.jpg

گەڕان بە دوای خودی ڕەسەن لەناو مێگەلاندنی ئاپۆرەدا

هەندرێن

 

 

(ناشیرینترین رەسەنیی کەسەکان ئەوەیە، کە ناڕەسەنیی خۆیان نەزانن)

 

ئه‌مڕۆ له‌کوردستاندا ئه‌و نهێنییه‌ی که‌ له‌پتشتە‌وه‌ی چالاکییه‌ کولتووریی، سیاسیی، ئەکادیمیی، بۆنە، مۆدە، خۆ نیشاندانی کەسەکان و ... هتد، خۆی شاردۆته‌وه‌، ده‌ربڕینی مه‌یلێکی چالاک و ئیستنێتیکییانه‌ی رەسەن نین، به‌ڵکو به‌شێکی فره‌ی ئه‌و چالاکییانه‌ به‌رته‌کێکی کپکراوی ده‌روونیی و دڕدۆنگییه‌کی کولتووری سیاسیی و جڤاکیین له ‌به‌رانبه‌ر ئه‌ویتردا، چونکه‌ ئاکامی به‌شێکی فره‌ی ئه‌و چالاکییانه‌، هه‌م له‌ئاستی ناوه‌کیی خودی کورد و هه‌میش له‌ئاستی ده‌ره‌کیدا، هه‌میشه‌ فرەوانکردنی بۆشاییە. ئەم بوونەیش، بەشێکە لە دیاردەی مێگەلاندنی بوونە تاڵانکراوەکەمان.
لێره‌وه‌‌ ئەو مۆدە، نەریت، ئاهه‌نگە‌ یه‌ک ته‌رز و گشتییانەی که‌ لە کۆمەڵگەی کوردیدا ئامادەییان هەیە، ئەگه‌ر به‌مه‌به‌ستی ورووژاندن و بێزارکردنی "ئه‌وانیتر" نەبن، ئه‌وه‌ له‌دواجاردا مانای بە ئاپۆرەکردنی خه‌ڵک ده‌گه‌یه‌نن.
چونکه‌ ئه‌و نەریت و مۆدە و ئاهەنگانە‌ بەشێکن لە پرۆسەی بە گشتییکردنی مرۆڤەکان و مەیلی تاکەکەسەکان. چونکە تۆ ئەگەر وەک تاکەکەسێک ئەگەر هاودەم و هاوڕەوتی ئەو نەریتە گشتییانە نەبیت، گۆشەگیر و خوێنتاڵت دەکەن.

کەواتە مە بەست له ‌هزری خودێکی ره‌سه‌ن‌ چییە؟ ئایا ده‌کرێ به‌خۆگونجاندن له‌گه‌ڵ مه‌رج و داوایه‌ باوه‌کانی ئاپۆره‌ی خه‌ڵک، ئه‌و ته‌رزه‌ خوده‌ ره‌سه‌ن بخەملێنین؟ ئایا ده‌کرێ له‌م رۆژگاره‌دا، ببین به‌خاوه‌نی ده‌ربڕینی خواست و ویستی ناوه‌کیی خۆمان؟
لە روانگەی هایدیگەرەوە، ئەو ئەو پرسیار و کێشەی رەسەنیی و ناڕەسەنییە، باڵکێشە.

مارتین هایدیگەره‌وه‌ له‌ کتێبی "بوون و کات"، (به‌زمانی سوێدیی) له‌ به‌شی یه‌که‌می کتێبی یه‌که‌مدا باس له‌هزری "egentlighet" و "oegentlighet" ده‌کات، به‌چڕی ئه‌و هزراندنە سەبارەت بە خودی رەسەن و ناڕەسەن‌ راڤه‌ بدەکا.

هایدیگەر، فه‌یله‌سووفی بوونایەتی ئه‌ڵمانیی، له‌ کاره‌ سه‌ره‌کییه‌که‌یدا، "بوون و کات"، که‌ له‌1927دا چاپکراوه‌، به‌دوو شێوازی جوودا له‌مرۆڤ ده‌ڕوانێت و به‌مه‌ش بوونایه‌تییه‌که‌ی نمایش ده‌کا. ئه‌وانیش: که‌ به‌سوێدییه‌که‌ی پێی ده‌گوترێ "egentlighet" و "oegentlighet"، یان "ئاوتێنینسینێت"، که‌ هایدیگەر به‌ئه‌ڵمانی به‌ئایگێنتلیشهات Eigentlichkeit‌ پێناسه‌ی ده‌کات. بۆئه‌وه‌ی مه‌به‌ستی هایدیگەر روون بکه‌ینه‌وه‌، لێره‌دا ئه‌وه‌ش بڵێین که‌ هایدیگەر مه‌به‌ستی له‌ده‌سته‌واژه‌ی "ره‌سه‌نایه‌تی"و "ناڕه‌سه‌نایه‌تی" ئه‌و تشتە‌ ره‌سه‌نه‌، یان بێگه‌رده‌یه‌ که‌ وه‌ک خۆیه‌تی، واتا ساخته‌ نییه‌.
بنه‌مای هزری هایدیگەر ئه‌وه‌یه‌، که‌ ژیانی مرۆڤایه‌تی هه‌میشه‌ به تاکەکەسیی کراوه‌، به‌ڵام هاوکاتیش مرۆڤ له‌ژیانی هاوبه‌شیدا له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی تر له‌نادیاریدا ژیانی له‌ گشتگریدا ده‌توێنرێته‌وه‌، که‌ هایدیگەر ئه‌و ژیانه‌ گشتییه‌ به‌"ئەوان"، یان "پیاو" یان "خەڵک-مێگەل"، به‌ئه‌ڵمانی "Das man" ناودێری ده‌کا. واتا ئێمه‌ له‌بری ئه‌وه‌ی خۆمان ته‌رخان بکه‌ین بۆ ئه‌و توانایانه‌ی که‌ خۆمان سه‌ربه‌خۆیانه‌ تێیده‌گه‌ین و هه‌مانه‌، که‌چی قسه‌ و ره‌فتار ده‌که‌ین وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و نەریت و هیزە باڵادەست و باوانەی کۆمەڵگە، واتە "پیاو- حەوام"ه‌ رەفتار دەکەین. به‌دیدی هایدیگەر ئێمه‌ خۆمان ده‌دزینه‌وه‌ له‌و بۆچوونه‌ بێماڵ و ترسناکانه‌، دواجاریش ده‌بێ ئێمه‌ له‌ژیانماندا بۆ ئه‌و تشتە‌ مردۆخ و رووکه‌ش و بووده‌ڵانه‌ مانایه‌کی باش دابهێنین، بۆئه‌وه‌ی به‌و مانایانه‌وە بتوانین بۆ ساتێک خۆمان هێمن و رازی بکه‌ین، به‌ڵام ئه‌و کاره‌ له‌ پێناو تێگه‌یشتنێکی قووڵدا ناکه‌ین، به‌ڵکو ئێمه‌ ئه‌وه‌ ده‌که‌ین وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و "پیاو- خەڵک"ه‌ ده‌یکات. واتا ئه‌وه‌ ئه‌و "پیاو- خەڵک- حەشامات"ه‌، واتە نەریتی باوە‌ پێمان ده‌ڵێت،ده‌بێ وا بکه‌ین، ئه‌گه‌ر نا ئه‌وه‌ ئێمه‌ ته‌واو نین.
جا ئه‌و ره‌فتار و قسه‌کردنانه‌ هه‌ر تشتێک بن، سه‌باره‌ت به‌کار، سیاسه‌ت، مۆڵه‌قبوون به‌دیار گۆرانیبێژ، بۆنە، پرۆگرامه‌ ناسراوه‌کانه‌وه... تاد‌.
ئه‌و ره‌خنه‌یه‌ی که‌ هایدیگەر له‌مه‌ڕ ژیانی رووکه‌شی و خواستی گشتیی، حەشامات و مێگەل و دیکتاتۆرییه‌ت و ... هتد، ئاراستەی دەکا، لە کۆمەڵگەی کوردستاندا، بە جیاوازییەکی رووکەشەوە، هەمان بەزمی کۆمەڵگەی سەرمایەدارییە.

له‌ په‌یوه‌ندی به‌ئاماژه‌ زووه‌کانی هایدیگەر سه‌باره‌ت به‌شێوه‌ی ره‌سه‌نایه‌تیی و ناڕه‌سه‌نایه‌تی بوون، ده‌کرێ بڵێین، گوتاری/ دیسکۆرسی راستینه‌ی ئێستا له‌چه‌ند شێوه‌دا گۆڕانی به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌. ئه‌و شێوانه‌ش: شێوه‌ی یه‌که‌میان ئه‌وه‌ی که‌ ئێستا ئاخاوتن سه‌باره‌ت به‌ رەسنی خود بۆته‌ ئاخاوتنێکی به‌تاڵ، یان بێمانا، به‌مجۆره‌ ئه‌و "پیاو- خەڵک- عەوامەی"ه‌ی که‌ رۆژانه‌ پێمان ده‌ڵێ ده‌بێ وا ره‌فتار بکه‌ین و وابین، ئه‌و خوده‌ راسەنەی داگیرکردووین.

بوون به‌ خۆت بوون، بۆته‌ ئه‌و تشتە‌ی که‌ "پیاو-عەوام و مێگەل ده‌یکا"، ده‌بێ به ‌هه‌ر شێوه‌یه‌ک بێت به‌هۆی ئه‌و گوێگرتنه‌وه‌ له‌ خه‌ڵک، به‌دوای چاره‌کردن و گونجاندنی جه‌سته‌ و رووحماندا سه‌رقاڵ ببین، شێوه‌ی دووهه‌میان ئه‌وه‌یه‌، هه‌وڵدان بۆ ژیانێکی ره‌سه‌ن یان راستینه‌ی سه‌ربه‌خۆ به ‌جۆرێک ده‌بێته‌ خۆپه‌رستیی و خۆویستی. به‌و مانایه‌ی که‌ من ده‌بێت خۆم بدۆزمه‌وه‌ به‌ر له‌وه‌ی غەم له ‌یه‌کێکی تر بخۆم. شێوه‌ی سێیه‌میان، ئه‌مڕۆ وێده‌چێ ره‌سه‌نایه‌تیی و بێگه‌ردیی چیتر وه‌ک ئامانجێک مانای نه‌مابێته‌وه‌، به‌ڵکو به‌رجه‌سته‌کردنه‌وه‌ی ره‌سه‌نایه‌تی خود ته‌نیا رێگەیەکه‌ بۆ سه‌رکه‌وتنێکی هه‌میشه‌یی.

له‌ کوردستاندا ره‌نگه‌ ئه‌و رێگەیە بۆ به‌ده‌ستهێنانی ئه‌و سه‌رکه‌وتنه‌ خۆکردنه‌ به‌مشه‌خۆر، واتا شێوه‌ی خۆ به‌مشه‌خۆرکردن له ‌رێگەی پەیوەندییە سیاسیی، ئه‌و خه‌ڵات و ئاهه‌نگ و یاکردنه‌وه ‌و فیستیڤاڵ، پەیوەندییە باوەکانی کۆمەڵایەتیی، مۆدە باڵادەستە بە کۆمەڵییەکان و ... تاد

. به‌م چه‌شنه‌ بوونه‌ مرۆڤ، بوون‌ به‌خۆت، کارێکه‌ که‌ ناوه‌وه‌ی خۆت بۆ ده‌ره‌وه‌ ده‌رببڕێت، یان ئه‌و ناوه‌کییه‌ له‌ده‌ره‌کییه‌که‌تدا به‌رجه‌سته‌ بکه‌یته‌وه‌. جوداکردنه‌وه‌ی ناوه‌کیی و ده‌ره‌کیی، تەنێبوونی هزرێک ناگه‌یه‌نێت‌ له‌مه‌ڕ ره‌سه‌نایه‌تیی خود، به‌ڵکو هزرێکە‌ که‌ واتای ژیانێک و بوونی خودێک "منێکیش" به‌رجه‌سته‌ ده‌کاته‌وه‌. بە واتەی هایدیگەریی، ئێمه‌ بوونێکی ده‌ره‌کییمان هه‌یه‌، که‌ نه‌ک ته‌نیا هه‌ر بۆ خودی ئه‌و منه‌ی خۆمان بینراوه‌، به‌ڵکو به‌شێکی بۆ ئه‌وانی تریش بینراوه‌، هه‌روه‌ها ناوه‌کییه‌کی قووڵ و راسته‌قینه‌تر هه‌یه‌، که‌ ده‌کرێ ته‌نێ به‌ هونه‌ر و ورده‌کارییه‌کی تایبه‌ت ده‌سته‌به‌ر بکرێت.، کە ئەمەش نیتشە زووتر لە هایدیگەر جەختی لەسەر کردۆتەوە.

بوونخواز‌ "ئێگزیستێنسیالیست"ه‌کان، له‌وانه‌ سارته‌ریش، هزری ره‌سه‌نایه‌تی خود ناخه‌نه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌، به‌ڵام هه‌ڵبه‌ته‌ لای ئه‌و بیرکردنه‌وه‌ له‌ سروشتی ناوه‌کییه‌ت ده‌کرێت به‌شێوه‌ی ئه‌رکۆلۆژییه‌کی، هەڵۆڵینێکی که‌سایه‌تییانه‌ شیبکرێته‌وه‌. ئه‌و منه‌ ره‌سه‌نایه‌تییه‌ لای ئه‌وان، به‌تایبه‌تی لای سارته‌ر، به رێگەی ئازاديی ده‌خوڵقێنرێت، که‌ به‌مه‌ش ئه‌و منه‌ ره‌سه‌نه‌ خۆی له‌ گرێبەستی کۆمه‌ڵایه‌تیی و بیروڕای سیستمه‌ ساخته‌کاندا به‌دوور ده‌گرێت و له ‌بڕی ئه‌وه‌ گرینگی به‌خودی خۆی ده‌دات، به‌ڵام ئه‌و گرینگی پێدانه‌ به ‌جۆرێک له‌ جۆره‌کان ته‌واو له‌ مانا به‌ تاڵه‌. ئه‌و به ‌تاڵییه‌ش که‌ ده‌بێ به ‌مانای تایبه‌تی ئه‌و منه‌ پڕ بکرێته‌وه‌.
لێره‌دا یه‌کلاکردنه‌وه‌ی هزری سروشتی ناوه‌کیی له‌سه‌ر حیسابی هه‌موو رێگە کارایه‌کانی ژیانێکی ره‌سه‌ن دێته‌ ئاراوه‌. هه‌ستی بوونه‌ نووسه‌رێکی مشه‌خۆر، شاعێرێکی یاخی، پۆلیسێکی به‌ ئاگا، یان هه‌ر جۆره‌ کار و پیشه‌یه‌ک، ده‌بێته‌ تاکه‌ گۆچانێک که‌ خۆتی پێوه‌بگریت. ره‌سه‌نایه‌تی سارته‌رییانه‌، که‌ ده‌کرێ وه‌ک به‌رده‌وامییه‌ک له‌چه‌مکی ره‌سه‌نایه‌تی هایدیگەر سه‌یر بکرێت، له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و چه‌ند خاڵه‌ی که‌ پێشتر ئاماژه‌م پێکردن وه‌ستاون، واتا رێکه‌وتن له‌گه‌ڵ داخوازییه‌ باوه‌کان، ئایینداریی. خۆویستی یان خۆپه‌رستی و گه‌ڕان به ‌دوای سه‌رکه‌وتندا.

لێره‌دا ده‌کرێ ئاماژه‌ به‌وه‌ بکه‌ین له‌و سه‌رده‌مه‌ی، که‌ به‌ پۆستمۆدێرنیزم ناو ده‌بردرێت، زیاتر ره‌خنه‌ له‌ سارته‌ر ده‌گیرێت له‌سه‌ر سۆبیکتیڤیه‌ت/ خودخوازیی، به‌ڵام ئه‌وه‌ له ‌ئاستی ئاکامگیریی ره‌وشتییه‌وه‌ فره‌ ئاقاره‌. پۆستمۆدێرنیستگه‌لێکی وه‌ک لیۆتار، دلۆز، فۆکۆ، دێریدا و ئه‌وانی تر له ‌بڕی بنه‌مایه‌کی جێگیر ئاماژه‌ به‌ دژی داڕێژانه‌وه‌ی خود وه‌ک شوێنی یارییه‌ک ده‌که‌ن.

ئه‌مڕۆ له‌و کاته‌ی که‌ ره‌سه‌نایه‌تی خود به‌رووکه‌ش ده‌کرێت و له ‌دیارده‌ی خۆهه‌ڵواسین و وابه‌سته‌یی به‌ مێگەل، واتە ئەو جۆرە ژیان و رەوشتەی کە ئەو "پیاو- عەوام- خەلک" دەیخوازێت، ده‌بینرێت.
چۆن چه‌مکیرەسەنایەتی ده‌توانێت جه‌وهه‌رێکی ره‌سه‌ن به‌رجه‌سته‌ بکاته‌وه‌؟ ده‌کرێ بڵێین ره‌سه‌نایه‌تی بوون "ئاوتێنسێتنێت" به ‌بڕیاردان به‌ده‌ست خۆته‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌، یان به ‌خۆکردنه‌ سه‌رۆک له‌سه‌ر خۆتدا: واتا گوزاره‌ کردن له ‌خۆت، به‌رجه‌سته‌ ده‌بێته‌وه‌، که‌ ئه‌مه‌ش له‌ داهێنانێکی رۆمانتیکییانه‌دا ده‌خەمڵێت. ئه‌و گوزاره‌ له‌ خۆکردنه‌ش ته‌نیا له‌ سنووری به‌رهه‌مێکی هونه‌ری یان ئه‌ده‌بیدا ته‌سک نابێته‌وه‌، به‌ڵکو سه‌رتاپای ئه‌و ژیانه‌ به‌خۆوه‌ ده‌گرێت که‌ که‌سێک له‌ رێگەی ره‌فتاره‌کانیه‌وه‌ ناسنامه‌که‌ی بە رێگەیەوە بونیات ده‌نێت.

لێره‌دا ره‌سه‌نایه‌تیی و راستینه‌یی بوونێک ته‌نیا مانای رامانێکی ناوه‌کیی نییه‌، به‌ڵکو مانای ره‌فتار و هه‌ڵوێست وه‌رگرتن ده‌گه‌یه‌نێت: تۆ به‌وه‌ی که‌ ده‌یکه‌یت، ده‌بیت به‌خودی خۆت. ئه‌و که‌سایه‌تییه‌ش به‌ ره‌فتارکردن له‌گه‌ڵ ئه‌وانیتردا شێوه‌ راستینه‌ییه‌که‌ی خۆی به‌رجه‌سته‌ ده‌کاته‌وه‌. ئه‌و چه‌شنه‌ خۆنواندنه‌ له ‌مامه‌ڵه‌کردندا ناوه‌ڕۆکه‌که‌ی پێشکه‌ش به‌ئێمه‌ ده‌کات: تۆ به‌شێوه‌یه‌کی ره‌سه‌ن به رێگەی گه‌شه‌دان به‌مێژووه‌که‌ت خودی خۆت وێنە ده‌که‌ی، که‌ ده‌بێ به‌شێوه‌یه‌ک له‌گه‌ڵ مێژووه‌که‌ی خۆتدا هاوئاهه‌نگ بێت.

هه‌ستی ژیان ده‌بێت به ‌بنه‌مای هزرێکه‌وه‌ گرێدراو بێت و له‌ ژیاندا ئه‌و ره‌سه‌نایه‌تییه‌ واتەکەی به‌رجه‌سته‌ بکاته‌وه‌.


ئەم بابەتە 92 جار خوێندراوەتەوە