kteb.jpg

بەشی (43): هەڵسەنگاندنی كتێبی سەرۆكی سەنگاپورە (من العالم الثالث إلی الأول)

"فڕاندنی فڕۆكەیەكی ڤێتنامی‌ و تەسلیم نەكردنی رفێنەرەكان"

سەنگاپورە، وڵاتێكی دیموكراسی ئارام بووە. چەند دژی كۆلۆنیالیزم بون، بەو ئەندازەیەش، دژی كۆمۆنیستە پەیڕەو چینەكان، هەڵوێستیان هەبووە. واتا: رێگەیان نەداوە، پرۆسەی بونیاتنانی دیموكراسی، بە پاساوی پێشوەخت سەپاندنی سۆسیالیزم، بشێوێندرێ‌.

دوای رزگاركردنی ڤێتنام بە دوو ساڵ، فڕۆكەیەكی كۆنی ڤێتنامی دەڕفێندرێ‌‌و ناچار دەكرێ‌ لە سەنگاپورە بنیشێتەوە. سەرۆكی سەنگاپورە لەمبارەوە ئاوهای چارەسەر كردووە:

"نەمانتوانی رێگەی پێ نەدەین لە بنكەی (سیلیتار)ی ئاسمانی نەنیشێتەوە. رێگەشمان دا ڤێتنامیەكان دەستەیەكی نوێی فڕۆكەوان بنێرن‌و دەستە فڕۆكەوانە كۆنەكان‌و سەرنشینەكانیش، دوای سوتەمەنی پێدان‌و پشكنینی تەكنیكی فڕۆكەكە، بگەڕێنەوە. فڕێنەرەكانیشمان دوای دادگایكردن‌و ساغكردنەوەی تومەتەكانیان، لە دادگادا (14) ساڵ زیندانیان بەسەردا بڕا.

ڤێتنام، هیچ تێچوونێكی گرفتەكەی نەدا. بەڵكو زنجیرەیەك هەڕەشەی بۆ ناردین كە ئەگەر فڕێنەرانیان تەسلیم نەكەینەوە، خراپ دەشكێتەوە سەرمان. پێویست بوو سور بین لەسەر هەڵوێستەكانمان‌و تەسلیمی هەڕەشە و ترساندنیان نەبین، چونكە كێشەكانمان بەوشێوەیە چارەسەر ناكرێ‌".(بڕوانە ل385)

سەرۆكی سەنگاپورە، لەو كەسانە نەبووە، ملكەچ بكات بۆ هەڕەشە. خۆڕاگرو پشوو درێژ بووە. كاتێكی باشی داوە بە كێشە سیاسیەكان، هەتا رێگەی چارەسەر دۆزراوەتەوە. پەلەپەلكەر نەبووە. بە قسەی خۆش فریو نەدراوە و بە هەڕەشەیەكیش، هەڵنەچووە. ئارام ئارام، بەرنامەو بڕیارەكانی جێبەجێ كردووە. با دیقەت بدەین ئەو قسانەمان چۆن دەسەلمێنین؛ سەرۆكی ئەم وڵاتە لەسەر خۆبەگەورەزانینی ڤێتنام دەنوسێ‌:

"ڤێتنامیەكان بە زۆرزانیەوە، مەترسیەكانی وڵاتانی باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا و ئارەزووی دۆستایەتیان، قۆزتەوە. تانەو تەشەریان لە میدیاكانیاندا، برینداركەرو روشكێن بوو. بەش بەحاڵی خۆم هەستم كرد قورسە سەركردەكانیان تەحەمول بكرێ‌. بە خۆیان دەنازی كە ڤێتنام (بروسیا)ی باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیایە".(هەمان لاپەڕە)

ئەم خوێندنەوەیە، دەرونشیكاریەكی قوڵە، بۆ سیاسەتی دوای سەركەوتنی قارەمانانەی ڤێتنام. بەڵام قارەمانێتی، تەنانەت سەركەوتن بەسەر ئەمریكاو فەرەنساش، ناكرێ‌ پاساو بێ‌ لە پەیوەندی دیپلۆماسیدا، سیاسەتی خۆ بەزلزانین زاڵبكرێ‌. دیپلۆماسیەت، لەسەر بنەمای رێسای شارستانی‌و ئەتەكێتی سیاسی دادەنرێ‌، نەك بەهۆی قارەمانێتیەوە. ئەم ئەقڵیەتەی ڤێتنام، لە یەكەمین سەرداندا ئەوها زەق دەبێ‌:

"سەرەنجامی ناكۆكیان لەگەڵ چیندا، نێردەی دیپلۆماسیان بۆ كۆڕبەندی باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا نارد. جێگری وەزیری دەرەوەیان نامەی ئاشتی هێنابوو، كە سەردانی ناوچەكەی كرد. سەرەتا نەیدەویست سەردانی سەنگاپورە بكات. بەڵام لە تەموزی 1976 رای گۆڕی‌و گوتی: ڤێتنام دەست وەرناداتە كاروباری وڵاتانی ترەوە. هێڵێكی یەكلاكەرەوەشی لەنێوان گەل‌و حكومەتی كۆماری ڤێتنامی سۆسیالیستیدا كێشا. گوتی: گەلی ڤێتنام پشتیوانی كێشەی رەوای گەلانی باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا لەپێناوی سەربەخۆیاندا دەكات. بەمەش مەبەستی كۆمۆنیستە یاخیەكان بوو. بەڵام حكومەت دەیەوێ‌ پەیوەندی لەگەڵ ئەم حكومەتانەدا ببەستێ‌. تێمگەیاند كە ئەم دیپلۆماسیەتە ئەڵەق‌و مەڵەقە، پرسیارەكانمان لە مێشكدا ناسڕێتەوەو ئەم راڕەوە دووفاقیە جگە لە دەستێوەردان لە كاروباری ناوخۆیی هیچی دیكە نییە".(ل386)

ئەمەیە زیرەكی‌و ئەمەشە چۆكد دانەدان بەرامبەر فشاری وڵاتێكی گەورە. هەروەها، وشیاری سیاسیشە كە سیاسەتی دووفاقی بەسەر سەرۆكی سەنگاپورەدا تێنەپەڕیوە. حكومەت‌و گەل، لە رێسای دیپلۆماسیدا لێك جوێ‌ ناكرێنەوە. نە ئەم فێڵە سەریگرتوەو نە هەڕەشەی وڵاتێكی گەورەی وەكو ڤێتنام بۆ رادەستكردنی فڕۆكەوانەكان.. یاسای نێودەوڵەتی رێگە نادات، پەنابەر رادەست بكرێتەوە. چونكە بە تاوان ئەژمار دەكرێ‌.


ئەم بابەتە 72 جار خوێندراوەتەوە