kteb.jpg

بەشی (40): هەڵسەنگاندنی كتێبی سەرۆكی سەنگاپورە (من العالم الثالث إلی الأول)

مەلا بەختیار

"ئابوری سەركەوتوو، كێشە سیاسیەكان چارەسەر دەكات"

پەیوەندی سەنگاپورە و ئەندەنوسیا، هەمیشە لە هەڵبەز و دابەزدا بووە. هێندە هەستیار بووە، تەنانەت لە یاریەكی تێنسی سەر مێزیشدا، نێوانیان ئاڵۆزاوە. سەرۆكی سەنگاپورە بە پشویەكی دیموكراسیەوە، هەڵسوكەوتی لەگەڵ كاربەدەست‌و سەرۆكی ئەندەنوسیادا كردووە. بەڵام بنەمای ئەم پشووە دیموكراسییە، ئابوری هاوچەرخ بووە. لەمبارەوە نمونەیەك بەمشێوەیە دەهێنێتەوە:

"سوهارنۆ (سەرۆكی ئەندەنوسیا دوای سوكارنۆ-نوسەر) دەیویست دورگەی (باتام) پەرە پێ‌ بدات. دورگەیەك بوو (20-كم) لە باشوری سەنگاپورە دوور بوو. ساڵی 1976 پێشنیازی كرد هاوكاری ئەندەنوسیا بكەین. ژێرخانی دورگەكە لاواز بوەو تەنها خەڵكێكی كەمی ماسیگر تیایدا دەژیان. راوێژارەكەی ناردە لام بۆ پەرەپێدانی دورگەكە. هانم دا سەنگاپورە وەكو بزوێنەر بەكاربهێنێ‌. بەڵام رونیشم كردەوە كە (باتام) ژێرخانی بنەڕەتی پێویستە وەكو: رێگاوبان، ئاو، هێزی كار، پەیوەندی بێسیم‌و لاسلكی.. هەروا كۆسپەكانی بەڕێوەبەرایەتی لاببرێ‌.

چەند ساڵێكی ویست.. هەتا وەبەرهێنەران تێگەیشتن لە (باتام) چ پرۆژەیەكی سودمەند پێویستە. سوهارنۆم رازی كرد كە وەبەرهێنەرانی بێگانە سەد دەر سەد پێویستە ببنە خاوەنی موڵك‌و وەبەرهێنان، بەڵام تەنها بۆ (5 ساڵ)، دوای ئەوە ئەندەنوسیەكان بكەنە هاوبەشیان".(ل361)

ئەو سیاسەتە ئابورییە، تەنها لە كۆمپانیاكانی هاوبەشی سەنگاپورە-ئەندەنوسیادا، بووە بە خاوەن (1,5 ملیار دۆلار)و (74 هەزار) كەسی خستۆتە كار.

لێرەدا ، وردە وردە، ئەندەنوسیەكان تێگەیشتون، سەنگاپورە، ستراتیژەكەی پەرەسەندنی ئابوریە.. نەك جەمسەرگیری ئایدیۆلۆژی‌و لایەنگری چین دژیان. ئیتر ئەندەنوسیا، تەواوی بەندەرەكانی بۆ پاپۆڕەكانی سەنگاپورە كردۆتەوەو رێسای هەناردەو هاوردەشی ئاسان كردۆتەوە. ئەم سیاسەتە، سەهۆڵبەندانی نێوان چین‌و ئەندەنوسیاشی تواندۆتەوە، 1989 پەیوەندی دیپلۆماسی هەردوو دەوڵەتەكە ئاسایی بۆتەوە. سەنگاپورەش هەروەها.

ئەمەیە، كاریگەری‌و پەرەسەندنی ژێرخانی ئابوری.. كە زۆر زیاتر لە سیاسەت‌و ئایدیۆلۆژیا ئابوری دەتوانێ‌ كێشەی گەلان‌و دەوڵەتان چارەسەر بكات. سەرۆكی سەنگاپورە، پەرەگرافێكی جوان دەنوسێ‌‌و دەڵێ‌:

"چەند رۆژێك پێش وازهێنانم، چاوم بە سوهارتۆ كەوت كە هاتبوو بۆ بەشداری مەراسیمی لەسەر تەخت نشتنی ئیمپراتۆریەتی ژاپۆن لە نۆڤەمبەری 1990. هاوسەرەكەی باوەڕی نەدەكرد كە لەكاتێكدا سێ‌ ساڵ لە مێردەكەی بچوكترم‌و تواناشم زۆرە، كەچی دەست لە سەرۆك وەزیران بەردەدەم. بۆم رونكردەوە كە: سەنگاپورە قەت گۆڕینی سەرۆك وەزیرانی نەدیووە. باشتر وایە، بە سەربەستی خۆم، لەكاتێكدا دۆخەكە تەواو لەبارە، واز بهێنم".(ل363)

ئا ئەمەیە تێگەیشتن لە دیموكراسی‌و قوڵبونەوە لە تەواوبونی ئەركی رابەری هەڵكەوتوو.. نەك، پیلانگێڕان‌و مل شكاندنی یەكتر بۆ درێژەپێدانی دەسەڵاتی سەرۆكایەتی‌و حوكمڕانی.. هەتا هەتایە.. وەكو هەندێك سەرۆكی وڵاتانی عەرەبی‌و ئیسلامی پەیڕەوی دەكەن.


ئەم بابەتە 69 جار خوێندراوەتەوە