735489606768.jpg

میشێل فۆكۆ: هه‌یمه‌نه‌ به‌ناوی عه‌قڵ...پیشه‌سازی كۆنترۆڵ

نووسینی: محسن المحمدی - له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: هه‌ورامان وریا قانع

فۆكۆ له‌ كتێبه‌كه‌یدا (چاودێری و سزا) و به‌ میتۆده‌ ئاركۆلۆجییه‌كه‌ی كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای گه‌ڕان و پشكنین به‌ نێو ئه‌رشیفه‌كاندا بنیاد نراوه‌، چیرۆكی ئه‌و سه‌ربازه‌ فه‌ره‌نسییه‌ "رۆبێرت فرانسوا دامیان"ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌مدا، به‌ چه‌قۆ په‌لاماری پاشا لویسی پانزه‌هه‌م ده‌دات و به‌ سوكی برینداری ده‌كات. سه‌ربازه‌كه‌ ده‌ستگیر ده‌كرێت و بڕیاری له‌ سێداره‌دانی بۆ ده‌رده‌چێت، ساڵی 1757 به‌ ئاشكراو به‌ شێوازێكی زۆر دڕندانه‌ له‌ سێداره‌ ده‌درێت، سه‌ربازه‌كه‌ به‌ نێو شه‌قامه‌كاندا راده‌كێشرێت و لاشه‌ی هه‌لا هه‌لا ده‌كه‌ن. هه‌ر هه‌مو ئه‌وه‌ش به‌ به‌رچاوی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ خه‌ڵك ئه‌نجامده‌درێت.

دواتر فۆكۆ له‌ هه‌مان كتێبدا باس له‌ چیرۆكێكی دیكه‌ ده‌كات كه‌ له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م رویداوه‌. واته‌ ته‌نها دوای تێپه‌ڕبوونی زیاد له‌ 80 ساڵ به‌سه‌ر چیرۆكی یه‌كه‌مدا. فۆكۆ له‌م چیرۆكه‌یاندا باس له‌ جۆرێكی دیكه‌ی سزا ده‌كات بۆ هه‌ندێ گه‌نج كه‌ پێچه‌وانه‌ی یاسای فه‌ره‌نسا ڕه‌فتاریان كردووه‌. باس له‌وه‌ ده‌كات ئه‌و گه‌نجانه‌ زیندانی كراون، ژیانی رۆژانه‌ی ناو زیندانه‌كه‌یان، به‌ پێی پرۆگرامێكی تۆكمه‌ داڕێژراوه‌: رۆژه‌كه‌یان له‌ وه‌رزی زستاندا له‌ كاتژمێر شه‌شی به‌یانییه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات، به‌ڵام له‌ وه‌رزی هاویندا له‌ كاتژمێر پێنجه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات. زیندانییه‌كان رۆژانه‌ نۆ كاتژمێر كارده‌كه‌ن، رۆژانه‌ دوو كاتژمێریان ته‌رخانكردووه‌ بۆ فێربوون. زیندانییه‌كان كاره‌كه‌یان و رۆژه‌كه‌یان له‌ زستاندا كاتژمێر نۆ كۆتایی پێدێت و له‌ هاویندا كاتژمێر هه‌شت.

فۆكۆ له‌ خستنه‌ڕووی ئه‌و دوو حاڵه‌ته‌وه‌، هه‌وڵده‌دا دوو نمونه‌ له‌سه‌ر ته‌كنه‌لۆژیای سزا پێشكه‌ش بكات. یه‌كه‌میان نمونه‌یه‌كی په‌تییه‌، تێیدا له‌ ڕێگه‌ی سزاوه‌، به‌شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ، ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌ی جه‌سته‌ ده‌درێت. دووه‌میان سیمایه‌كی شارستانی و مرۆڤانه‌ی پێوه‌دیاره‌، واته‌ سزا به‌ شێوازێكی جوانتره‌. به‌ڵام فۆكۆ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا گومانی هه‌بوو له‌م باشتربوونه‌ هه‌ستپێكراوه‌ی شێوازی سزادان. ئه‌مه‌ وای لێكرد له‌وه‌ ئاگادارمان بكاته‌وه‌: به‌ڵێ مۆدێرنه‌ شێوازی هه‌یمه‌نه‌و كۆنترۆڵكردنی مرۆڤه‌كانی گۆڕی و له‌ ئاستی سزادانی دڕندانه‌ی بێ سنوره‌وه‌، گواستییه‌وه‌ بۆ ئاستی سزای زیندانی (كه‌ باشتره‌) و مه‌سه‌له‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی مرۆڤانه‌ی پێشكه‌وتوخواز و پۆزه‌تیف ده‌رده‌خات. وه‌لێ ئه‌گه‌ر مرۆڤ زۆر له‌ نزیكه‌وه‌ له‌ مه‌سه‌له‌كه‌ بڕوانێ، بۆیده‌رده‌كه‌وێت ئامانج له‌و باشتربوونه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ سزا كه‌مبكرێته‌وه‌، به‌ڵكو ئامانج ئه‌وه‌یه‌ سزا باشتربكرێت و سه‌ركه‌وتوتربێت.

مۆدێرنه‌ له‌ میانه‌ی ئاسۆ عه‌قڵانییه‌كه‌یه‌وه‌، وای لێهات ئاره‌زوویه‌كی زۆری بۆ كۆنترۆڵكردنی ته‌واوه‌تی و سه‌رتاپاگیر هه‌بێت. له‌و ساته‌وه‌خته‌ی كه‌ چیتر دیمه‌نی سزا له‌ گۆڕه‌پانه‌ گشتییه‌كاندا دیار نه‌ماو پاشه‌كشه‌ی كرد، ده‌سه‌ڵات له‌ كۆمه‌ڵگای مۆدێرن دا، به‌ تایبه‌تی دوای سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م، میكانیزمی تازه‌ بۆ چاودێری و كۆنترۆڵ و سزاو ملكه‌چبون، به‌كارده‌هێنێت. میكانیزمێك هه‌م سیفه‌تی عه‌قڵانی هه‌یه‌ و هه‌م به‌ شێوه‌یه‌كی تۆكمه‌ مه‌عریفه‌ی خستووه‌ته‌ خزمه‌تی سزاوه‌، به‌تایبه‌ت زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان. بۆ نموونه‌ چیتر ئه‌وه‌ دادوه‌ره‌كان نین ده‌ستنیشانی جۆری سزاو ماوه‌كه‌ی ده‌كه‌ن، بگره‌ مه‌سه‌له‌كه‌ وای لێهاتووه‌ ته‌نانه‌ت پزیشكانی ده‌رونشیكاری و پسپۆڕانی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌نجومه‌نی ئازادكردنی زیندانه‌كان، به‌شدارده‌بن تێیدا. ئێستا له‌ بری سه‌ركوتكردن و ترساندن و ئه‌شكه‌نجه‌دانی راسته‌وخۆی جه‌سته‌یی، په‌نا بۆ هه‌ندێ شێوازو میكانیزمی دیكه‌ ده‌برێت كه‌ سودیان زیاتره‌ و كاریگه‌رییان باشتره‌ و به‌رگریكردنیشی كه‌متره‌.

لێره‌وه‌ وه‌ك فۆكۆ ده‌ڵێ كۆنترۆڵكردن به‌ ته‌واوی رووده‌دات، له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ ده‌بینین فۆكۆ خۆی بۆ ئه‌وه‌ ته‌رخان ده‌كات بیسه‌لمێنێت كه‌ مرۆڤی مۆدرێن، مرۆڤێكی ئازاد نییه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی پێمان وایه‌، به‌ڵكو مرۆڤێكی ته‌واو كۆتوبه‌ند كراوه‌و له‌و په‌ڕی ملكه‌چیدا ده‌ژی. كۆمه‌ڵگای مۆدرێن تا بینه‌قاقای نوقمی سیستم و دیسپلین بووه‌. ده‌زگاكانی زیندان و خێوه‌تگا سه‌ربازییه‌كان و نه‌خۆشخانه‌كان و قوتابخانه‌كان، هیچ نین ته‌نها كۆمه‌ڵێ میكانیزم نه‌بێت بۆ هه‌یمه‌نه‌ و ماڵیكردن و له‌نابردن، ته‌نانه‌ت له‌ناوبردن و تێكشكاندنی جه‌سته‌. هه‌ر هه‌مو ئه‌وه‌ش له‌ پێناو كۆنترۆڵكردنه‌ به‌ باشترین شێوه‌. ره‌نگه‌ ئه‌نجامدانی مه‌سه‌له‌ی توێژینه‌وه‌ی ئاماری دانیشتوان و سه‌رژمێریكردنیان، یه‌كێك بێت له‌و ئاماژانه‌ی كه‌ له‌ پێناو پرۆسه‌ی دیسپلین و هه‌یمه‌نه‌ی زیاتردا ئه‌نجامده‌درێت.

فیزیای وردی ده‌سه‌ڵات: مۆدێرنه‌ و خه‌لقكردنی جه‌سته‌ی ملكه‌چ

ئه‌گه‌ر سیاسییه‌ ته‌قلیدییه‌كان بایه‌خیان به‌ (ماكرۆ فیزیای ده‌سه‌ڵات) دابێت، واته‌ بایه‌خیان به‌ كێشه‌ فه‌لسه‌فییه‌ سیاسییه‌ گه‌وره‌كان دابێت، له‌سه‌روی هه‌مویانه‌وه‌ كێشه‌ی ده‌سه‌ڵات و حوكمڕانی. ئه‌وا میشێل فۆكۆ بایه‌خی به‌ (مایكرۆ فیزیای ده‌سه‌ڵات) داوه‌، واته‌ بایه‌خی به‌و ستراتیجه‌ وردانه‌ داوه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌یانگرێته‌به‌ر. به‌ ده‌ربڕینێكی دیكه‌ ده‌سه‌ڵات لای فۆكۆ، چیتر ده‌سه‌ڵاتێكی به‌شه‌خسیكراو (شه‌خسه‌نه‌) نییه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی لای ئه‌فلاتون وایه‌ و باس له‌ حاكمی فه‌یله‌سوف ده‌كات، یان وه‌ك ئه‌وه‌ی لای تۆماس هۆبز وایه‌ و باس له‌ حاكمی ئه‌ژدیها (لیفیتات) ده‌كات، یاخود وه‌ك ئه‌وه‌ی لای مایكاڤیلی وایه‌ كه‌ ئامۆژگاری میر ده‌كات. لای فۆكۆ ده‌سه‌ڵات له‌ هه‌مو شوێنێكه‌وه‌و له‌ هه‌مو شتێكه‌وه‌ ده‌رده‌چێت و ته‌نها كورتناكرێته‌وه‌ بۆ به‌كارهێنانی سه‌ركوتكردن و توندوتیژی. بگره‌ ده‌سه‌ڵات مه‌عریفه‌ و حه‌قیقه‌تیش به‌رهه‌مده‌هێنێت. فۆكۆ چه‌مكی ده‌سه‌ڵاتی فراوانتر كردو له‌و چوارچێوه‌ ته‌سكه‌ ده‌ریهێنا كه‌ له‌ فیكری سیاسی كلاسیكدا، له‌سه‌ری راهاتبوین. له‌ فیكری سیاسی كلاسیكدا ئاوا باس له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌كرا: سیستمێكه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ رایكردنی كاروباری بواری گشتی میلله‌تێكی دیاریكراو، له‌لایه‌ن ده‌سته‌یه‌كی سیادی تایبه‌ته‌وه‌، له‌ ناوچه‌یه‌كی جوگرافیای تایبه‌ت و دیاریكراودا. فۆكۆ ئه‌م تێڕوانینه‌ كلاسیكییه‌ی بۆ ده‌سه‌ڵات گۆڕی و كاری له‌سه‌ر دۆزینه‌وه‌و ئاشكراكردنی ئالییه‌ت و میكانیزمه‌ هه‌ره‌ ورده‌كانی ده‌سه‌ڵات كرد، له‌ به‌شه‌ هه‌ره‌ بچووكه‌كانی ده‌سه‌ڵاتدا. ده‌سه‌ڵات لای فۆكۆ، توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ڕۆبچێته‌ نێو قوڵایی سه‌رجه‌م په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌وه‌. ده‌سه‌ڵات له‌ نێوان دوو دڵداردا، له‌ نێوان كرێكارو خاوه‌ن كار، له‌ نێوان دایك و باوك و مناڵه‌كان، له‌ نێوان سۆزانی و مشته‌رییه‌كانی، له‌ نێوان مامۆستاو قوتابی...هتد، ئاماده‌یی هه‌یه‌. ده‌سه‌ڵات ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیعدا، به‌ ته‌كنیكێكی زۆر ئاڵۆز، پیاده‌ده‌كرێت. ده‌سه‌ڵات لای فۆكۆ موماره‌سه‌ ده‌كرێت نه‌ك ته‌ملیك. ده‌سه‌ڵات بریتییه‌ له‌ ئیراده‌ی هێزو له‌ كوێكدا ململانێ هه‌بێت، ده‌سه‌ڵاتیش له‌وێدا هه‌یه‌.

لێره‌وه‌ ده‌سه‌ڵات ته‌نها له‌ ده‌ستی هه‌ندێ كه‌سدا نییه‌، یان ته‌نها له‌ نێوان ژماره‌یه‌كی كه‌م له‌ خاوه‌ن پله‌وپایه‌كاندا نییه‌ له‌سه‌ر حسابی ئه‌وانی دیكه‌. هه‌روه‌ها ده‌سه‌ڵات تایبه‌ت نییه‌ به‌ چینێكی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ڵكو ده‌سه‌ڵات ئه‌و (میتاڵه‌یه‌-العنصر) كه‌ به‌ نێو هه‌مواندا تێده‌په‌ڕێت تا هه‌موان پێیكه‌وه‌ بنوسێنێت و له‌ هه‌مان كاتیشدا لێكیان جیابكاته‌وه‌. ده‌سه‌ڵات هه‌میشه‌ بوون و ئاماده‌یی هه‌یه‌، ته‌نانه‌ت له‌و شوێنانه‌شدا كه‌ سه‌خت و زه‌حمه‌ته‌ ئاگاداری بوونی ده‌سه‌ڵات بین. بۆ نموونه‌ وه‌ك بوونی ده‌سه‌ڵات له‌ تاقیگه‌كانی توێژینه‌وه‌دا یان له‌ ده‌زگاكانی بڵاوكردنه‌وه‌دا یاخود له‌ هۆڵه‌كانی وانه‌ وتنه‌وه‌دا...هتد. ئێستا با كۆمه‌ڵێ نمونه‌ بێنینه‌وه‌ كه‌ هه‌ندێ له‌ میكانیزمه‌كانی ده‌سه‌ڵاتێكی نه‌بینراو روونده‌كاته‌وه‌ كه‌ فۆكۆ هه‌وڵیدا به‌ میكرۆسكۆبه‌ وردبینه‌كه‌یه‌وه‌ له‌سه‌ریان رابوه‌ستێت:

مه‌شق و راهێنان له‌ گۆڕه‌پانی سه‌ربازیدا

سه‌ربازه‌كان له‌م رۆژگاره‌دا، روبه‌ڕوی (مه‌شق و راهێنانێكی ته‌ئدیبی) سه‌خت ده‌بنه‌وه‌ كه‌ وایان لێده‌كات به‌ رێگایه‌كی ئالی گوێڕایه‌ڵ بن. ئه‌مه‌ش له‌ رێگه‌ی كاركردن بۆ كۆنترۆڵكردنی هه‌ندێ به‌شی دیاریكراوی جه‌سته‌وه‌. كاتێ سه‌رباز فێری ئه‌وه‌ ده‌كرێت به‌ كڵاشینكۆفه‌كه‌ی ته‌قه‌ بكات، ئه‌وا له‌ ڕێگه‌ی كۆمه‌ڵێ هه‌نگاوی دووباره‌و دیسپلین كراو، به‌ مه‌شق و راهێنانێكی تۆكمه‌ و رێك و پێكدا تێده‌په‌ڕێت. ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ربازه‌كه‌ داوا ده‌كرێت، ئه‌وه‌یه‌ چه‌كه‌كه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت و ڕێك و دروست، ئاراسته‌ی دوژمنه‌كه‌ی بكات و به‌رزی بكاته‌وه‌ بۆ شانی و به‌ شێوازێكی زۆر تایبه‌ت و رێك په‌نجه‌ به‌ په‌له‌پیتكه‌كه‌یدا بنێت. لێره‌دا سه‌ربازه‌كه‌ گوێڕایه‌ڵی ئیراده‌یه‌كی جه‌سته‌یی ده‌بێت، ئه‌م گوێڕایه‌ڵییه‌ وای لێده‌كات هه‌مو ئه‌وه‌ی داوای لێكراوه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی ئالی جێبه‌جێی بكات. مه‌سه‌له‌كه‌ ته‌نها ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ربازه‌كه‌ داواكراوه‌، ده‌بێ جێبه‌جێی بكات، به‌ڵكو ئه‌وه‌شه‌ كه‌ ده‌بێت به‌ ڕێگایه‌كی تایبه‌ت و دیاریكراو جێبه‌جێی بكات. ئامانجه‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌: هه‌میشه‌ جۆرێك له‌ (جه‌سته‌ی گوێڕایه‌ڵ و ملكه‌چ) دروست بكرێت.

قوتابخانه‌ و تاقیكردنه‌وه‌

لای فۆكۆ، ئه‌وه‌ی قوتابخانه‌ ئه‌نجامی ده‌دات، له‌وه‌ ده‌چێت كه‌ له‌ گۆڕه‌پانی سه‌ربازیدا ئه‌نجام ده‌درێت. قوتابخانه‌ش بووه‌ته‌ ئامرازێكی چاودێریكردن. تاقیكردنه‌وه‌ له‌ قوتابخانه‌ تازه‌كاندا، بووه‌ته‌ ئامرازێك له‌ پێناو (هه‌ڵبژاردندا- الانتقا‌و) و پاشان وه‌ده‌رنانی گروپێك له‌سه‌ر حسابی گروپێكی دیكه‌، به‌ڵام ئه‌م وه‌ده‌رنانه‌ به‌ شێوازێكی ره‌وا ئه‌نجام ده‌درێت كه‌ هه‌موان به‌ ویستی خۆیان پێیڕازین. تاقیكردنه‌وه‌ بووه‌ته‌ ده‌سه‌ڵات و چاودێرییه‌كی تۆكمه‌و چالاك، چونكه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای (حساب- الحساب) بیناكراوه‌. وه‌ك ئاشكرایه‌ حسابیش، له‌ زه‌مه‌نی مۆدێرنه‌دا، بنه‌مای سه‌ره‌كی زانسته‌ و ئه‌و ڕێگایه‌شه‌ كه‌ زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان گرتویانه‌ته‌به‌ر. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وایكردووه‌ فۆكۆ زیاد له‌ جارێك جه‌ختی له‌سه‌ر كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان له‌دایكبووی كۆمه‌ڵگای چاودێرییه‌. تاقیكردنه‌وه‌ بووه‌ به‌ ده‌سه‌ڵات و له‌ میانه‌یه‌وه‌ ده‌رچوو و ده‌رنه‌چوو ده‌ستنیشان ده‌كرێت. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی چركه‌ساتێكه‌ كه‌ ناكرێت به‌ هیچ جۆرێ نادیده‌ بكرێت، چونكه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ئاینده‌ی عه‌مه‌لی كه‌سه‌كانه‌وه‌، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ هێزی تاقیكردنه‌وه‌- وه‌ك میكانیزمێكی كۆنترۆل- زیاد ده‌كات.

كه‌واته‌ قوتابخانه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئیداره‌دانی پرۆسه‌ی خوێندن و فێربوونه‌وه‌، كار بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات تاكه‌كان هه‌ر یه‌كه‌یان به‌ پێی تواناكانی خۆی، ئاراسته‌ بكات تا له‌ رووی عه‌مه‌لییه‌وه‌ سودیان لێ وه‌ربگرێت، ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ قوتابخانه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی مه‌دروس، مرۆڤه‌كان پۆلێن ده‌كات. قوتابخانه‌ پێشوه‌خت كۆمه‌ڵێ پرنسیپی خوێندن و فێربونی دیاریكردووه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێ به‌رژه‌وه‌ندی دیاریكراودا ده‌گونجێت. پاشان قوتابخانه‌ وه‌ك ئامرازێكی ئایدۆلۆژی لێهاتووه‌، بۆ ماڵیكردنی تاكه‌كان، سا ئه‌و تاكانه‌ پێیانخۆش بێت یا نا. چونكه‌ تاقیكردنه‌وه‌ به‌ڕێوه‌یه‌ و هیچ ده‌رفه‌تێكیش نییه‌ بۆ ده‌ربازبوون لێی. ئا ئه‌مه‌یه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ گه‌رموگوڕه‌ی نێوان ده‌سه‌ڵات و مه‌عریفه‌ ده‌سه‌لمێنێت.

لێكۆڵینه‌وه‌كانی دادگا

ئه‌گه‌ر به‌پێی تێگه‌شتنی فۆكۆ، لیكۆڵینه‌وه‌ ئالییه‌تێكی كۆن بووه‌و په‌یوه‌ست بووه‌ به‌ سه‌رانه‌و باج و كاروباره‌ ئیدارییه‌كانه‌وه‌. ئه‌وا لێكۆڵینه‌وه‌ له‌م رۆژگاره‌ تازه‌یه‌دا، تابێت زیاتر ده‌رده‌كه‌وێت و زیاتر توندتر ده‌بێت. چونكه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ زانستێكه‌وه‌ كه‌ له‌ ئه‌ساسدا له‌سه‌ر لێكۆڵینه‌وه‌ بنیادنراوه‌، زانستێك له‌ منداڵدانی زانسته‌ ته‌جریبییه‌كانه‌و له‌دایكبووه‌. له‌به‌ر ئه‌مه‌ ده‌سه‌ڵاتی مۆدرێن لێكۆڵینه‌وه‌، وه‌ك میكنیزمێكی مه‌عریفی، به‌كاردێنێت بۆ چاودێری و دیسپلین كردنی زیاتر. هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ كه‌ هه‌نووكه‌ له‌ كایه‌كانی دادگا و یاساو پۆلیس دا ده‌بینرێت. له‌ ئێستادا میكانیزمه‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌، له‌پێناو كردنه‌وه‌ی نهێنییه‌كانی تاوان و ئاشكراكردنی هۆكاره‌ ورده‌كانی ئه‌نجامدانی تاوان، به‌كاردێت.

دیسپلینی ته‌ندروستی

فۆكۆ زاراوه‌ی (بیۆ/ پاوره‌ - السیاسه‌ الحیویه‌*)داتاشی، كه‌ شێوازێكه‌ بۆ پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات له‌ كۆمه‌ڵگای مۆدێرندا و په‌یوه‌سته‌ به‌ ژیان و ته‌ندروستییه‌وه‌، له‌ پێناو زامنكردنی زیاتری وزه‌و به‌رهه‌مهێنان. ده‌سه‌ڵات له‌ رێگه‌ی پلان و گرتنه‌به‌ری ڕێوشوێنی ورده‌وه‌، له‌ نموونه‌ی بیمه‌ی ته‌ندروستی و خانه‌نشینی و به‌دیهێنانی هه‌مو بارودۆخێكی پێویست كه‌ زامنی ته‌مه‌ن درێژی دانیشتوان و كۆنترۆڵكردنی رێژه‌ی له‌دایكبوون و مردن و رێگرتن له‌ مردنی به‌رده‌وام- به‌ له‌ناوبردنی نه‌خۆشییه‌ كوشنده‌كان و هۆكاری بوونی ئه‌و نه‌خۆشیانه‌- هه‌وڵده‌دات ده‌خلی ئابوری به‌رزبكاته‌وه‌. چونكه‌ مه‌سه‌له‌ی له‌دایكبوون و مردن و نه‌خۆشی، مه‌سه‌له‌گه‌لێكن كاریگه‌رییان له‌سه‌ر به‌رزكردنه‌وه‌ یان نزمكردنه‌وه‌ی وزه‌و توانا هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی له‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنان ده‌بێت. ده‌وترێ فۆكۆ له‌ پشته‌وه‌ موماره‌سه‌ی سیاسه‌تی كردووه‌و هه‌رچه‌نده‌ نووسینه‌كانی سیمایه‌كی زانستییان پێوه‌ دیاره‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا ئامانجێكی (كرده‌یی- عه‌مه‌لی) هه‌بووه‌. فۆكۆ ئامانجی ئه‌وه‌ بووه‌ له‌ پرۆسه‌یه‌كی ره‌خنه‌گرتنی توند له‌ مه‌نزومه‌ی مۆدێرنیزم، بونیاده‌كانی ده‌سه‌ڵات ئاشكرا بكات و بیانخاته‌ به‌ر دیدی هه‌موان. ئه‌وه‌ی له‌و مه‌نزمه‌یه‌دا وه‌ك پێدراوێكی عه‌قڵانی ده‌رده‌كه‌وێت، له‌ واقیعدا وه‌ك سه‌ركوتكردنێكی نادیار ئیش ده‌كات. حه‌قیقه‌ت ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ ده‌وترێ، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بێده‌نگی لێ ده‌كرێت.

*بۆ تێگه‌شتن له‌ زاراوه‌ی (السیاسه‌ الحیویه‌) دۆستێكی ئازیز و رۆشنبیرو شاره‌زا له‌ فیكری فۆكۆ، ئه‌م روونكردنه‌وه‌یه‌ی بۆ ناردین: (ئه‌و زاراوه‌یه‌ یه‌كێكه‌ له‌ زاراوه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی ناو فیكری فۆكۆ، به‌ كوردی ئه‌كرێت به‌ ناوه‌ ئینگلیزییه‌كه‌یه‌وه‌ (Bio Politics بیۆ-پاوه‌ر) ناوبنرێت كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكه‌ له‌سه‌ر ژیان كارده‌كات. واته‌ ده‌سه‌ڵاتێك هه‌ڕه‌شه‌ی مردن له‌ مرۆڤ ناكات، به‌ڵكو له‌سه‌ر ژیانی تاكه‌ كه‌س كارده‌كات، له‌سه‌ر گه‌شه‌دان به‌ توانا بایۆلۆژییه‌كانی، له‌سه‌ر درێژكردنی ته‌مه‌ن، له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی باشتركردنی ته‌ندروستی، چالاكبوونی جه‌سته‌...هتد.

ئه‌م بیۆ- ده‌سه‌ڵاته‌ جۆری ده‌سه‌ڵاتی مۆدرێنه‌ لای فۆكۆ) و - ك.

سه‌رچاوه‌: الشرق الاوسط، 13/6/2015

 


ئەم بابەتە 105 جار خوێندراوەتەوە