گرنگیی میتۆد لە رەخنەی ئەدەبیدا

د.نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد
Sep 12, 2017

گرنگیی میتۆد لە رەخنەی ئەدەبیدا

د.نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد

دەروازەیەك

ئەمڕۆ میتۆد بووە بە پێداویستییەكی گرنگی هەموو توێژینەوەیەك، سا ئەو توێژینەوەیە تیۆری بێت یان پراكتیكی، پێداویستیی میتۆد لەهەموو بوارێكی زانستی و مەعریفیدا خۆی دەسەپێنێت و هەوڵ دەدات توێژینەوەكە یاخود كارەكە سیستماتیزە بكات، مەبەستم لە زانستە سروشتییەكان و زانستە پراكتیكییەكان و زانستە مرۆڤایەتی و كۆمەڵایەتییەكانە كە هەر هەموو ئەم زانستانە وەك یەك و بەهەمان ئەندازە پێویستیان بە رێكخستن و روونی و سیستماتیك هەیە كە میتۆد دەتوانێت ئەو ئەركە ئەنجام بدات، واتە میتۆد دێت بۆ ئەوەی جیهانبینییەكی روون و سیستم بە توێژینەوەكە ببەخشێت.

ئێمە لێرەدا هەوڵ دەدەین چەند لایەنێكی میتۆد لە رەخنەی ئەدەبیدا بخەینەڕوو، چونكە هیچ لێكۆڵینەوەیەكی رەخنەیی نییە پشت بە میتۆدێكی دیاریكراو یان چەند میتۆدێك نەبەستێت، گرنگیی میتۆدەكانی رەخنەی ئەدەبی لەوێوە دێت كە میتۆد دەتوانێت هەم توێژینەوەكە رێك بخات و سیستماتیزەی بكات، هەم روانین و جیهانبینیی رەخنەگر روون بكاتەوە، میتۆد بەگشتی لە زانستێكدا دەخوێنرێت پێی دەوترێت میتۆدۆلۆجی یان زانستی میتۆد Methodology – علم المناهج، ئەم زانستە لە مێژوو و سەرهەڵدان و جۆرو چەشنەكانی میتۆد دەكۆڵێتەوە.

 

میتۆد چییە؟

 میتۆد بریتییە لە چەند چوارچێوەیەكی تیۆری و پراكتیكی، ئامانجی ئەوەیە تێكستێك شیبكاتەوەو راڤەی بكات، واتە "میتۆد بریتییە لە خوێندنەوەی تێكستێك بەشێوەیەكی زانستی و سیستماتیك و رێكخراو" (8-1021)، ئەمە بۆ ئەوەی هەموو لایەنێكی ئەو تێكستە بە وردی بخوێنرێتەوەو كەشف بكرێت، هیچ توێژینەوەیەك نییە بتوانێت بەبێ‌ میتۆد كار بكات، هەموو توێژەرێك یان هەموو رەخنەگرێك میتۆدێك یاخود زیاد لە میتۆدێك بەكار دەهێنێت بۆ خوێندنەوەو شیكردنەوەو راڤەكردنی تێكست بەشێوەیەكی زانستی و بەپێی رێسایەكی لۆجیكی.

 فەیلەسوفی ئینگلیزی جۆن ستیوارت میڵ لەساڵی 1898دا و لە كتێبی "سیستمی لۆجیك" یەكەم كەس بوو ئەم زاراوەیە، واتە -میتۆد-ی بەكار هێناو جێگیری كرد، لای ئەم زانایە "میتۆد بریتییە لەو شێوازو رێگەیانەی بەهۆیەوە بەدوای حەقیقەتدا دەگەڕێی و ئەو بەڵگانە دەدۆزیتەوە كە بۆچوونەكەت دەسەلمێنن" (7-599) ، (3-8).

 میتۆدو پێداویستیی میتۆد بەهۆی گەشەكردنی خێرای زانستەكانەوە سەریهەڵداوە، بەتایبەتی زانستە مرۆڤایەتی و كۆمەڵایەتییەكان و لەوانەش رەخنەی ئەدەبی، كە لەسەدەی نۆزدەهەم و سەدەی بیستەمدا ئەو زانستانە بەشێوەیەكی زۆر خێرا پەرەیان سەند، بەر لەوەش لەبواری فەلسەفەدا فرانسیس بیكۆن و دێكارت و هیگڵ گرنگییەكی زۆریان بە میتۆد داوە. (4-466)

میتۆد وەك ئەوەی رێگەیەكی زانستی و لۆجیكییە بۆ رێكخستنی بابەتەكە، ئێجگار پێویستە بۆ توێژینەوەی ئەكادیمی و لێكۆڵینەوەی رەخنەیی، چونكە "چوارچێوەی فیكریی بابەتەكە دیاری دەكات بەچەشنێك دەیەوێت بگاتە دەرەنجامێك كە لەگەڵ تیۆردا رێك بێتەوە"(9-223).

لەراستیدا هەر میتۆدێك باكگراوندێكی مەعریفی و فەلسەفیی هەیەو سوودی لێوەرگرتووە، بۆ نموونە هەندێ‌ لەو میتۆدانە پشتیان بە فەلسەفەی سۆسیۆلۆجی بەستووەو هەندێكی تریان پشت بە فەلسەفەی مێژوو یان بە زانستی دەروون دەبەستن، هەروەك هەندێ‌ لە میتۆدەكانی تر  لەسەر بونیادگەری یان زمانەوانی و رەوتە فەلسەفییەكان پایەكانی خۆی دادەمەزرێنێت و لەوێوە هەوڵ دەدات شیكردنەوە بۆ تێكست بكات.

 

بایەخی فرە میتۆدی

لێرەدا میتۆدو فرە میتۆدی هەیە، واتە توێژەر دەتوانێت تەنها یەك میتۆد بۆ لێكۆڵینەوەكەی بەكار بهێنێت و دەشتوانێت پتر لەیەك میتۆد لە یەك لێكۆڵینەوەدا بەكار بهێنێت، وەك چۆن میتۆدی (مێژوویی) و (سۆسیۆلۆژی) و (سایكۆلۆژی) و (زمانەوانی) و (شێوازگەری) و (بونیادگەری) و (هەڵوەشاندنەوەگەری) و (بەراوردكاری) و (سیمیۆلۆژی) هەیە، بەهەمان شێوە فرە میتۆدیی وەك (سایكۆ-سۆسیۆلۆژی) و (سۆسیۆ-مێژوویی) و (سۆسیۆ-دەلالی) و (سۆسیۆ-رۆشنبیری) و (سایكۆ-سیمبۆلی) و زۆری تریش هەیە.

 میتۆد و فرە میتۆدی بایەخێكی گەورەی لە لێكۆلینەوەی رەخنەیی و خوێندنەوەی تێكستدا هەیە. لەراستیدا گرنگیی میتۆدی رەخنەیی لەوەدا دەردەكەوێ‌ كە وەسیلەیەكە دەتوانێت لێكۆڵینەوەكە رێك بخات و تێڕوانینی رەخنەگریش روون بكاتەوە.

  هەندێ‌ جار لێكۆڵینەوە تەنها لەیەك میتۆددا ناوەستێت و بەیەك میتۆد و بەیەك ئاراستە تێكستەكان ناخوێنێتەوە، واتە لێرەدا فرەمیتۆدی دێتە ئاراوەو توێژەر یان رەخنەگر زیاد لەمیتۆدێك بەكاردەهێنێت (10-119-125)، لەبەر ئەوەی یەك میتۆد لەیەك لایەنەوە تێكستەكە روناك دەكاتەوە، بەڵام فرە میتۆدی لەچەندین لاوە چەندین رۆشنایی جوان دەخەنە سەر تێكستەكەو رووبەرێكی فراوانتر ئاشكرا دەكەن، بێگومان ئەم چەشنە میتۆدە لە لێكۆڵینەوەی ئەكادیمیدا پێی دەوترێت (میتۆدی تەواوكاری) واتە المنهج التكاملی یان (المناهج التكاملیە) كە لێرەدا میتۆدەكان یەكتر تەواو دەكەن و یارمەتی یەكتر دەدەن بۆ هەرچی زیاتر كەشفكردنی ناوەرۆك و تەكنیك و نهێنییەكانی تێكست.

 واتە لێرەدا نەرمییەكی زۆر بۆ بەكارهێنانی میتۆد هەیە، ئەمڕۆ تا ئەندازەیەكی زۆر لە دنیادا پەیرەوی لە فرەمیتۆدی دەكرێت و باوی ئەوە نەماوە بەیەك میتۆد تێكست بخوێنیتەوە، چونكە تاقە میتۆدێك دەرەقەتی ئاشكراكردنی هەموو سوچەكانی تێكست نایەت، ئێمە ئەمڕۆ لە قۆناغی فرەمیتۆدیدا دەژین، ئەمڕۆ دیواری ئەستوور لەنێوان میتۆدەكاندا نەماوە بەڵكو تا رادەیەكی زۆر سنورەكانی خۆیان تێكەڵ بەیەكدی كردووە، وەك وتم مەبەستمان لە میتۆد لێرەدا باكگراوندی مەعریفیی و چوارچێوەی تیۆریی  توێژینەوەكەیە.

لێرەدا چەندین بیرمەندو رەخنەگر هەن باوەڕیان بە فرەمیتۆدی هەیە لە توێژینەوەكانیاندا، هەر بۆ نمونە: ئیدمۆند هۆسرێل و جۆرج گۆرڤیچ و پیێر بۆردیۆ و لوسیان گۆڵدمان و تزڤیتیان تۆدۆرۆڤ و میخائیل باختین و عەلی وەردی و محمود امین العالم ومحمد بنیس و محمد بەڕادەو هاشم ساڵح و جۆرج تەرابیشی و محەمەد ئاركۆن و ئەدۆنیس و یمنی العید و زۆری تریش.

 

 چەشنەكانی میتۆد

میتۆدەكانی رەخنەی ئەدەبی بەزۆری لە دوو جۆردا كۆ دەبنەوە:

جۆری یەكەمیان پێی دەوترێت (میتۆدی سیاقخوازی) بەعەرەبی (المناهج السیاقیە)

جۆری دووەمیشیان پێی دەوترێت (میتۆدی تێكستخوازی) بەعەرەبی (المناهج النصیە). بڕوانە: (1-15 و39 و 73) و (4-466)

 ئەوەی یەكەمیان لە دیدێكی مێژوویی یان دەروونی یان كۆمەڵایەتی لە تێكستەكە دەكۆڵێتەوە، بەڵام ئەوەی دووەمیان لە روانگەیەكی زمانەوانی یان فۆرمالیستی یان سیمیۆلۆجی یان بونیادگەری یان شێوازگەری لە تێكست ورد دەبێتەوە. دەتوانین لەم نەخشەیەدا جۆری میتۆدەكان روون بكەینەوە:

 

میتۆدی سیاقخوازی پتر لە روانگەی كۆمەڵایەتی و لە میانی چوارچێوە مێژووییەكەی تێكستەوە لە ناوەرۆكی ئەو تێكستە ورد دەبێتەوەو شییدەكاتەوە، بەڵام میتۆدی تێكستخوازی، دوور لە مەرجەعی دەرەكی و مێژوویی، هەوڵدەدات خوێندنەوە بۆ خودی تێكستەكەو فۆرم و ناوەرۆكی تێكست بكات، لەو تێڕوانینەوە كە تێكست بریتییە لە بونیادێكی ئیستاتیكی و قەوارەیەكی زمانەوانی.

لە میتۆدی سیاقخوازیدا، ژیانی تایبەتی نووسەر بایەخێكی زۆری پێدەدرێت، بەسیفەتی ئەوەی بەرهەمهێنەری راستەقینەی دەقە، دەسەڵاتێكی تەواوی هەیەو حیسابێكی زۆری بۆ دەكرێت، بۆیە هەمیشە رەخنەگر لەو حاڵەتەدا تێكست دەبەستێتەوە بە ژیان و بیۆگرافیای نوسەرەوەو هەوڵ دەدات لەمیانی ژیانی رۆژانەو رەفتاری تایبەتی و مێژووی ژیانی نوسەرەكەوە لایەنە نهێنییەكانی تێكست ئاشكرا بكات، كەچی میتۆدی تێكستخوازی دەسەڵاتی تایبەتی بە تێكست خۆی دەدات، لە وردەكاری و نهێنییەكانی خودی تێكستەكە ورد دەبێتەوە، بە دابڕاوی لە ژیانی تایبەتی نوسەرەكەی، پتر بایەخ بەلایەنی زمانەوانی و بونیادیی زمان و هەروەها بەلایەنی ئیستاتیكی دەدات. لێرەوە گوتەزای "مەرگی نوسەر" لەرەخنەی ئەدەبیدا سەری هەڵدا كە رەخنەگری فەرەنسی رۆلان بارت داهێنەری ئەم چەمكەیە. بڕوانە: (2-39 و 73) و (12-22)

 ئەم رەوتەی رەخنەی ئەدەبی، لە دەرەنجامی پێشكەوتنی میتۆدەكاندا، دەسەڵاتی لە تێكستیش سەندەوەو دەسەڵاتی خوێنەری گەورەو بەرجەستەتر كرد، بەو پێیەی خوێنەر بەرهەمهێنەری راستەقینەی مانایە، بەبێ‌ خوێنەرو خوێندنەوە ئەو تێكستە بوونی نییە یان مردووە. بەم شێوەیە میتۆدەكانی رەخنەی ئەدەبی، لە بایەخدان بە نوسەرەوە بەرەو بایەخدان بە تێكست و پاشان بە خوێنەر، پەرەی سەندووە: (نوسەر – تێكست - خوێنەر)، بەڵام ئێستا میتۆدەكانی رەخنەی ئەدەبی ئەم رەگەزانە لەیەكدی جیا ناكەنەوە، بگرە لەیەك كاتدا گرنگی بە هەرسێ‌ لایەنەكە دەدات، واتە رەخنەگر چەندە گرنگی بە تێكست دەدات، بەهەمان رادە گرنگی بە خوێنەریش دەدات، دەشێت بەهەمان ئەندازەش گرنگی بە بیۆگرافیای نوسەر بدات، هەموو ئەمانە لەپێناو شیكردنەوەیەكی پتری زانستیانەی تێكستەكە بایەخیان پێدەدرێت.

دەتوانین لەم نەخشەیەی خوارەوەدا و بەپێی تیۆری نوێی ئەدەب میتۆدەكانی رەخنە پۆلێن بكەین:

 

كاڵبوونەوەی سنورەكانی نێوان میتۆدەكان

لەكۆتاییەكانی سەدەی بیستەمدا میتۆدەكانی رەخنەی ئەدەبی پەرەسەندن و پێشكەوتنێكی بەرینتریان بەخۆوە بینی، چیدی سنووری نێوان میتۆدەكان دانی پێدا نەدەنراو ئەو سنوورانە هەڵگیران، یان لانیكەم كاڵبوونەوە، واتە رەخنەگر بۆی هەیە لەهەموو گۆشەو روانگەیەكەوە شیكردنەوە بۆ تێكست ئەنجام بدات، سا ئەو گۆشەنیگایە پشت بە میتۆدەكانی بواری سیاقخوازی ببەستێ‌ یاخود میتۆدەكانی بواری تێكستخوازی، لەراستیدا رەخنەگری نوێ‌ لەیەك كاتدا سوود لەهەموو میتۆدەكان وەردەگرێت و لەیەك لێكۆڵینەوەدا زیاد لە میتۆدێك بەكار دەهێنێت، بۆئەوەی هەرچی زیاتر تێكستەكە لەهەموو لایەنەكانیەوە رۆشن بكاتەوە. بۆچی؟ لەبەر ئەوەی میتۆد بریتییە لە باكگراوندی مەعریفیی لێكۆڵینەوەی رەخنەیی، كە دەبێتە چوارچێوەیەكی تیۆریزەكراوی فیكری و فەلسەفیی رەخنەگرەكە.

 هەموو ئەم میتۆدانە هەریەكەیان لەلایەكەوە خزمەتی تێكست دەكەن و هەریەكەیان لایەنێكی تێكست رۆشن دەكەنەوەو هەریەكێكیشیان باكگراوندێكی مەعریفیی یان فەلسەفیی لەپشتە، بۆیە لێرەدا چەندین میتۆدی جیاجیا پەیدا بوون، وەك میتۆدی مێژویی و میتۆدی سۆسیۆلۆجی و میتۆدی سایكۆلۆجی و میتۆدی زمانەوانی و میتۆدی بونیادگەری و میتۆدی هەڵوەشاندنەوەگەری و میتۆدی شێوازگەری و زۆری تریش كە بەسەرجەمیان دەوترێت میتۆدەكانی زانستە مرۆڤایەتی و كۆمەڵایەتییەكان.

دەشێت هەر تێكستێكی ئەدەبی یان مێژوویی یان فیكری یان سیاسی، زیاد لە خوێندنەوەیەكی بۆ بكرێت و بە زیاد لە میتۆدێك لێی بڕوانرێت، ئەمە لەبەر ئەوەی هەموو تێكستێك لەخۆیدا هەڵگری فرە ماناو فرە رەهەندو فرە لایەنە، بۆیە تەنها خوێندنەوەیەك یان تەنها میتۆدێك ناتوانێت بەتەواوی سەرجەم لایەنەكانی ئەو تێكستەمان بۆ روناك بكاتەوە، فرە خوێندنەوەیی و فرە میتۆدی ئێجگار پێویستن بۆ كەشفكردن و روماڵكردنی تێكستەكان، بەتایبەتی تێكستی رۆمان، چونكە رۆمان گەلێ‌ ماناو رەهەندی لەنێو خۆیدا حەشار داوە كە دەشێت لەو رێگەیەوە ئەو لایەنە نادیارانە ئاشكرا بكرێن.

 

سەرچاوەو پەراوێز:

1-      د.بسام قطوس، المدخل الى مناهج النقد المعاصر، دار الوفاء للطباعة والنشر، جمهورية مصر العربية، الاسكندرية، 2006.

2-      د.محمد العمري (ترجمة واعداد)، نظرية الادب في القرن العشرين، افريقيا الشرق- المغرب- الدار البيضاء، ط2، 2004.

3-      عمر محمد الطالب، المذاهب النقدية دراسة وتطبيق، دار الكتب للطباعة والنشر، الموصل، 1993.

4-        رينيه ويليك، مفاهيم نقدية، ترجمة: محمد عصفور، سلسلة عالم المعرفة، الكويت، 1987.

5-      مجدي وهبه، معجم مصطلحات الادب، ، مكتبة لبنان، بيروت، 1974.

6-      بول آرون و دينيس سان جاك و آلان فيالا، معجم المصطلحات الادبية، ترجمة: الدكتور محمد حمود، مجد المؤسسة الجامعية للدراسات والنشر والتوزيع، بيروت- لبنان، 2012.

7-      د.احسان محمد الحسن، موسوعة علم الاجتماع، الدار العربية للموسوعات، بيروت- لبنان، 1999.

8-      جان فرانسوا دورتيه، معجم العلوم الانسانية، ترجمة: د.جورج كتورة، مجد المؤسسة الجامعية للدراسات والنشر والتوزيع، بيروت- لبنان، 1999.

9-      سعيد علوش، معجم المصطلحات الادبية المعاصرة، دار الكتاب اللبناني، بيروت و الدار البيضاء، 1985.

10-    رينيه ويليك واوستن وارين، نظرية الادب، ترجمة: محي الدين صبحي، المجلس الاعلى لرعاية الفنون والاداب والعلوم الاجتماعية، دمشق، 1972.

11-    فائق مصطفى و عبدالرضا علي، في النقد الادبي الحديث- منطلقات وتطبيقات، دار الكتب للطباعة والنشر، جامعة الموصل، ط2، 2000.

12-    شكري عزيز ماضي، في نظرية الادب، المؤسسة العربية للدراسات والنشر، بيروت، 2005.

13-    مرشد الزبيدي، اتجاهات نقد الشعر العربي في العراق، منشورات اتحاد الكتاب العرب، سورية- دمشق، 1999.

14-    ستانلي هايمن، النقد الادبي ومدارسه الحديثة، ترجمة: احسان عباس و محمد يوسف نجم، دار الثقافة، بيروت، 1958.