kteb.jpg

بەشی سیهەم: هەڵسەنگاندنی كتێبی سەرۆكی سەنگاپورە (من العالم الثالث إلی الأول)

مەلا بەختیار

(دیباجەی دەستوری عێراق، فڕی بەسەر دیموكراسیەوە نییە)

هەڵبژاردن، گەورەترین كێشەی تەواوی وڵاتانە كە تازە دەست بە پرۆسەی دیموكراسی دەكەن. تەنانەت لەو وڵاتانەی دوای شۆڕشی پیشەسازی‌و رۆشنگەری‌و ریفۆرمی ئایینیش دەستپێدەكەن. لە بەریتانیا، كە یەكەمین وڵاتە پرۆسەی هەڵبژاردنی كردووە، سەرەتا تەنها بۆ ئورستوكراتەكان، پاشان بۆ خاوەن بڕوانامەكان (بێ دەنگدانی ژن) ئینجا تەواوی خوێنەران، لە دوا ئاكامدا سەرجەم پیاوان‌و لەكۆتاییشدا تێكڕای ژنان، مافی دەنگدانی گشتییان هەبووە. واتا: خەباتی مەدەنی‌و دەستەبەری فیمینیستی، كەوتۆتە دەیان ساڵ دوای شۆڕشی پیشەسازی-دیموكراسیەوە. هەتا دەهەیەك لەمەوبەریش، كێشەی نەتەوایەتی لە بەریتانیادا چارەسەر نەكرابو، هەرچەندە مافە مەدەنیەكانیش دابین كرابوون. تا ئێستاش، لە زۆربەی وڵاتانی رۆژئاوادا، یەكسانی ژن‌و پیاو لەناو پەرلەمانەكاندا دابین نەكراوە. لەوانە، فەرەنسا، ئەمریكا، بەریتانیا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا..تاد.

سەرۆكی سەنگاپورە، دەركی ئەم كێشەیە كردووە، سەبارەت بە پێكهاتە جیاوازەكان. بۆیە دەنوسێ‌:
"كاتێك لەسەرەتای هەشتاكاندا ئەركەكانمان جێبەجێ كرد، بڕیارم دا كە گرنگە یاسای هەڵبژاردن بەجۆرێ‌ بگۆڕین كە بوار بدات كە دوو یان زیاتر لە كاندیدێك لە بازنەكانی هەڵبژاردندا بەشداری بكەن. دوای مشتومڕێكی گەرم، لەپەرلەماندا پەسەند كرا كەوا لە هەر بازنەیەكی هەڵبژاردندا سێ‌-چوار كەس كێبەركێ‌ بكەن، بەمەرجێ‌، كاندیدێكی كەمینەكان (هیندی، مەلاوی) تیا بێ‌. گەر وامان رێكنەخستایە، زۆرینەی چینیەكان لە بازنەكانی هەڵبژاردندا، چونكە زۆرینەن، دەیانبردەوە. لە پەنجاكان‌و شەستەكاندا، دەنگ بە رەمزی حیزب دەدرا. بەبێ‌ گوێ پێدانە پێكهاتە جیاوازەكان. بەڵام دوای ئەوەی پارتەكەمان بنەماكانی حوكمڕانیان چەسپاند، لە هەشتاكانداو دەركەوت لە دەسەڵاتیشدا دەمێنێتەوە، خەڵك دەنگی بە ئەندامی پەرلەمان دەدا، نەك زۆرینەی حیزب".(ل270)

ئەم چارەسەركردنە، دەستەبەری مافی كەمینەكان‌و رێ گرتنە لە باڵادەستی زۆرینەی چینیەكان. دەشڵێ‌:
"ئەركمان بوو رێسا و یاساكانی هەڵبژاردن بگۆڕین. لایەنی چاكەی ئەم هەڵبژاردنەی نوێنەرایەتیەكان، ئەوەیە كە كاندیدە چینیەكان نەیاندەتوانی داخوازی شۆڤێنی چینی پێشكەش بكەن، بەبێ‌ ئەوەی (25%-30%)ی دەنگی ناچینیەكان لەدەست بدەن، ئەمانیش پێویستیان بە دەنگی هیندی‌و مەلاوی دەبوو، هەتا بتوانن لە هەڵبژاردن دەربچن".(هەمان لاپەڕە)

ئەم یاسایە، كۆتا نییە. بەڵكو دەستەبەری دیموكراسی‌و پابەندكردنە بە مافی نوێنەرایەتی كەمینەكان. بەمەش، كاندیدی كەمینە بە دەنگی كۆتای كەمی كەمینەكەی دەرناچێ‌، بەڵكو بە دەنگی یەكسانی لیستەكەی‌و بازنەی هەڵبژاردنەكەی لەگەڵ كاندیدی زۆرینە دەردەچێ‌.. لەچوارچێوەی رێژەی خۆیاندا.

كاتێك چارەسەر دەبێتە یاسایی‌و دەستەبەریش دەكرێتە نیشتمانی، ململانێی كەمینەو زۆرینە كەم دەبێتەوە. بەڵكو شوناسی نیشتمانی هاوبەش لە ئەرك‌و مافدا، لە خەباتی مەدەنی‌و كۆمەڵایەتیدا، لە سەروەری یاسادا، لە خزمەتگوزاری‌و هەلی كاردا. تەواوی ئەرك‌و مافەكان یەكسان دەبن. هەستی نیشتمانی هاوبەش، هەرگیز بە سەپاندنی یاسای نەخوازراو، یان رێسای تەنهای ئەركەكان، دروست نابێ‌.

وڵاتانی نادیموكرات، لەپێشەوەدا عێراق، تا ئێستاش نەیتوانیووە، ئەو هەستە نیشتمانییە هاوبەشە لای تێكڕای پێكهاتەكانی عێراقی عەرەبی‌و كوردستان بخوڵقێنێ‌. بۆیە یان شیعە، خۆی دەسەپێنێ‌ (وەكو ئێستا) یان پێشتر سوننە خۆی دەسەپاند. كوردو توركمان‌و كەمینەكانی تر، لە پەراوێزدا بون. تەنانەت دەستوری ئێستای عێراقیش، بە جۆرەها كۆت‌و بەندی وڵاتی نێوان دوو روبار (بلاد مابین النهرین)‌و هەژمونگەری تایفەگەری-شیعە، وزەی دیموكراسی راستەقینەی لێبڕاوە. دیباجەی دەستورە هەمیشەییەكە، فڕی بەسەر دیموكراسی-مەدەنیەوە نییە!


ئەم بابەتە 51 جار خوێندراوەتەوە