Shano1.jpg

رۆژى جیهانى شانۆ چۆن و کەى سەرهەڵدا؟

شانۆ کە بە باوکی هونەرەکان دادەنرێت، مێژوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە (2000) ساڵ پێش ئێستا و شێوازە نوێیەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی یۆنانییەکان و ئەو سەکۆیانە کە پێشتر کاری زۆرانبازییان لەسەر دەکرا و دواتر بونە گۆڕەپانی نمایشی شانۆییەکان.

بەپێی چەند سەرچاوەیەک، زیاتر لە (2000) ساڵ لەمەوبەر یەکەم شانۆیی نمایشکراوە، لە عێراقیش بۆ یەکەمجار ساڵی (1892) یەکەم شانۆگەریی کە شانۆیەکی پەروەردەیی بو نمایشکراوە. لەسەر ئاستی کوردستانیش، گۆرانی شاعیر یەکەم کەس بوە کە زاراوەی (شانۆی) لە شیعری (جلیوەی شانۆ)ی دیوانی فرمیسک و هونەر لە ساڵی (1950) بەکارهێناوە.

ساڵانە له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا یادی جه‌ژنی شانۆ ده‌کرێتەوە ‌و له‌م رۆژه‌دا چه‌ندین چالاکی شانۆیی ‌‌ئه‌نجام ده‌درێت، مێژووی ئه‌م یاده‌ بۆساڵی 1946 ده‌گه‌رێته‌وه‌ کاتێ سێ شانۆ کاری جیهانی(ئه‌رشیبالک ماک لیش ، جۆن برستلی‌ستیلی ، فرانسۆ مۆریاک) وه‌کو ده‌سته‌ی یه‌که‌م ئاماده‌کاری بۆ سه‌نته‌ری جیهانی بۆ شانۆ له‌لایه‌ن رێکخراوی یۆنسکۆ ده‌ست نیشان کران.

له‌ ساڵی 1947 پسپۆرانی شانۆ و هونه‌رمه‌ندانی شانۆ که‌ پێک هاتبوون له‌ (جان لوێ بارۆ، ئارمان سالاکرۆ ، فرانسوا مۆریاک) کۆبوونه‌وه‌ به‌مه‌به‌ستی گفتۆگۆ کردن له‌سه‌ر ده‌سته‌ی سه‌نته‌ری جیهانی شانۆ،  له رۆژى 28/6/1948 له‌ کۆنگره‌یه‌کی شانۆیی که‌ له‌ شاری پراگ به‌سترا ده‌سته‌ی جیهانی بۆ شانۆ به‌ سه‌رۆکاییه‌تی (جۆن برستیلی) راگه‌یندراو ئاماژه‌ به‌چه‌ند خاڵێک کرا، لەوانە:‌ هونه‌ری شانۆ چالاکییه‌کی جیهانییه‌ مرۆڤ له‌ رێگه‌ی شانۆ گوزارشت له‌ خودی خۆی ده‌کات له‌ هه‌ر شوێنێک بێت، شانۆ کاریگه‌ریه‌کی زۆری هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی گه‌لان کۆبکاته‌وه‌ له‌ پێناو ئاشتی له‌هه‌مان کاتدا ئامانجه‌کانی سه‌نته‌ری جیهانی شانۆ بڵاوکراییه‌وه که‌بریتی بوون له‌‌: فراونکردنی په‌یوه‌ندییه‌کانی شانۆییه‌کان له‌ نێوان شانۆکارندا، ئاڵوگۆرکردنی بیروراکان له نێوان‌ ئه‌ندامه‌کانی ئه‌م سه‌نته‌ره شانۆییه‌دا پته‌و کردنی په‌یوه‌ندی له‌ نێوان گه‌لاندا ده‌ر‌کردنی گۆڤارێک به‌ناوی (شانۆی جیهانی)  دواتر له‌ ساڵی 1961 له ‌کۆبونه‌وه‌یه‌کی شانۆکاران که‌له‌ (ڤینا) به‌سترا بریاردار رۆژی 27/3ی هه‌موو ساڵێک ببێته‌ رۆژی جیهانی شانۆ، هۆکارى ده‌ستنیشان  کردنی ئەو رۆژە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، چونکه‌ له‌م رۆژه‌دا له‌ پاریس فیستیفاڵێکی شانۆی به‌ناوی (ساره‌ برنارت) (1844 - 1923) ئه‌نجامدرا وه‌کو رێزلێنانێکیش بۆ کچه‌ ئه‌کته‌ری فه‌رنسی کۆچکرکردووه‌ (ساره‌ برنارت) ئه‌م رۆژه‌ به‌ رۆژی جیهانی شانۆ ناوزه‌ند کرا، که‌ هه‌ریه‌ک له‌ شانۆکاران (لۆرانس ئۆلیڤێ، رینه‌ ماهی، هیلینه‌ فایکل، پیتر بروک ، جان کۆکتۆ ) له‌و رێوره‌سمه‌دا به‌شدار بوون، هه‌ر له‌ساڵی 1962 ‌ کاتێ سه‌نته‌ری جیهانی شانۆ (iti ) به‌ مه‌به‌ستی رێکخستنی کاری شانۆکاران به‌شێوه‌یه‌کی فه‌رمی ده‌ست به‌کار بوو زۆربه‌ی وڵاتان له‌م‌ سه‌نته‌ره‌دا ئه‌ندامن عێراق یه‌کێکه‌ له‌و وڵاتانه..‌ ئه‌گه‌رچی شانۆکارانی کورد هه‌وڵێکی زۆریاندا بۆ ئه‌وه‌ی شانۆکارانی کوردیش وه‌کو ئه‌ندامن وه‌ربگیرین به‌ڵام یه‌کێک له‌مه‌رجی ئه‌ندام بوون ئه‌وه‌یه‌، که ‌تۆ ده‌بێت خاوه‌ن ده‌وڵەته‌ێکی سه‌ر‌به‌خۆ بیت.

پەیامی ساڵانەی شانۆ

ساڵانه‌ په‌یامی شانۆ له‌لایه‌ن شانۆکارێکی ناسراو لەسەر ئاستی جیهان بڵاوده‌کرێته‌وه‌ یه‌که‌مین په‌یامی شانۆ هه‌ر له‌و ساڵه (1962)‌ له‌لایه‌ن هونه‌رمه‌ندی فه‌رنسی ( جان کۆکتۆ) بڵاوکرایه‌وه‌ له‌و کاته‌وه‌ هه‌موو ساڵێ شانۆکارێک له‌لایه‌ن سه‌نته‌ری شانۆ ده‌ستنیشان ده‌کرێت، که ‌بۆ ئەو رۆژە په‌یامی شانۆ بنوسێت دوایی هه‌ر له‌لایه‌ن سه‌نته‌ری شانۆ په‌یامه‌که‌ وه‌رده‌گێردرێت بۆ سه‌ر چه‌ندین زمان ئینجا بڵاوده‌کرێته‌وه‌، په‌یامی شانۆیی ساڵی 1995 بۆ یه‌که‌مین جار له‌لایه‌ن شانۆکارێکی عه‌رب به‌ناوی (سه‌عدوڵا وونوس) بڵاوکراییه‌وه‌.

هه‌موو ساڵێک ئه‌نجوومه‌نی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ئینێنیستیتوی شانۆی نێونه‌ته‌وه‌یی ITI که‌سایه‌تییه‌کی شانۆیی به‌رچاو هه‌ڵده‌بژێرێت بۆ ئه‌وه‌ی په‌یامی ڕۆژی شانۆی جیهانی بنوسێت. بۆ ساڵی 2020 له‌لایه‌ن نوسه‌ری پاکستانی (شه‌هید نه‌دیم) نووسراوه‌ له‌ په‌یامه‌که‌ی ده‌لیێت زۆر دڵ خۆشم به‌وه‌ی که‌ ئای تی ئای منی ده‌ست نیشان کردوه‌ بۆ نووسینی په‌یامی رۆژی جیهانی شانۆ باس له‌ پیرۆزس شانۆ ده‌کات وه‌کو شوێنێکی گرنگ بۆ هۆشیار کردنه‌وه‌ی گه‌ل.... (دەقى پەیامەکەى بە زمانى کوردى لێرەدا بخوێنەوە).

لەلایەن نوسەران و توێژەرانی بوارکەشەوە، ویلیام شکسپیر بە دیارترین شانۆنامەنوسی جیهان هەژماردەکرێت لە مێژودا، کە بەهۆی شانۆگەرییەکانییەوە کاریگەریی گەورەی لەسەر کۆمەڵگا دروست کردوە و دەقە شانۆییەکانی بە زۆربەی زمانە زیندوەکانی جیهان پێشکەش کراوە و تائێستاش کاریان لەسەر دەکرێت.

شکسپیر کێیە؟

ویلیام شکسپیر یه‌کێکه‌ له‌ به‌ناوبانگترین نوسه‌ر و شانۆنوس و چیرۆکنوس و شاعیری‌ ئینگلته‌را و جیهان، لە رۆژى 26/4/1564 له‌ شارى ستراتفۆرد له‌ له‌دایک بوه‌، لە رۆژى 23/4/1616 له‌ ته‌مه‌نی‌ (52) ساڵیدا له‌ شارى ستراتفۆرد کۆچی‌ دوایی کردوه.

زۆرینه‌ی‌ شاره‌زاکان له‌ بواری‌ ئه‌ده‌ب و نوسیندا کۆکن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی‌ که‌ شیکسپیر یه‌کێکه‌ له‌ باشترین نوسه‌ره‌کانی‌ به‌ریتانیا و‌ یه‌کێکه‌ له‌ باشترین چیرۆکنوسه‌کانی‌ جیهان. زۆرینه‌ی‌ کاره‌کانی له‌ باره‌ی‌ (خۆشه‌ویستی‌ و مردن و تۆڵه‌سه‌ندن و په‌ژاره‌)یه‌ ئه‌م نوسه‌ره‌ به‌ درێژایی ژیانی‌ خاوه‌نی‌ به‌رهه‌مگه‌لێکی‌ زۆر سه‌رکه‌وتو بوه،‌ به‌ڵام چه‌ند به‌رهه‌مێکی‌ هه‌یه‌ که‌ به‌ به‌ناوبانگترین و باشترین کاره‌کانی‌ ناسراون که‌ ئه‌وانیش (ماکبێس، رۆمیۆ و جولێت، هاملێت).

شانۆیی هاملێت به‌ یه‌کێک له‌ دورو درێژترین کاره‌کانی‌ داده‌نرێت که‌ له‌ (29.551) وشه‌ پێکدێت وه‌ک باسده‌کرێت شکسپیر وه‌ک ئه‌کته‌رێکیش له‌م شانۆییه‌دا رۆڵی‌ گێڕاوه‌.

ئه‌م نوسه‌ره‌ جیهانییه‌ ته‌نها له‌ بواری‌ نوسین و ئه‌ده‌بیات پێشه‌نگ نه‌بوه کاریگه‌رییه‌کانی‌ ته‌نها له‌سه‌ر شانۆ و نوسین و شیعر نه‌بوه،‌ به‌ڵکو کاریگه‌ریی‌ زۆر گه‌وره‌ی‌ له‌سه‌ر داڕشتنی‌ زمانی‌ ئینگلیزی‌ هه‌بوه‌ و خاوه‌نی هه‌زاران وشه‌یه‌  که‌ زیادیکردوه‌ بۆ سه‌ر زمانی‌ ئینگلیزی‌ و تا ئه‌مڕۆش به‌کاردێن و له‌ زمانی‌ ئینگلیزیدا ماونه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها گۆڕانکاریی‌ زۆری‌ کردوه‌ له‌ شێوازی‌ رێزمانی زمانی‌ ئینگلیزیدا چه‌ندان وشه‌ی‌ به‌یه‌که‌وه‌ گرێداوه‌ که‌ پێش تر به‌و شێوازه‌ به‌کار نه‌هاتوه‌.

به‌ درێژایی ژیانی‌ خاوه‌نی‌ (37) کاری‌ شانۆیی بوه له‌نێوان ساڵه‌کانی‌ (1590-1613) له‌و ژماره‌یه‌ (17) کاریان شانۆیی کۆمیدیا بوه‌ و لە تەمەنیدا تەنها چوار هۆنراوەشی نوسیوە.

بۆ نوسینى ئەم بابەتە سوود لە چەندین سەرچاوە وەرگیراوە.


ئەم بابەتە 113 جار خوێندراوەتەوە