لەشكرو. و شۆرەش. و هتد. دەبینین زۆربەی وشەو زاراوە سیاسییەكان لەشێعرێكەوە بۆ شێعرێكی تر یان لە شاعیرێكەوە بۆ شاعیرێكی تر وەكو پارە دەستاو دەستی پێ دەكرێ.

هەروەها لە شیعرێكی تردا دەڵێ‌:

فڕیم بەناو هەوری بەرزی ئاسمانا

بەسەر هەزار دیمەنی جوانا

تا گەیشتمە بەر دەروازەی كرەملین

ژێر سێبەری پەیكەری بەرزی لینین

ڕووی سەرنجم كردە هەركوێ‌ لینین بوو

هەر خۆی باوك سەرۆك مامۆستای چین

دیم نە بە ڕەنگ دیم نە بە دەنگ نە بە بیر

لەكیس چووە بۆ ئینسان لینینی ژیر

ئێستاش دەستی درێژ ئەكا بە ئەمووست

شەقامی ژین پیشان ئەدا بست بە بست

 

شیعری نایاب و جوان لەناخ و زەینی مرۆڤدا چەكەرە دەكات و گەشە دەكات بەڵام كاریگەریە دەرەكیەكان لە وەزیفەی خۆی لای دەدەن.

لێرەدا بۆمان دەرئەكەوێ‌ كە (گۆران) پاش ئەوەی دەكەوێتە نێو گێژاوی ئایدۆلۆژیا زمانی شیعری خۆی لەدەست دەدا، قووڵ بوونەوەیەكی فیكری و مەعریفی لەشێعرەكانیدا بەدی ناكرێ. چونكە ئەو دوو پارچە شیعرەی كە بۆ لینین وتوویەتی زۆر سادەو ساكارن ‌و بەهرەی هونەریان تێدا نیە. خەیاڵی ناسكیان تێدا نیە بیرۆكەیەكی قوڵیان بەخۆوە هەڵنەگرتووە بەڵكو چەند ڕستەیەكن لە دەمەتەقێی ناو بازاڕ دەچن. لێرەدا بۆمان ڕوون دەبێتەوە كە دەقی ئایدۆلۆژی هەمیشە یەك جۆر خوێندنەوە هەڵدەگرێ‌ بەڵام دەقی زیندوو چەند جۆر خوێندنەوە هەڵدەگرێ‌‌و لە خوێنەرێكەوە بۆ خوێنەرێكی تر مانایەكی تر دەبەخشێ‌.

چونە ناو بازنەی ئایدۆلۆژیا بۆ ئەدیب‌و ڕۆشنبیران كارێكی شیاو نیە. چونكە هەندێك جار هەژموونی ئایدۆلۆژیا هەستی ناسكی ئەو ئەدیب‌و هونەرمەندانە بە خەفەكراوی دەهێڵتەوەو وادەكات كە نەتوانن هەستی خۆیان بەجوانی دەرببڕن. ئایدۆلۆژیا ناوەندێكی پڕ لە دژایەتییەو هەمیشە هەوڵ دەدات ئیحتیوای كێشەو ڕوداوەكان بكات ئەگەر بەرەواژیش بێت، بۆیە من پێم وایە ئەو ئەدیب‌و هونەرمەندانەی كەوتوونەتە نێو چوار چێوەی ئایدۆلۆژیا بابەتەكانیان درێژخایەن نابێت و تەمەنیان لەگەڵ تەمەنی ئایدۆلۆژیاكە دایە. كە ئایدۆلۆژیاكە بەسەرچوو بابەتە ئەدەبییەكەش یان هونەرییەكەش بەسەر دەچێ‌. بەڵام ئەو ئەدیب‌و هونەرمەندانەی نەكەوتوونە بن كاریگەری هیچ ئایدۆلۆژیایەك بابەتەكانیان‌و دەقەكانیان قووڵ بوونەوەو ڕووچونێكی ئیستاتیكانەیان پێوە دیارەو دۆست‌و دوژمنان لەهەموو كات‌و سەردەمێكدا شانازی پێوە دەكەن.

نمونەشمان لەم بارەیەوە زۆرە وەك مەحوی‌و مەولەوی‌و ناڵی‌و سالم‌و پیرەمێرد‌و خانی‌و جەزیری‌و بابە تاهیر‌و حاجی قادر‌و. . . هتد. ئەو شاعیرە گەورانە خاوەن ئیرادە بوون لە ناخی خۆیانەوە شتیان بۆ دروست دەبوو, بەرهەمەكانیان زادەی بیر‌و بۆچونی خۆیان بوو. ئێمەش هەر بەهۆی ئەوانەوە شانازی بە ئەدەب‌و هونەر‌و كەلتوری گەلەكەمانەوە دەكەین. هەروەها بەهۆی ئەوانەوە خۆمان بە خاوەن گەنجینەیەكی دەوڵەمەند دەزانین. ئەو شاعیرە پایەبەرزانەی باسمان كردن هیچ ئایدۆلۆژیایەك یارمەتی ناو دەركردن‌و شان‌و شەوكەت بەرز كردنەوەی نەدان بەڵكو بە ووزەو توانای خۆیانەوە ناویان دەركردوو وەكو مانگی چواردە بە ئاسمانی ئەدەبەوە دیارن.

هەروەها لە وەچەی پاش (گۆران) ئەگەر باسی هەندێ‌ شاعیری تر بكەین دەبێ‌ لە (شێركۆ بێكەس)ەوە دەست پێ‌ بكەین، لە هەشتاكان بە سەرەوە ناوی شێركۆ بێكەس وەك ناوێكی دیار‌و بەرچاو لەنێو جیهانی ئەدەبدا دەنگی دایەوە. گومان لەوەدا نیە كە شێركۆ شاعیرێكی بە توانایە چونكە لە شیعرەكانیدا وەستایانە تەونەكەی چنیوە‌و دەست ڕەنگینی پێوە دیارەو فكرێكی قووڵ و هەستێكی ناسك لە شیعرەكانیا ڕەنگ ئەداتەوە.

بۆ نمونە لە شیعرێكی نایابدا دەڵێ‌:

ئەگەر لەناو شیعرەكانما گوڵ دەراوێژنە دەرەوە

لە چوار وەرز. وەرزێكم دەمرێ‌

گەر یار بێننە دەرەوە دوانم دەمرن

گەر نان بێننە دەرەوە سیانم دەمرن

گەر ئازادی بێننە دەرێ‌

ساڵم دەمرێ‌ ‌و خۆشم دەمرم

ئەم شێعرە هەڵگری ئەو هەموو ڕەهەندانەیە كە لە دەقێكی گەورەدا هەیە. تابلۆیەكی جوانی نەخشاندوە. گوڵ ڕەمزی ئەوینداری و خۆشەویستی و جوانییە، یار كانگای سۆزو بەزەیی و سێبوری دڵانە. نان نیشانەی بژێوی و قوتی ژیانە. ئازادی نیشانەی سەرفرازی و سەر بەرزی مرۆڤە. مرۆڤ گەر ئازاد نەبێ نان و. گوڵ و. یاری بۆچیە؟ هەروەها ( قانیع )ی شاعیریش لەم بارەیەوە دەڵێ (( گەر بەئازادی نەژیم مردن خەڵاتە بۆ لەشم )) قانیعیش زیرەكانە بۆی چوەو هەستی بەوە كردووە كە مرۆڤ لەژێر خاكا بێت و كرم بیخوات باشترە نەك لەقەفەسی دیلی دابێت و ژیانێكی كۆڵەمەرگی باتەسەر. بۆ كەڵە مێردان ژیان ئەوكاتە خۆشە كە وەكو مەلێكی ئازاد لەشەققەی باڵ بدەن و پێدەشت و لوتكەو كڵاوی كەژان تەی بكەن و بەئاسمانی سەربەرزیا بسوڕێنەوە بەڵام گەربوونە دیلی ناو قەفەس ئەوكاتە شانازی بە مردنەوە دەكەن. لێرەدا بابێینەوە سەر شێعرەكەی شیركۆ بێكەس كە تابلۆیەكی جوان و قەشەنگەو هەموو كەس لە بینینیدا هەڵوێستە دەكات‌و لێی وورد دەبێتەوە. تابلۆیەكە جۆرەها مانا‌و مەبەست و سیحری جوانی لە هەناوی خۆیدا حەشار داوە. چوار وێنەی جوانی لە ناو یەك تابلۆدا كۆ كردۆتەوە. ئەوەش بیر‌و ئەندێشەیەكی قوڵ‌و هەستێكی ناسكی شاعیر نیشان دەدات. ئەو شیعرەی شێركۆ بێكەس لە هەموو سەردمێك‌و لە هەموو قۆناغێكدا دەخوێندرێتەوە چونكە دوورە لە كاریگەری هەموو ئایدۆلۆژیایەك.

یان لە شیعرێكی تردا سەبارەت بە هەڵەبجە دەڵێ‌:

 

چواردەی مانگ بوو

لەسەر گوێژە با قەڵەمەكەی فڕاندم

كە دۆزیمەوە پێم نووسی

پۆل پۆل فڕین وشەكانم

پانزەی مانگ بوو

سیروان قەڵەمەكەی بردم

وەختێ‌ گرتمەوە پێم نووسی

بوون بە ماسی شیعرەكانم

شانزەی مانگ بوو

ئاخ شانزەی مانگ

كە شارەزو‌ور قەڵەمەكەی لێ‌ وەرگرتم

وەختێ‌ دایمەوە بنو‌وسم

وەك هەڵەبجە

وشك ببون پەنجەكانم

 

هەموو شاعیرانی دونیا بنەمایەكی فیكری و مەعریفی پێكەوە دەیانبەستێتەوە. هەروەها هەموویان لەسەر یەك خاڵی هاوبەش دەوەستن ئەویش بریتییە لە هەست كردن بە ئێش‌و ئازاری چەوساوەكان ‌و زۆر لێكراوان. ئەو وێنە تراژیدیایەی شاعیر نیشانمانی ئەدات بریتییە لە تێڕوانینێكی قوڵ بۆ شتەكان‌و جولانی ئیحساسی ناوەوەی. وێنەیەكە سەردەمی دێوەزمەو چڕنووك تیژ‌و مرۆڤخۆر‌و خوێن مژان ئەخاتە ڕوو. لێرەدا شاعیر بە چاوێكی هونەری سروشت ‌و مرۆڤ دەبینێ‌ ‌و شۆڕ دەبێتەوە ناخیانەوەو چەشنی نیگارێكی قەشەنگ دەینەخشێنێ‌. لێرەدا ئەوشێعرە چونكە مۆركی حیزبایەتی پێوە نیەو شاعیر نەكەوتۆتە ژێر كاریگەری ئایدۆلۆژیا. شێعرەكەی جوان بۆهاتووەو بەهرەیەكی هونەری پێوەدیارەو شتەكانی لەناخەوە بۆ دروست بووەو زیرەكانە وێنە شێعریەكانی پێكەوە ناوەو لە چەشنی تابڵۆیەكی جواندا بە دیواری هەست‌و سۆزی خوێنەردا هەڵیواسیوە.

 

لێرەدا شتێكی تر هەیە كە پێویستە بەچەند وشەیەك باسی بكەین ئەویش ئەوەیە كە شێعری نوێ هیچ مۆركێكی فەلسەفی پێوە دیار نیەو لەنێوان شێعری نوێ و فەلسەفەدا مەرزو تخوبی گەورە هەن. بەڵام لەشێعری ڕەسەندا سنورەكانی شێعرو فەلسەفە تێكەڵی یەكتر بوونەتەوەو ڕەگ وڕیشەیان لەناو یەكتردایە. وەك كۆمەڵە درەختێك كە لەشوێنێك ڕوابن و ڕەگ و ڕیشەیان چوبێتە ناو یەكتری. هەر شێعرێك قووڵبوونەوەی زۆری تێدابێ و لەمەودای بیركردنەوەی خوێنەر ڕەت بكات ئەوە دەچێتە دونیای فەلسەفەو لەپێگەیەكی بەرزی فەلسەفی یەوە حیسابی بۆ دەكرێ. وە هەر شێعرێك لەكاتی تێپەڕبوونی بە فلتەری مێشكی خوێنەردا ئەگەر زوو دەرك بەماناو ڕەمزو هێماكانی كرا ئەوە وەكو شێعرێكی ئاسایی حیسابی بۆ دەكرێ

 

                   جا با بێینە سەر شیعرە

                ئایدۆلۆژیاكانی شێركۆ بێكەس

 

شیعری ئایدیۆلۆژی وەكو شیعری دەق ئامێز توانای گەیاندنی ئەو دەلالەتانەی نیە. یاخود توانای   گەیاندنی ئەو تێگەیشتنە قووڵەی نیە كە خوێنەر لێی دەخوازێت. نەبوونی روئیا لەشیعری ئایدیۆلۆژیدا وای كردووە نەتوانێت ئەو مەفاهیمانە بگەیەنێت كە خوێنەر دەیەوێت.

 شاعیری ئایدۆلۆژی لە بەرهەمەكەیدا دەیەوێ‌ وێنەیەكمان بۆ بكێشێ‌ كەوا لەگەڵ هەل‌و مەرج‌و واقیعی ئێمەدا گونجاو نەبێ‌. وێنەیەكی شێوێندراو وێنەیەك كە ئامانجی ڕازی كردنی سەرەوە بێ.

بۆ نمونە شێركۆ بێكەس لەم شیعرە ئایدۆلۆژیەدا كە زۆر بە سادەیی دەری بڕیوە دەڵێ‌:

لە ئازادی

دوو پیكابی زەرد وەكو عار

زەرد وەك سیمای هیتلەرەكەی شاری بەغدا

قین باركردوو

چەند تەنێك تاوان هەڵگرتوو

دوو یەكانەی زامدار بوو

لە ناكاو لە پێچێكدا

هەڵًۆی سوریان بۆ دەرپەڕی

بە لولەی سەر شانی گڕ هاوێژ

دۆزەخێكیان بۆ داخستن

تێدا توانەوەو فریای دابەزین نەكەوتن

 

چوونە ناو دنیای سیاسەت و تێكەڵبوون لەگەڵ بیروبۆچوونەكانی حیزب وای لە شیعرەكانی شێركۆ كرد كە بونیادی دەق لەدەست بدەن و ڕەهەندێكی ئایدیۆلۆژی وەربگرن. لەم جۆرە شیعرانەی شێركۆدا بیر ناتوانێ خۆی لەزمانی ئایدیۆلۆژی رزگار بكات. بەڵكو لەپەنای هەر ڕستەیەكدا مەبەستێكی سیاسی و ئایدیۆلۆژی بوونی هەیە. چونكە لەم شیعرانەدا زمان خاوەنی ئەو سیحرە نیە كە بتوانێ دەقەكە بەرەو شیعریەت ببا. لێرەدا كە ئەوشێعرە دەخوێنینەوە هەست بەوە دەكەین كە شاعیر تەكلیفیان لێكردووەو ڕایانسپاردووە بۆشێعرێكی لەم چەشنە ئەویش لەكۆڵ خۆی كردۆتەوە. بێگومان بزاوتی رزگاریخوازی كورد هەموو بیركردنەوەیەكی مەعریفی لە عەقڵی رۆشنبیری كوردیدا كوشت. ئەویش بەهۆی زاڵبوونی پەیامی حیزب بەسەر هەموو ڕەهەندەكانی تردا. ئەوەی پێویستە هەموو خەڵك بیزانێ ئەوەیە كە تێكەڵبوونی مەعریفەو پەیامی حیزب ئاڵۆزیەكی گەورەی دروست كردووە.

شێركۆ بێكەس لەشێعرێكی تردا دەڵێ :

(لە دارۆغا)

پێشمەرگەكان وەك ڕەوەیەك

بە وری چاو تیژ

شارەزای كۆڵان‌و گەڕەك بست بە بست

دابەش بوون ‌و

ئەوسا هەر بۆ پەندو عیبرەت

كلكی چەند جاشێكیان بڕی

 

لێرەدا شاعیر نەیتوانیوە بەزمانی شیعر قسەی ناودڵی خۆی بكات بەڵكو ئەم زمانە زمانی ئاخاوتنە ئاخاوتنێكی ئاسایی.

 ئەگەر شیعر هەڵگری مەبەستێكی قووڵ نەبێت‌و لە ناوەڕۆكەكەیا چەند واتایەكی فەلسەفی هەڵنەگرێ‌ هونەرەكەی ‌و جوانیەكەی لە چی دایە؟, لە ڕاستیدا داهێنانی مەزن یاخود دەقی زیندوو ئەوەیەكە لە خزمەتی هیچ ئایدۆلۆژیایەك دا نەبێت‌و بە چاوێكی تیژ‌و دیدێكی ڕوون بڕوانێتە دیاردەكان. شاعیری زیندوو شاعیری ئازادو چاونەترس دەبێ بەهرەیەكی هونەری و چاوێكی دوربینی هەبێت و كرۆك و جەوهەری ڕووداوەكان وەرگرێت و بەخێرایی لێیان تێبگات. بەرهەمی پوخت‌و نایاب دەبێ‌ دوور بێ‌ لە ژەهری ئایدۆلۆژیا چونكە ئایدۆلۆژیا چەمكێكی شێواوەو بریتییە لە ڕاهێنانی خەڵك لەسەر ململانێ‌‌و دوو بەرەكی‌و بەگژیەكدا چوونەوە هەروەها حەقیقەتیش بەرەواژی نیشانی خەڵك ئەدات.

هەروەها لە كوردستانی ئێرانیش هەندێ‌ شاعیر‌و نووسەر هەبوون بەهۆی خەباتی چەكداری و بیری حیزبایەتی و كاكردنیان لە چوارچێوەی ئایدۆلۆژیایەكدا توانیان ناوێكی گەورە بۆخۆیان پەیدا بكەن. ئەو شاعیرانە شیعرەكانیان لە تخوبی ئەو ئایدۆلۆژیایەدا ڕەواجێكی باشی هەبوو. بەڵام ئەگەر بخرابانە بەر تیشكی ڕەخنەیەكی زانستی ڕەواج‌و ڕەونەقی جارانیان نەدەماو وەك بابەتێكی لاواز دەهاتنە بەر چاو, ئەگەر بمانەوێ‌ نمونەیەكیش لە كوردستانی ئێران وەربگرین دەتوانین (هەژار موكریانی) بە نمونە بهێنینەوە.

لە ڕاستیدا هەژار موكریانی هەم شاعیر بوو هەم نووسەر بوو بەڵام شاعیرێتیەكەی بەو شێوەیە نەبوو وەكو ئەوەی ئایدۆلۆژیا بەرزی كردەوە. دەتوانم بڵێم مام هەژار لە بواری نووسیندا سەركەوتووتر بووەو دەست ڕەنگینی زیاتر پێوە دیارە. بەتایبەتی لە نووسینی هەمبانە بۆرینەو شەڕەفنامەو چێشتی مجێور‌و قورئانی پیرۆز بە كوردی‌و مەلای جەزیری بۆ سۆرانی و خەیام و گەلێ‌ شتی تر. لێرەدا ئێمە بەر لەوەی باسی شیعرە ئایدۆلۆژیاكانی مام هەژار بكەین چەند كۆپلە شیعرێكی تری بەنمونە دەهێنینەوە.

 

                         چەپگەردی گەردوون گەڕان كوشتمی

                          نەزان پەرستی بۆ نان كوشتمی

                          هەر چەوسانەوەی بێ حەسانەوە

                          ئەی مردن لەكوێی ژیان كوشتمی

 

 مام هەژار پێمان دەڵێ‌ لەنێو دارستانی ژیندا گەلە گورگ دێن‌و دەچن. بە لورەلورو خشپەی پێیان نائارامی و دڵە ڕاوكێ‌ در‌وست دەكەن. ئەو باڵندانە وێڵ‌و تەڕا دەكەن كە بە جریوەی ناسكیان سر‌ودی خۆشەویستی بۆ ژیان دەچڕن. مام هەژار پێمان دەڵێ‌ ئەی مرۆڤی ئازا‌و دلێر تیرو كەوانەكەت باش ئاراستە بكە‌و ڕەحم بە گورگ مەكە. هەروەها بەسەر كوێرە ماردا بازمەدە بەڵكو سەری پان بكەوە. چونكە كوێرە مار دوژمنێكی لە ژێرەوەیە‌و لە غافڵ بوونا پێتە وەدەدا.

هەروەها مام هەژار لەو ژیانە پڕ ئێش‌و ئازارەدا تووشی چەندین ئێش‌و ئازار‌و دەربەدەری‌و نەبوونی بووە. وە لە چەندین دەرگای داوە‌و هەروەها چەندین ڕۆژگاری تاڵ‌و تفتی دیوە. بۆیە دەبینین لە دەستی ئەم چەرخە سپڵە هاوارو ڕۆڕۆیەتی‌و برینی گەیشتۆتە سەر ئێسقان بۆیە پەنا بۆ مردن دەبات. چونكە گەیشتۆتە ئەوقەناعەتەی كە كۆمەڵگای حیزبی ناعەدالەتی و نایەكسانی و گروپچێتی بەرهەم دێنێت و هەستی ئەوەت تێدادروست دەكات كەتۆ دورە پەرێزیت و ئەو دەسكەوت و خۆشگوزەرانییەی كە هەیە بۆ چەند گروپ و تاقمێك دەبێ.

 

 

 

                      كەمرد لەیلا خەبەریان دا بە مەجنون

                     ئیتر دنیا لەبەرچاوی نەما ڕوون

                     یەخەی دڕی بە رۆ رۆو دادو هاوار

                     بەشیوەن ڕۆیی بۆلای مەرقەدی یار

                     لەگۆرستان مناڵێكی بەدی كرد

                     بەچاوی ئەشكەوە پرسی بەوی كرد

                     گوتی لەیلا لەناو كام گۆڕە مەدفون

                     گوتی هێشتا لەعەشقا كاڵی مەجنون

                     لەسەر هەر گۆڕێ تۆزێ گڵ جیاكە

                     بەیادی عەشقەوە بۆنی پیاكە

                     لەهەر گڵێ كە بۆنی لەیلی لێهات

                     وەسەركە خاك و خۆڵ ئەوجێیە جێگات 

 

بێگومان هەتا ئێرە مام هەژار شاعیرێكی بە تواناو لێهاتووە وە شیعرەكانی بەجۆرەها وێنەی جوان‌و ناسك‌و هەروەها وێنەی تراژیدی ڕازاندۆتەوە. وە سەلیقەو بەهرەیەكی جوانیان پێوە دیارە, بەڵام كە دێتە سەر شیعری ئایدۆلۆژی ئەو بەهرەیەی لە دەست دەدات‌و شیعرەكانی دوورن لە وێنەی جوان‌و تابلۆی ڕەنگاو ڕەنگ. كە دەكەوێتە ناو گێژاوی ئایدۆلۆژیا بەهرەی جارانی نامینێ‌‌و شیعرەكانی لەڕوی ڕوخسارو ناوەڕۆكەوە زۆر لاوازن‌و دوورن لە ڕەگەزە سەرەكیەكانی ئەدەب. ئێستاش چەند نمونەیەك لە شیعرە ئایدۆلۆژیەكانی دێنینەوە با خوێنەریش لەگەڵ شیعرە نایابەكانی بەراوردیان بكات‌و بزانێ‌ كەوا لە شیعری ئایدۆلۆژیدا كەم‌و زۆر بیرو ئەندێشەو خەیاڵ‌و وێنەی جوان نابینرێن. بەڵكو شیعرەكانی وەك چەند ڕستەیەكی سادەو قسەی بازاڕ دێنە بەر چاو, مام هەژار دەڵێ :

 

               كوڕگەل كوڕی كوردی نەبەز

              مەوەستن كۆوەبن بلەز

              دەس بگرن گۆوەندی گەلە

               هەڵخەنە هەڵپەركێ هەلە

               بیلمەزی پیسی گوێ نەبیس

               لێی ئاڵۆزا ڕیس و گوریس

               بەئارەقی ڕووی ئازادان

               فرمێسكی شادی دڵشادان

              نەخوازە هی كۆنە دیلان

              بڕژێنە ناو كۆنە دیلان

  ئایدۆلۆژیا بەشێوەیەكی ئەوتۆ ڕەگی لەنێو هەناوی كۆمەڵگای كوردیدا داكوتاوە كە وەك هێزێكی باڵادەست بەسەر ژیانی ئابوری و كۆمەڵایەت ی رۆشنبیریدا زاڵبووە. جالێرەدا پرسیار ئەوەیە چ كاریگەریەك بۆ فیكر دەمێنێتەوە گەر ئایدۆلۆژیا خۆی بەسەردا سەپاند؟ بێگومان هەموو شاعیرێك لەسەرەتادا خاوەن بیركردنەوەیەكی قووڵە بەڵام ئایدۆلۆژیا ناهێڵێت پەرەی پێ بدات. 

هەروەها لە شیعرێكی تردا دەڵێ‌:

                ئەی سەرمایەدار پیسی پارە زۆر

               سپی لەش دڵڕەش زگزلی خوێن خۆر

               تەنبەڵ تەوەزەل ترسەنۆك خوێڕی

               بان بانكی نوستووی سەركۆمای زێڕی

               تاكەی تا كەنگێ دەكوژی دەبڕی

               ئێمە بەوپارەت دەكوژی دەكڕی

               دەدەی بەئارەق خۆت سەرخۆش دەكەی

                من نەخۆش دەكەی خۆت بێهۆش دەكەی 

دەبینی هەر دەقێك ئەگەر كاریگەری ئایدیۆلۆژیای بەسەرەوەبێ بەها ئیستاتیكی و تیۆریەكەی خۆی لەدەست دەداو وەكو ڕستەو دەمەتەقەیەكی ڕووت دێتە بەرچاو. شاعیری ئایدۆلۆژی شیعر دەكاتە وەسیلەیەك بۆ گەیشتن بە بەرژەوەندی تایبەتی خۆ ی و تێركردنی حەزو ئارەزووەكانی خۆی.

لێرەدا ئەوەی پێویستە بگوترێ‌ ئەوەیە كە ئەو جۆرە شیعرانە هەر لە كات‌و سەردەمی خۆیدا ڕەواجیان هەیە. لەگەڵ گۆڕانی ڕۆژگاردا ئەویش بەرەو نەمان دەچن.

هەروەها مام هەژار لە شیعرێكی تردا دەڵێ‌:

             شەوی رەش وەك دڵی زۆردار

             مات و بێ هەست وەك بەختی هەژار

             سەرخۆش و بێ هۆش پیاوكوژ

             لەخەودان زگزل و خوێنمژ

             لەنێوان خانەقین فاو

             سورو تەڕن ملیۆنەها چاو

ئەمە لەقسەی ناو بازار بەولاوە لەهیچی تر ناچێت. شێعرنووسین وەكو ڕاوەماسی لێهاتووە هەر كەسێ دێت و تۆڕی خۆی هەڵدەدات جا ئەگەر وردە ماسیش بگرێ هەر بە ڕاوچی حیسابە. شێعری ڕاست و ڕەوان دەبێ لەسەر ئەو تێڕوانینە بونیاد بنرێ كە باس لە عەشق و مەحەببەت بكات و ئیحساسی تێدابێت.

ئەگەر ڕاستیت دەوێ شاعیر لەهەر كات و شوێنێكدا بژی نابێ بەو وەزیفەیە ڕازی بێت كە ئایدۆلۆژیا بۆی دیاری دەكات، بەڵام لێرەدا بۆمان دەردەكەوێ كە شاعیری ئایدۆلۆژی ئەو مەعریفەو هۆشیاریەی كە هەیەتی لە فەرهەنگ و میتۆدی حیزبەكەیەوە سەرچاوەی گرتووەو ڕەگ و ڕیشەی لەنێو كلتوری حیزبدایە. گومانیشی تێدا نیە زۆربەی ئەدیب و رۆشنبیرانمان بەشێوەیەك لە شێوەكان كەوتوونەتە ژێر كاریگەری رۆشنبیری حیزبییەوە.

بێگومان ئایدۆلۆژیا نووسەر وا ڕادەهێنێ‌‌و وای پەروەردە دەكات كە لەسەر ڕێچكەیەكی دیاری كراودا بڕوات‌و ڕێڕەوێكی تایبەتی هەبێت‌و تێكەڵی هەموو بیرو بۆچونێك نەبێت. بەمەش سنورەكانی بیركردنەوەو ڕادەربڕینی لێ‌ تەسك دەبنەوە, بۆیە پێویستە نووسەری لێهاتو ‌و شاعیری سەركەوتوو خۆی نەخاتە ناو گێژە لووكەی هیچ ئایدۆلۆژیایەك.

لێرەدا دێینە سەر باسی شاعیرێكی تر كە لەناو ئەدەب و فەرهەنگی كوردیدا دەورێكی بەرچاوی هەبووە. وە خزمەتێكی باشی بە زمان‌و ئەدەب‌و فەرهەنگی كوردی كردووە. ئەویش (هێمن موكوریانی)یە ئەوانەی لەگەڵ (هێمن)دا ژیاون‌و شارەزای ئەو شاعیرەن باس لەوە دەكەن كەوا هێمن وەكو زۆربەی شاعیرانی تر كابرایەكی زمان پیس ‌و جنێو فرۆش ‌و گاڵتە جاڕ نەبووە. هەروەها ئینسانێكی پولەكیش نەبووە بەڵكو هونەر لای ئەو لە هەموو شتێك بەنرختر بووە.

گەرچی توشی ڕەنجەڕۆیی‌و حەسرەت‌و دەردم ئەمن

قەت لەدەست ئەم چەرخە سپلە نابەزم مەردم ئەمن

ئاشقی چاوی كەژاڵ‌و گەردەنی پڕ خاڵ نیم

ئاشقی كێوو تەلان‌و بەندەن‌و بەردم ئەمن

گەر لەبرسان‌و لەبەر بێ‌ بەرگی ئیمڕۆ ڕەق هەڵێم

نۆكەری بێگانە ناكەم تا لەسەر هەردم ئەمن

من لە زنجیرو تەناف‌و بەند باكم نیە

لەت لەتم كەن بمكوژن هێشتا دەڵێم كوردم ئەمن

یان لە شیعرێكی تردا دەڵێ‌:

ژیانم پڕ لە ڕەنجەو نامڕادی

بە هەڵكەوتیش نەهاتم تووشی شادی

دڵم هێندە تەنگە هەر جێی تۆ دەبێ‌ بەس

ئەتۆش مەحكومی حەپسی ئینفیرای

قەرار بوو بێیت‌و لەگەڵ خۆت شادی بێنی

نەهاتی گەرچی پێت دابووم بەڵێنی

لەناو كوردا نەبوو پەیمان شكاندن

لە كوێ‌ فێر بوی گوڵم پەیمان شكێنی

     باش و خەراپی شیعر بەكۆن و نوێ یاخود بە ڕەسەنی و هاوچەرخی دەرناكەوێ. بەڵكو شیعری باش و سەركەوتوو ئەوەیە كە زوو لەگەڵ دەروونی مرۆڤ ئاوێتە ببێ و تێكەڵ بە هزرو خەیاڵی مرۆڤ ببێ. هەموو ئەزموونێكی شێعری نوێی كوردی لەبن هزری كلاسیكەوە سەری دەرهێناوەو گەشەی كردووە.

مام هێمن وەكو شاعیرێكی بەتواناو لێهاتوو شیعرەكانی تەرخان كردووە بۆ خزمەت كردنی زمان و ئەدەبی گەلەكەیی‌و هەروەها خزمەت كردنی كلتوری كوردی.

بەڵام كە دێینە سەر دەقی ئایدۆلۆژی دەبینین (هێمن)یش وەكو شاعیرانی تر لە پیا هەڵدان‌و مەدح كردنی پاشاو سوڵتانەكان بێ بەش نەبووە. ئەم شیعرەی خوارەوە شیعری هێمن موكریانی یە بۆ شای ئێرانی وتووە كە خوا كوڕێكیان پێ دەبەخشێت و دەبێتە شازادەی جێ نشین. بەم بۆنەوە لەسەرتاسەری ئێران دەبێتە جەژن و ئاهنگێڕان و بەزم و شایی.

 

پایزی بێخەزان

لە سایەی لوتفی بێ‌ حەددی خوداوەند

لەهەر لایێكی پەیدا بوو زەماوەند

لەهەر لایەكی جێژ‌و هەڵپەڕینە

هەرایە, بەزمە, كەیفە, پێكەنینە

شوكور ئەمساڵ خەزانی مە, بەهارە

گەلی ئێران بە كەیف‌و بەختیارە

گەلی ئێمە گەیشت ئەمڕۆ بە ئاوات

گوڵی پشكوت بەو یەك گوڵ بەهار هات

بەڵێ‌ ئەو كۆرپە تاقانە عەزیزە

دەدا موژدەی بەهارێ‌, وەك گەزیزە

بەهاری پڕ لەخۆشی‌و شادمانی

بەهاری بەختیاری‌و كامەرانی

بەهاری مەجد‌و پێشكەوت‌و سەعادەت

بەهاری بێ‌ خەزانی موڵك‌و میللەت

«بحمد الله» بە كوێری چاوی دوژمن

وەلیعەهدی لە باوەش گرت، شاژن

«فەرەح» هێنای «فەرەح» بۆ گەڵ بە سەد قات

فریشتێك بوو، كە بۆ شادی دڵان هات

خودا ڕۆڵەی بە شاهەنشا رەوا دی

خەڵك وێكڕا هەموو بوون غەرقی شادی

لە ئافاتی خەزان دوور بێ‌ ئیلاهی

گوڵی گوڵزار‌و باغی پادشاهی

ئیلاهی سەڵتەنەت هەر بەردەوام بێ‌

شاهەنشاهی مەزن, هەر شاد كام بێ‌

ئەوانەی پیرۆزیەكی ئایدۆلۆژی و سیاسی بە ئەدەب دەبەخشن و كاری رۆشنبیری لەچوارچێوەی ئایدۆلۆژیا چڕ دەكەنەوە ئەوانە ناتوانن لە پانتایی ئەدەبی ڕاستەقینەدا ئەسپی خۆیان تاو بدەن و خزمەتی كلتوری خۆیان بكەن. چونكە ئەدەبیاتی ڕاستەقینەو زیندوو سنورەكانی ئایدۆلۆژیا دەبەزێنێ و وەكو تەیرێكی بەرزەفڕ ناتوانێ لەنێو بازنەیەكی تەسكدا بخولێتەوە. 

 

 

سەرچاوە:

 

1 ئەدەبی روسی و كێشەی باسترناك : دكتۆر مارف خەزنەدار                    

2 پلۆرالیزمی ئایینی : عبدالكریم سروش

3 عیرفان بەرانبەر بەئازادی = دكتۆر عەلی شەریعەتی وەرگێڕانی هەژار

4 هێمن و هەژار دۆست و دژوار -- خالید دلێر

5 دیوانی گۆران

6  دیوانی شێركۆ بێكەس

7 بۆ كوردستان دیوانی هەژار

8 دیوانی هێمن

9 الاْسلام بین الشرق والغرب -- علی عزت بیجوفیتش -ت محمد یوسف عدس

10 الایدیولوجیا والوعی المطابق: عدنان عوید

11 التشكیلات الایدیولوجیە فی الاْسلام:  بنسالم حمیش

12 مفهوم الایدیولوجیا عبدللە العروی

13 النقد والایدیولوجیة ----- تیری ایجلتون \ ترجمة فخری صالح

14 فن الشعر ---- مصطفی صادق الرافعی