kteb.jpg

بەشی یەكەم: هەڵسەنگاندنی كتێبی سەرۆكی سەنگاپورە (من العالم الثالث الی الاول)

مەلا بەختیار

پێشەكی، دانی پیا دەنێم، هەڵەم كردووە، كە تا ئیستا كتێبی (من العالم الثالث الی الاول) ی (لی كوان یو)م نەخوێندۆتەوە، كە سەرگوزشتەی سەنگاپورە لەساڵانی (1965-2000) بەوردی باسدەكات.

هەروەكو لە پێناسەی كتێبەكەدا، دوێنێ‌ لەم پەیجەدا وتومە، كە هەشت بابەتی لەسەر دەنوسم. بەڵام تائێستا (114) لاپەڕەم لە (839) لاپەڕە تەواو كردووەو پەراوێزگەلێكی زۆرم لەسەر لاپەڕەكانی نووسیوە، پێ‌ دەچێ‌ بابەتی زۆرتر لەسەر بۆچونە ریالیستیەكانی ئەم سەركردە ناوازەیە بنوسم.

لەپێشەكیەكەیدا (33) سەركردەو بیرمەندی جیهان، لەسەر بابەتەكانی كتێبەكەیان بەنایابی نووسیوە، لەپەراوێزی دوای ئەو بیرمەندانە دەڵێم: ئەم چەپكە قسانەی سەرانی جیهان، بەسن بۆئەوەی گەورەیی (لی كوان یو) بزانرێ‌.

لەلاپەڕە (20)دا، كیسنجەر لەپێشەكی كتێبەكەدا دەڵێ‌: هەموو وڵاتان، كە دوای قۆناغی كۆڵۆنیالیزم دەركەوتن، مێژوویەكی بەراوردكاریان نییە. ئەوەی لەرۆژئاوادا لە چەندین سەدەدا ئەنجام درا، پێویست بوو لەدەهە یان دوو دەهەدا، لەهەلومەرجێكی زۆر ئاڵۆزدا، لەوڵاتانی كۆڵۆنیاڵدا بەتەواوەتی ئەنجام بدرێ‌.
لەدرێژەی بۆچونەكانیدا، كیسنجەر لەهەمان لاپەڕەدا دەڵێ‌: سەنگاپورە لەسەر ئەو راستییە، نمونەیەكە. لەبەرئەوەی لەرۆژهەڵاتی دوردا بنكەیەكی دەریایی بریتانیا بوو. لەهیچ ئەگەرێكدا خەونی دامەزراندن و سەرخستنی دەوڵەتی نەتەوەیی نەبوو، تەنها دوای هەرەسی وڵاتانی ئۆروپا دوای جەنگی دوەمی جیهان نەبێ‌، كە بووە مایەی داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسی باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا.

ئەم بۆچونە، نەك دەستنیشانكردنێكی قوڵی قۆناغەكەو دۆخی دامەزراندنی سەنگاپورەیە، بەڵكو هەمەلایەنە قۆستنەوەی هەلی سیاسی دۆخی دوای جەنگی دووەمیشە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی گەلێكی ژێردەستەی وزە لێبڕاوی، گەمارۆدراوی چەندین دوژمنی كەتە كەتە.

كیسنجەر، لێرەدا، قسەیەكی زۆر جوان دەكات و بەدیقەتەوە دەنوسێ‌: بەڵام مێژوو دەری دەخات كە حساباتی هاوكێشە بەڵگەنەویستەكان، دەتوانرێ‌ بەدانایی و پەرۆشی كەسایەتیە ناوەزەكان هەڵبگێردرێتەوە.. تاد

بۆئەوەی باشتر لەو سەردەمەدا بزانرێ‌ كیسنجەر بۆ وای نوسیوەو سەرۆكی سەنگاپورەش چۆن توانیویەتی وڵاتێكی لاوازی بەلەنگازی پەروپوت، بكاتە وڵاتی پێشكەوتوو، فەرمون بزانن ئەوكاتە سەنگاپورە چەند بوەو چۆن بووە؟. كیسنجەر، لەهەمان لاپەڕە (20) دا دەنوسێ‌:
سەنگاپورە، كە لەسەر دورگەیەی لماوی هەڵكەوتووە، سامانی سروشتی نەبووە. لەپەنجاكاندا لەنیو ملیۆن سەرژمێری كەمتر بووە (ئێستا سێ‌ ملیۆنن) 74،4 % چینی و 13،6 % ولاوسی و 8،6% هندی بون. لەباشورەوە ئەندونوسیا بە (100) ملیۆنەوە، لەباكورەوە مالیزیا بە 6،28 ملیۆن دراوسێیان بون. بەگشتی سەنگاپورە بچوكترین وڵاتی گەمارۆدراوی باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا بووە.

ئەم سەنگاپورەی ئەو سەردەمە كە (لی كوان یو) رابەرابەتیەكەی گرتۆتەدەست. ئیتر لەو هەلومەرجەو لەناو ئەو كێشمە كێشانەدا، سەرۆكی وڵاتەكەو هاوڕێكانی بەنەخشەیەكی ستراتیژی، پشت ئەستور بەگەلەكەیان و پەروەردەكردنی ئەقڵ بەزانست و زانیاری، بەسیاسەتی دوور لە دروشم بازی و شەڕی لاوەكی ناوخۆیی، بەگیانی لێبوردەیی و دووركەوتنەوە لە پیلانگێڕی دەوروبەرو ناوخۆ، توانییان، یەكێك لەباشترین وڵاتانی جیهان، لەسەر سەرزەمینێكی بچوك و خەڵكێكی هەژارو بێدەرامەت، بێسامان، بێ‌ نەوت، بێ‌ پشت و پەنا.. دابمەزرێنن. ئەمە لە كاتێكدا ئەو هەلومەرجە لە دوای جەنگی یەكەم، بۆ باشوری كوردستان هەڵكەوت، كەچی بەفیڕۆدرا.
لەبابەتەكانی لەمەودوا، وردەكاری ئەو راستیانە دەنوسین.


ئەم بابەتە 122 جار خوێندراوەتەوە