adibb.jpg

ئەدیب و سیاسەتمەدار لەنێوان ماریۆ فارگاس یوسا و ڤاسلاف هاڤلدا

یوسا دەڵێت: ئەدەب و سیاسەت پێكەوە كۆنابنەوە، نووسەر بوونەوەرێكە بە تەنها كاری خۆی دەكات و بۆ ئەو مەبەستەش پێویستی بە سەربەخۆیی و گۆشەگیریەكی تەواوەتی هەیە، بەڵام سیاسەتمەدار بوونەوەرێكە وەك پاشكۆ كار دەكات و ئامادەیی ئەوەی تێدایە، هەموو جۆرە سازشێك بكات كە نووسەر هەرگیز شتی لەو جۆرەی پێ ناكرێت

نزاری ئاگری
شوان ئەحمەد کردوویەتی بە کوردی

ئایا ئەدیب دەست دەدات بۆ ئەوەی ببێتە سیاسەتمەدار؟ خەڵكانێك ئەوە بە ئەدیب ڕەوا نابینن، لە جیهانی نووسین دووركەوێتەوەو تێكەڵ بە كاروباری گشتی بێت، لەبەرئەوەی ئەدیب لە فەزای هونەرو ئەندێشەو خەوندا دەسوڕێتەوەو دنیای ئەو، بریتییە لەو قەڵەم و لاپەرە سپیەی لەبەردەمیدایە. هەرچی كەسی سیاسیشە، سەرقاڵە بەكار و بارو پەیوەندی و گیروگرفتە زۆرو زەوەندەكانی كۆمەڵگەوە، ئەویش لەڕێی پشت بەستن بە دامەزراوەو یاساو ڕێساو دیاردە ئاڵۆزو بەیەكدا چووەكانەوە.
بەڵام خۆ ئەدیب بوونەوەرێك نییە لە دەرەوەی كۆمەڵگە و مێژوودا بێت. ئەویش كەسێكە هاوژیانی خەڵك و خوای دیكەیەو لە ناخۆشیەكانیاندا بەشدارەو كۆست و بارگرانیەكانیشیان لەگەڵدا بەش دەكات. كەواتە بۆچی مافی ئەوەی نەبێت، بگاتە ئەو پێگەیەی كە لە ڕێگایەوە دەتوانێت كاریگەری لەسەر بواری گشتی دابنێت و كاروبارەكان بەڕێوەبەرێت، ئەڵبەتە ئەو پێگەیەش دەسەڵاتە.
سەروەختێك ئەدیبێك ڕێك و ڕاست تێكەڵ بەدنیای سیاسەت دەبێت، دەتوانێت لەڕێی دیبلۆماتیەتی وەڕسكار و گرنگیدان بەو كێشە رۆژانەییانەی لەسەر مێزەكەی كەڵەكە دەبن، وەك پیاوێكی دەسەڵاتی بیرۆكراسی، بیر و بۆچوونەكانی خۆی بگوازێتەوە سەر ئەرزی واقیع و كاریان پێ بكات؟ (ڤاسلاف هاڤل)ی چیكی دەڵێت بەڵێ و (ماریۆ فارگاس یوسا)ی پیرۆییش دەڵێت نەخێر، چونكە لەو پرۆسەیەدا (هاڤل) سەركەوتوو بوو، بەڵام (یوسا) شكستی خوارد.
هەمیشە سیاسەت تێكەڵ بەو دەقە ئەدەبیانە بووە كە(یوسا) نوسیونی. رۆمان ئەو پانتاییە ئەندێشە كراوە بووە كە دەسەڵاتی خۆی تێدا مومارەسە كردووەو هەر لەوێشەوە، سەرنجی كۆمەڵگەو خەڵك و خوای داوەو چاودێری ئەو پێكدادان و بەریەككەوتنە حەتمیانەی كردووە كە بە بەردەوامی لە واقیعی ژیانی رۆژانەدا ڕوودەدەن. رۆمانە بەرگ ئەستوورەكەی (جەنگی كۆتایی جیهان) كە لە ساڵی 1980 چاپی كردووە، خۆ لە قەرەی بابەتی بەڵێن و مژدەی شۆڕشگێڕی و ئەنگێزەی گۆڕینی دەدات كە خەڵكانێك لە سەرتاسەری دنیادا دەبنە دیلی ئەو ئەنگێزەیەو لەڕێی توندوتیژی و دەستێوەردانی زۆرەملێیەوە، هەوڵی گۆڕینی واقیع دەدەن.
رۆمانی (ئاهەنگی تیس)یش باس لە(رافائیل ترۆ خیلۆ)ی دیكتاتۆری وڵاتی دۆمێنێكان دەكات. ئەو دیكتاتۆرەی دۆستی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بوو. هەروەها بێئەندازە گەندەڵ و خراپ بوو، تائەو ئاستەی (سی.ئای. ئەی) هەوڵیدا لەناوی بەرێت. رۆمانی (گفتوگۆیەک )دا باس لە دەسەڵات و سیاسەت دەكات، لە سەرەتای ساڵانی پەنجاكانی وڵاتی پیرۆدا. رۆمانەكە بەگشتی دیالۆگ و مشتومڕێكی تێكچرژاوە، بەجۆرێك دەنگ و سەدای حیكایەتخوان و نووسەرو كارەكتەرەكان، تێكەڵ بەیەك دەبن و لێك جیاناكرێنەوە. لەنێو ئەو مشتومڕانەشدا باس و خواسی هەمەجۆرو وتەزا سیاسیەكان و رووداو گەلێك، دەبنە بابەتی گفتوگۆ.
شایەنی باسە ئەكادیمیای سەربازی وڵاتەكەی، رۆمانی (سەردەمی قارەمان)یان سوتاند، لەبەرئەوەی ئەو رۆمانە بەشێوەیەكی زۆر زەق و ئاشكرا، باسی لەدزێوییەكانی ئەو دامەزراوەیە دەكرد. رۆمانی (خانووە سەوزەکە)یش هەمان چارەنووسی هەبوو. بەڵام لەبری سوتاندنی، ڕێ بەبڵاوكردنەوەی نەدرا. چونكە فۆكسی خستبووە سەر دیاردەی تاوان و لەشفرۆشی، لە(لیما)ی پایتەختی پیرۆدا.
(ماریۆفارگاس یوسا) وەك چەپێكی توندڕەو و پەڕگیر، ژیانی ئەدەبی و سیاسی خۆی دەست پێ كرد. زیاتریش سەرقاڵی ئەو بزاوتە توندویژ و شەڕە پارتیزانیانە بوو كە سەرتاسەری دنیای گرتبووەو بەشێوەیەكی تایبەتیش، لەوڵاتانی ئەمریكای لاتیندا چڕ ببووەوە. كاروكردەوەكانی (چێ گیڤارا و فیدڵ كاسترۆ) كەمەندكێشی دەكەن و دەبێتە هەواداریان. بەڵام ئەم پرسە درێژە ناكێشت، لەبەرئەوەی زوو بەزوو لەو خۆشخەیاڵیەی بەئاگادێتەوەو لەگرێی خۆفڕێدانە ئامێزی ئەو كاڵفامیە كوشندەیە قوتاری دەبێت.
واتە لەوە دەكەوێت شوێن كەسانێكی بەناو شۆڕشگێڕ بكەوێت، ئەوانەی هێندە نابات دەبنە سومبولی ستەمكاری و دیكتاتۆری. (یوسا) سەركۆنەی دیكتاتۆریەتی (فیدڵ كاسترۆ) دەكات و مۆدێلی حومكڕانیكردنەكەشی لەكوبادا وای لێ دەكات، تەرێز لەبزوات و هێزە چەپڕەوەكان بكات. ئەو لەوباوەڕەدا بوو، ئەو بزواتە چەپڕەوانەی ماسكی پاكی و بێگەردیان پۆشیووە، خەریكی ناپاكی و پلانگێڕی و چاڵ هەڵكەندنن و لەتیرۆر و غافڵكوژی سڵ ناكەنەوە.
(ماریۆفارگاس یوسا) لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیی وڵاتەكەیدا، بەرامبەر بە(ئەلبرتۆ جیمۆرۆ) شكستی هێنا، لە پای ئەوەدا ڕووی لە سیاسەت و نیشتمانەكەی وەرگێڕاو ڕووی كردە وڵاتی ئیسپانیاو رەزگەنامەی ئیسپانی وەرگرت. ئیتر لەو كاتەوە لەنێوان مەدیدر و بەرلین و پاریسدا، لە هاتووچۆدایە. لەكتێبەكەیدا (هەقیقەتی درۆكان)، (یوسا) بە ڕوون و ڕەوانی باس لەبۆچوونەكانی دەكات. شایەنی باسە یەكەمجار ئەو كتێبەی لە ساڵی 1990 و لە سەروەختی هەڵمەتی هەڵبژاردنە سەرۆكایەتیەكەدا بڵاو كردەوە. كاتێك كە چاپی دووەمیشی كردەوە، چەند وتارێكی نوێی بۆ كتێبەكە زیاد كردو تیایدا باس لەوە دە كات كە: (مرۆڤ دەتوانێت لەڕێی ئەو هەموو درۆیانەی لەسەری بڵاو دەكرێتەوە هەقیقەت ببینێ، چونكە درۆكان بۆ خۆیان بەرەو هەقیقەتمان دەبەن).
(یوسا) لەوڵاتەكەی خۆیدا دڵی لە سیاسەت رەش دەبێت و دەڵێت: (ئەدەب و سیاسەت پێكەوە كۆنابنەوە، نووسەر بوونەوەرێكە بە تەنها كاری خۆی دەكات و بۆ ئەو مەبەستەش پێویستی بە سەربەخۆیی و گۆشەگیریەكی تەواوەتی هەیە، بەڵام سیاسەتمەدار بوونەوەرێكە وەك پاشكۆ كار دەكات و ئامادەیی ئەوەی تێدایە، هەموو جۆرە سازشێك بكات كە نووسەر هەرگیز شتی لەو جۆرەی پێ ناكرێت).
بەڵام ئەمە راوبۆچوونی كەسێكی وەك (ڤاسلاف هاڤل) نییە. سەروەختێك كۆمۆنیزم باڵی بەسەر چیكۆسلۆڤاكیاو رووبەرێكی گەورەی جیهاندا كێشا بوو، (ڤاسلاف هاڤل) بوو بەسیمبولێك بۆ بەگژاچوونەوەی ستەمكاری و داكۆكیكردن لەمافەكانی مرۆڤ. ئەوەش كاتێك رویدا كەخەیاڵپڵاوەكان وازیان لێهێنا یاخود ئەو دەست بەردارییان بوو، دوای لەشكركێشی سۆڤێتیەكان بۆ سەر چیكۆسلۆڤاكیا لە21/ئابی/1968. لەو بەروارە بەدواوە، (هاڤل) خۆی لەهەموو جۆرە بیروباوەڕ و ئایدۆلۆژیایەکی یۆتۆبی بەدوورگرت كەدرۆزنە هیوا و ئومێدی ساختە لەدڵ و دەروونی خەڵكیدا دەچێنن. بەبڕوای ئەو كۆمۆنیزم و فاشیزم و گەندەڵی و خراپ بەكارهێنانی دەسەڵات، بەدترین شتێكە كەدوچاری كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بێت.
لەتافی لاوێتیدا لەگەڵ گروپێك لەرۆشنبیران، سەرقاڵی تاوتوێكردنی پرسە سیاسی و ئەدەبیەكان دەبێت. ئەوانەی هاوڕێی نزیكی بوون، (میلۆش فورمان)ی دەرهێنەری بەناوبانگی سینەماو (یارۆسلاڤ سیگرت)ی شاعیری خاوەن خەڵاتی نۆبڵ بوون. سەرەتا دەیویست ئەدەب و شانۆ بخوێنێت، بەڵام رێگەی پێنادەن، دووساڵ لەریزی سوپادا دەمێنێتەوەو لەوێدا تیپێكی شانۆیی دروست دەكات. چەندین دەقی شانۆیی دەنوسێت و لەناوەوە و دەرەوەی چیكۆسلۆڤاكیادا، دەنگدانەوەیان دەبێت.
دوچاری گرتن و راوەدونان دەبێتەوە. كتێبەكانی یاساغ دەكرێن و ناچار دەبێت لەكارگەیەكی بیرە دروستكردندا كاربكات. نێوبانگ پەیداكردن لەبواری ئەدەب و نوسیندا، وەك سەرمایەیەك لەجیهانی سیاسەتدا سودیان لێدەبینێت. ساڵی 1975 نامەیەكی دوور و درێژ ئاراستەی (یان هۆساك)ی سەرۆكی چیكۆسلۆڤاكیا دەكات و تێیدا داوای لێدەكات، سیاسەتی كرانەوە بگرێتە بەرو دەست بەرداری كۆت و بەندی كۆمۆنیزم بێت و رێز لەمافەكانی مرۆڤ بگرێت. هەروەها لەساڵی 1977 لەگەڵ چەند رۆشنبیرێكدا بەڵێنامەی 1977 بڵاو دەكاتەوە، ئەوەش سەرەتای ناودەركردنی بوو لەنێوەندە ئەدەبی و رۆشنبیریەكانی دەرەوەدا. كاتێك لەكونجی زینداندا بوو، لەجیهاندا وەك سیمبولێكی راستەقینەی ئۆپۆزسیۆنی چیكۆسلۆڤاكیا ستایش كرا.
سێ جار زیندانی دەكرێت و بۆماوەی زیاتر لەپێنج ساڵ لەزینداندا دەمێنێتەوە. ساڵی 1978 وتارە بەناوبانگەكەی (دەسەڵات و ئەوانەی دەسەڵاتیان نییە)، دەنوسێت و تیایدا باس لەخەسڵەتی سەراپاگیرانیە ستەمكاری كۆمۆنیزم دەكات. ئاماژەش بەو میكانیزمانە دەكات كەدەسەڵاتی كۆمۆنیستی پەنایان بۆ دەبات، بەمەبەستی هێنانەئارای كۆمەڵگایەك لەو بێچارانەی دەسەڵاتیان نییەو تەنها ئەوانە تێدا باڵا دەكەن و دەبن بەشت كەگەندەڵ و هەلپەرست و روپاماییكەرن.
هەر لەو وتارەیدا باس لەهێزی مۆراڵی بەرخوردی مەدەنی و ژیانی دوور لەدرۆ دەكات. ئەو وتارەی لەدەرەوە دەنگدانەوەیەكی گەورەی دەبێت و كاریگەریش لەسەر بزواتە بەرهەڵستكار و ئۆپۆزسیۆنەكانی ناو وڵاتانی سۆسیالیستی دروست دەكات. ساڵی 1989 (ڤاسلاڤ هاڤل) لەگەڵ چەند كەسێكی دیكەدا (كۆڕبەندی مەدەنی) دروست دەكات، زۆری پێناچێت شۆڕشی ئەرخەوانی لەسەر دەستی ئەوان بەرپادەبێت. مانگێك دوای ئەوە، (هاڤل) وەك سەرۆكی كۆماری چیكۆسلۆڤاكیا هەڵدەبژردێت.
دەسەڵات هیچ لەبیروباوەڕ و بۆچونەكانی ناگۆڕێت و كار لەرەفتار و هەڵسوكەوتیشی ناكات. واتە هەر ئەو كەسە هێمن و راستگۆیەی جاران دەمێنێتەوە كە بەبێ ماسك، ڕووبەڕووی خەڵك و خوا دەبێتەوە. سیاسەت بەلای ئەوەوە چالاكییەكی ناچێزو بێكەڵك نەبوو. ناچێزی و ناقۆڵایی پەیوەندی بەكەسەكانەوە هەیە، نەك لەخودی سیاسەت خۆیەوە سەرچاوە بگرێت.
هەیە سیاسەت دەكاتە فەزایەك بۆ رەفتاری شیك و جێنتڵمانانە، بەڵام هەشە دەیكاتە كایەیەك بۆ درۆ و دەلەسەو فرت و فێڵ و چاوبەسەتكردن. لەوتارێكیدا بەناوی (ژیان لەگەڵ هەقیقەتدا)، (هاڤل) پێیوایە پێویستە مرۆڤ لەهەموو بارودۆخێكدا، دەستبەرداری هەقیقەت نەبێت و بزانێت چۆن بەرگری لێدەكات. لەو پێناویشدا پێویستە مرۆڤ پشودرێژ بێت و رێگاچارەی دانوستاندنی شێلگیرانە بگرێتە بەر، چونكە كارێكی لەو جۆرە لەباریدایە كەشوهەوایەكی دۆستانەو پڕمتمانەیی بخوڵقێنێ و هانی دیالۆگ و بیروڕا گۆڕینەوە بدات، بەبێ هیچ خۆبادان و پڕكێشی كردنێك.
ئەوە گرنگە سیاسەتمەدار خاوەنی بڕوانامەی خوێندن بێت، بەڵام لەسیاسەتدا سادەی و روخۆشی و هەڵكردن و خۆگونجاندن و بونی هەستی دادپەروەری گرنگترە. بێگومان ئەوانەش خەسڵەت گەلێكی تایبەتین و لەهەموو كەسێكدا نییە.

سەرچاوە:
لاپەڕەی (افاق)ی رۆژنامەی (الحیاة)

 


ئەم بابەتە 75 جار خوێندراوەتەوە