kteb.jpg

بەشی بیست و نۆهەم: هەڵسەنگاندنی كتێبی سەرۆكی سەنگاپورە (من العالم الثالث إلی الأول)

مەلا بەختیار

(چارەسەركردنی كێشەی پێكهاتەكان.. بە خزمەت نەك بە چەوساندنەوە)

وڵاتانی فرە پێكهاتەی ناكۆك، بە درێژایی مێژوو، كێشەیان هەبوەو هەیە. چۆنیەتی چارەسەركردنی كێشە سیاسی‌و كۆمەڵایەتیەكانیان، ئەركێكی بنچینەیی حكومەت‌و هێزە سیاسیەكانە. ئاشكراشە، كێشەی زۆری نەتەوەكانیش هەیە، ئێستاش چارەسەر ناكرێ‌. بەڵكو تاوانیشیان بەرامبەر دەكرێ‌. لەوانە: كورد، بلوج، ئازەری، ئەمازیغی، تامیلی، ئەرمەنی، چەركەسی..تاد.

لە سەنگاپورەدا، بە سیستەمی كارای دیموكراسی‌و نیشتەجێكردن‌و خوێندن، زۆربەی ئەو كێشانەیان چارەسەر كردووە. هەر كە (پارتی گەل) هاتۆتە سەر كار، كێشە دوای كێشەی چارەسەر كردووە. لەناو ئەماندا: مەلاوی، چینی، سەنگاپوری، ئیسلامی، مەسیحی‌و بوزی هەبوون. بۆ چۆنیەتی چارەسەر، ئەمانەی خوارەوەیان كردووە، وەكو سەرۆكەكەیان دەنوسێ‌:

"هەندێك كاروباری هەستیار هەن، ناكرێ‌ ئاشكرا مشتومڕیان لەسەر بكرێ‌. وەكو كۆبونەوەی مەلاویەكان لەشوێنی نەشیاوی بێ‌ خزمەتگوزاری لەدەرەوەو ناوەوەی ئەو ناوچانەی كۆلۆنیالیزم ناویان لێنان (ئۆردوگای مەلاویەكان). دوای سەربەخۆیی 1965 ویسترا ناوچەیەكیان بۆ تەرخان بكرێ‌ بەخۆڕایی، كەچی كەمترینیان قبوڵیان دەكرد. هەرچەندە ناوچەكەشیان قوڕاوی‌و كوخی لە دار دروستكراو بون. كارەباو ئاویان نەبوو".(ل266-267)

كێشەی گەورەی ئەم جۆرە پێكهاتانە ئەوەیە كە دەیان ساڵ لەشوێنێكدا كۆدەبنەوە، داب‌ونەریتی پێكەوەژیان، سۆزی نەتەوەیی، كەلەپوری‌و كۆمەڵایەتی بەهێزیان دەبێ‌. بڕوانن چییان بۆ كردون هەتا قایلیان بكەن:

"بەپێی پلانی درێژخایەنمان بۆ بونیاتنانەوەی سەنگاپورەو دابینكردنی خانوو بۆ هاوڵاتی، بڕیارمان دا مەلاوییەكان دابەش‌و تێكەڵاویان بكەین لەگەڵ چینی‌و هیندی‌و خەڵكانی دیكەش. لەكاتی دابەشكردندا، پێویست بوو شێروخەتیان بۆ بكەین بۆ دابەشكردنی شوقەكان".(ل267)

گرفتی گەورەیان، لەو ئاوەدانكردنەوەدا، روخاندنی مزگەوتێكی لە تەختە دروستكراو بووە. دەڵێ‌:
"كاتێك ویسترا مزگەوتەكە بڕوخێندرێ‌، موسڵمان كۆبونەوەو دەیانگوت: ئەم كارە دژایەتی ئیسلامە. دوای بێنەو بەردەیەكی زۆر، چەندین مزگەوتیان بۆ دروست كرا، ئینجا رازی كران"(ل267)

سەرەڕای ئەو هەوڵانە، پاشماوەی كێشەكان چارەسەر نەكراوە. دەڵێ‌:
"هەرچەندە رەگەزەكانمان تێكەڵ كرد، بەڵام هەر لەشوێنی تایبەتی كۆدەبونەوەو ئاڵوگۆڕیان بە شوقەكانیان دەكرد، هەتا پێكهاتەكان لەیەك نزیك ببنەوە. ساڵی 1989 ناچار بوین رێژەی رەگەزەكانمان لەسەر كۆمەڵە خانوەكان دیاری كرد. بۆ مەلاویەكان (25%)‌و بۆ هیندیەكان (13%)‌و...هەروا بۆ رەگەزەكانی تریش.
ئەم دیاریكراویە، رەگەزەكان، بۆڕبۆڕێنی رەگەزایەتی لەسەر كڕینی شوقەكان كەمكردەوەو نرخیشی دابەزاند".(ل269)

لەپێشەوە، بە خزمەتگوزاری دەستیان پێ كردووە. پاشان، بە رێكخستنەوەی شارستانی‌و كۆمەڵایەتی. بە زۆرە ملێ، كارەكەیان، تەنانەت لەگەڵ مزگەوت‌و موسڵمانەكانیش نەكردووە. كە بنەمای ژیان‌و گوزەران گۆڕدرا، بیركردنەوەش دەگۆڕدرێ‌. رق‌و كینەی رەگەزو پێكهاتەش كەم دەبێتەوە.. ئیتر وزەكان بۆ فەرمانگەو خوێندن‌و پێشكەوتن تەرخان دەكرێ‌.

لە بەشی ئایندەدا، بۆ پشكی هەڵبژاردن‌و خوێندنی زانستی پێكهاتەكان، دەنوسین. نمونەی جوانن.


ئەم بابەتە 51 جار خوێندراوەتەوە