(دی سوسێر) لە ڕۆشنبیریی كوردیدا

د.نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد
Dec 31, 2017

ئایا زانای زمانەوانیی سویسری (فیرناند دی سوسێر) لە ڕۆشنبیریی كوردیدا خوێنراوتەوە؟ بۆچی تا ئێستا كتێبە گرنگەكەی بە ناوی (زانستی گشتیی زمان) نەكراوە بە كوردی؟ زمانزانانی كورد مامەڵەیان لەگەڵ ئەو كتێبەدا هەبووە؟ ئاخۆ زمانزان‌و نووسەرو ڕۆشنبیرانی كورد، لە دوای سەدەیەك لە دەرچوونی ئەو كتێبە، ئاگایان لە بایەخ‌و گرنگیی تیۆرو بۆچوونە زمانییەكانی ئەو بلیمەتە زمانزانە نەبووە؟ بۆچی تا ئێستا ئەو كۆرسانە یاخود ئەو لێكستانە، لە لێكۆڵینەوەیەكی قووڵ‌و هەمەلایەندا، دەستی بۆ نەبراوەو لەناو كولتووری كوردیدا ڕەنگی نەداوەتەوە؟ ئەم پرسیارانەو دەیان پرسیاری دیكەش بە توندی یەخەگیرمان دەبنەوەو دەمانهێننە سەر ئەو بارەی گومان لەو ڕووبەرانە بكەین كە ڕۆشنبیرانی كورد كاریان تیادا كردووەو غافڵگیرو بێئاگابوونە لەو كاركردە گرنگ‌و گەورانەی كۆرسەكانی دی سوسێر بەسەر زمان‌و كولتوورو مەعریفەو ئەدەبیاتی دونیادا جێیان هێشتووە. دیسان دەپرسین ئەو نووسەرو ڕۆشنبیرە كوردانەی زمانی فرەنسی‌و ئینگلیزی‌و ئەڵمانی‌و زمانە ئەوروپیەكانی تر دەزانن، بۆچی وەك پێداویستییەكی گرنگ، دی سوسێریان نەكردووە بە كوردی؟ یان بۆچی، تەنانەت لە زمانی عەرەبیشەوە وەرنەگێڕدراوە؟
زانای زمانەوانیی سویسری فردیناند دی سوسێر (1857-1913) كلیلێكی زێڕینی فیكری زمانەوانیی هاوچەرخە كە لە میانی كەشفكردنی بونیادە جووڵاوەكانی زمانەوە ئاسۆیەكی بەرین‌و فراوانی بۆ ئەو زانستە كردەوە كە نەك تەنیا فەلسەفەی زمان قەرزارباری ئەو زانا زمانەوانییەیە، بەڵكو سەرهەڵدان‌و گەشەكردنی تیۆرە مەعریفییەكانی تریش دواتر كەوتنە ژێر كاریگەریی ڕاستەوخۆی دۆزینەوەكانی ئەوەوە، دۆزینەوەی بونیادی هەر مەعریفەیەك دواجار لە بونیادە زمانەوانییەكەی دی سوسێرەوە سەریان هێنایە دەرێ.
دی سوسێر لە بەكارهێنانی میتۆدی بونیادی‌و كەشفكردنی سێ لایەنی گرنگی زمانەوانی: (زمان/ ئاخاوتن)، (سانكرۆنی/ دیاكرۆنی)، (دال/ مەدلول)، نەك تەنیا دابڕانێكی مەعریفیی لە قووڵایی زانستی زمانەوانیدا كرد، بەڵكو جێكەوتێكی ئاشكرای لە زانستی سۆسیۆلۆژیاو ئەنترۆپۆلۆژیاو سایكۆلۆژیاو ڕەخنەی ئەدەبی‌و لە بوارە مەعریفییەكانی تریشدا دروست كرد، كە لە دوای ئەودا ژمارەیەك لە زانایانی ئەو بوارە مەعریفییانە گۆڕانێكی بنەڕەتییان بەرپا كردو میتۆدی لێكۆڵینەوەی ئەو زانستانەیان بە ئاقارێكی تردا برد، دەشێ فۆرمالیستەكانی ڕووس لە بیستەكان‌و سییەكانداو پاشان كلۆد لیڤی شتراوس لە چلەكاندا خاڵی تەقینەوەی ئەو كاریگەرییە ڕەگوڕیشەییە گەورانە نیشان بدەن.
كتێبی "زانستی گشتیی زمان" یان "كۆرسەكانی زانستی گشتیی زمان"ی دی سوسێر لە ساڵی 1916دا بە زمانی فرەنسی چاپ كراوە، واتە دوای مردنی سوسێر بە سێ ساڵ، دوو قوتابی (شارل باری‌و ئەلبێرت سیكاهی)، كۆرسەكانی مامۆستاكەیان كۆكردەوەو چاپیان كرد، پاشان لە ساڵی 1922 بۆ جاری دووەم چاپكرایەوە، وڵاتی ژاپۆن بەر لە هەر وڵاتێكی تر گرنگیی ئەم كتێبەیان زانی‌و لە ساڵی 1928دا وەریانگێڕایە سەر زمانەكەی خۆیان، پاشان لە ساڵی 1931دا كرا بە ئەڵمانی‌و، لە ساڵی 1933دا كرا بە ڕووسی‌و لە ساڵی 1945دا كرا بە ئیسپانی، كەچی دوای پتر لە چل ساڵ ئینجا گرنگیی ئەم كتێبە لە لای ئینگلیزەكان دەركەوت‌و لە ساڵی 1959دا وەرگێڕدرایە سەر زمانی ئینگلیزی، لە ساڵی 1967یشدا كرا بە ئیتالی، لە ناوەڕاستی حەفتاكانیشەوە تا ئێستا پێنج جار تەرجەمە كراوەتە سەر زمانی عەرەبی كە لە تونس‌و لبنان‌و میسرو عیراق‌و مەغریبدا كراوە، ئەوەی بەردەستی ئێمە لە ساڵی 1985 لە (دار افاق عربیە) لە بەغدا چاپ كراوە كە د. یوئیل یوسف عەزیز وەریگێڕاوە، ئەگەرچی ئەم فرە وەرگێڕانە بۆ سەر زمانی عەرەبی ئیشكالییەتێكی لە زاراوە زمانەوانییەكاندا دروست كردووەو بە شێوازو داڕشتەی جۆراوجۆر هاتوونە ناو ئەو زمانەوە، بەڵام لە هەمان كاتدا گفتوگۆیەكی فراوان‌و سوودمەندی لە ئاستی زمانەوانیی عەرەبیدا خوڵقاندووە كە چەندین دەرگای زانستیی بۆ ئەم باسە كردۆتەوە، لە میانی وەرگێڕانی دی سوسێرو لێكۆڵینەوە زمانەوانییەكانی خۆیاندا بە ڕەچەڵەكی زمانی عەرەبیدا چوونە خوارێ چەندین لایەنی نەدۆزراوی ئەو زمانەیان ئاشكرا كردو پەرەیان بە زاراوەو موفرەدەكانی داوەو لە ئاستی سینتاكس‌و مۆرفۆلۆژی‌و فۆنۆلۆژی‌و فیلۆلۆژیدا، جارێكی تر بە ڕێساكانی زانا زمانەوانییەكانی خۆیاندا چوونەوە، لە (سیبەوەیه)ەوە بۆ (عبدالقاهر الجرجانی) و زانا زمانەوانییەكانی تر، بە سوودوەرگرتن لە زانستی زمانەوانیی ئەوروپی‌و پەرەپێدانی تیۆرە زمانەوانییەكانی زانا ئەوروپییەكان، ژمارەیەكی زۆری كتێب‌و گۆڤاری تایبەتییان بۆ ئەم زانستە دەرچواندا، ئەمە لە تەك دەوڵەمەندیی ڕستەسازی‌و وشەسازیی زمانی عەرەبیدا، بە تەقاندنەوەی ماناو دەلالەتی وشەكان‌و ڕستەكان، زمانی عەرەبییان لە داڕشتنی نووسینی كۆن دەرهێناو پێ بە پێی پێشكەوتنە هەمەلایەنەكانی ژیانی هاوچەرخدا، زمانی عەرەبییان لەتەك پەرەسەندنە خێراكانی زانست‌و تەكنۆلۆژیادا بە جۆرێك گونجاند كە پارسەنگی ژیانی هاوچەرخ بكات. بایەخ‌و گرنگیی وەرگێڕانی ئەم كتێبەی دی سوسێر بۆ زمانی كوردی، كە تا ئێستا هیچ كەسێ دەستی بۆ نەبردووە، بە پلەی یەكەم لەوەدایە كە دەتوانێ دەرگای چەندین باس‌و لێكۆڵینەوە لە زانستی زمانەوانیی كوردیدا بكاتەوەو زمانی كوردی لەو سستی‌و هەژاری‌و بێتواناییە ڕزگار بكات كە نووسەرانی كورد بە بەردەوامی، بە تایبەتی لە كاتی وەرگێڕان یان نووسینی بابەتی زانستی‌و مەعریفیدا، دووچاری كۆمەڵێ كێشەی گەروە دەكات. هەروەها فیكری دی سوسێرو وەرگێڕانی كتێبەكەی، دەتوانێ چەندین ڕێبازو میتۆدی زانستی لەگەڵ خۆیدا بهێنێتە ناو ڕۆشنبیریی كوردییەوە كە بۆچوون‌و گفتوگۆی جیاواز لە ئاستی زمانی كوردیدا‌و لە پەیوەستیدا بە تایبەتمەندیی چەمك‌و زاراوە زمانەوانییەكان بخوڵقێنێ كە ئەو گفتوگۆ جیاوازانە لە دواییدا كار لە گۆڕین‌و بە جووڵەخستنی بونیادە مەییوەكانی زمانی كوردی دەكەن.
لەوانەیە زەحمەتیی وەرگێڕانی ئەم كتێبەی دی سوسێر بۆ سەر زمانی كوردی، بگەڕێتەوە بۆ ئەو زاراوە زمانەوانییە نوێیانەی كە دی سوسێر بە ڕادەیەكی ئێجگار زۆر بە كاری هێناون‌و دایهێناون، زمانی كوردیش لە بەرامبەر ئەو میتۆدو زاراوە زمانەوانییانەدا زۆر هەژارو بێئاگایە، دەشێ ئەمە وای كردبێ هیچ زمانزان‌و وەرگێڕێكی كورد پڕكێشیی ئەوەی نەكردبێ دەست بۆ ئەم كارە قورس‌و گەورەیە ببات، لە هیچ زانكۆیەك‌و كۆڕێكی زانیاریشدا بیر لەوە نەكراوەتەوە پرۆژەی وەرگێڕانی ئەم كتێبە بخەنە ڕوو و هانی زمانزان‌و وەرگێڕەكان بدەن كە بە تاكە كەسی یان بە دەستە جەمعی هەوڵی وەرگێڕانێكی سەرەتایی بۆ ئەم كتێبە بدەن تا ئەگەر لە زمانی عەرەبیشەوە بێت بۆ ئەوەی ببێ بە هەنگاوێكی سەرەتایی بۆ هەوڵدانی وەرگێڕانی دی سوسێر لە زمانی فەرەنسی یان ئینگلیزی، فرەیی وەرگێڕانی ئەم كتێبەش ئەگەرچی لەوانەیە لە سەرەتادا تێكەولێكەیەك لە چەمك‌و زاراوەكاندا دروست بكاو بۆچوونی جیاواز بخاتەوە، بەڵام بنچینەیەك بۆ زانستی زمانی كوردی دادەمەزرێنێ كە لە دواییدا كۆمەڵێ دەرەنجامی بەكەڵك‌و پڕ سوودی لێ بەرهەم دەهێنرێ. بۆ وەرگێڕانی ئەم كتێبەش دەكرێ سوود لە زاراوە زمانییەكانی ئینگلیزی وەربگیرێ‌و تێكەڵ بە زمان‌و ڕێزمانی كوردی بكرێ یان زاراوە كوردیەكانی بە زاراوەی ئینگلیزی متوربە بكرێن، یان هەر ڕێگەیەكی تر كە لە دوای پرۆسەی وەرگێڕان‌و گفتوگۆوە. دەتوانرێ چارەسەری هەندێ لە كێشە گەروەكانی زمانی كوردی بكرێ. لە ڕۆشنبیریی كوردیدا نەك هەر بیر لە وەرگێڕانی دی سوسێر نەكراوەتەوە، بەڵكو لە لێكۆڵینەوەو توێژینەوە زمانەوانییەكانیشدا سوودی لێوەرنەگیراوەو هیچ لایەكی داهێنراوی سوسێر لە ڕوی چەمك‌و میتۆدو زاراوەوە. لە ڕۆشنبیریی كوردیدا نابینرێ، مەگەر ڕستەیەكی وەرگیراو یان لە باشترین حاڵەتدا باسێكی ڕاگوزاریی خێرا، بە تایبەتیش لە لێكۆڵینەوەو ڕەخنەی ئەدەبیدا بەكارهێنراوە كە ئەوانیش هەر لە توێژەرو ڕەخنەگرە عەرەبەكان وەرگیراون.