Hsun_latif.jpg

شیعری توند و تیژی

حسەین لەتیف

وتەزای شیعری  توندوتیژی، دەربڕینێکە من بەسوود وەرگرتن لە ناونیشانی کتێبە گرنگەکەی  ئەنتۆنین ئاڕتۆ(شانۆی توندو تیژی ) بەکاری دەهێنم، بۆقسەکردن لەسەر شیعر. شیعری توندو تیژی  ئەو شیعرە نییە باسی کووشتن و بڕین بکات،بەڵکو قوڵایی و ڕەهەندی ئەدەبی تایبەت بە خۆی هەیە.

ئەنتۆنین ئارتۆ لە تەواوی کتێبەکەی خۆیدا لەهەوڵی ڕزگار کردنی شانۆ دایە لە چڕنووکی وشە و شیعر، هەرچەندە خۆی یەکێک بوو لە شاعیرە سوریالیەکان.بەڵام پێی وابوو شانۆ بووە بە قوربانی تێکست و وشە.

جگەلەوەشە لەپاژێکی کتێبەکە دا باس لە شانۆی توندوتیژی دەکات.شانۆی توندو تیژیی،ئەوشانۆیە نییە  تیایدا کارەکتەر دەمانچەکەی ڕووبکاتە بینەران و دواتریش هاوڕێکەی خۆی بکوژێت.شانۆی توند و تیژیی  ئەوەیە ئایدیای بینەر بگۆڕێت،

بینەری دوای نومایش هەمان بینەری  پێش نومایش نەبێت. ئەگەر نومایش نەتوانێت لە ڕێگای جووڵەوە ئەو ئەرکە ئەنجام بدات،ئەوا دەبێت گومان لە نومایش بکرێت.ئاڕتۆ پێی وابوو  کەلەپووری شانۆ لەگریکەوە تا ساتەوەختی ئەو، لە بریتی جووڵە،هەوڵی دابوو بەوشە ئەو کارە ئەنجام بدات،کە ئەمەیان دوورە لە وەزیفە و میکانیزمی شانۆوە.

شیعر دەبێت توندوتیژ بێت.خوێنەر دوای خوێندنەوەی تێکست هەمان خوێنەری پێش خوێندنەوەی تێکستەکە نەبێت.ئەگەر خوێنەر دوای خوێندنەوەی تێکستەکە هەمان خوێنەری بەر لە خوێندنەوەی تێکستەکە بوو، ئەوا  دەبێت گومان لە هێزی تێکست بکەین.

ئەگەر توندوتیژی  لە شانۆ دا بریتی بێت لە گۆڕینی ئایدی بینەر لە ڕێگای جووڵەوە، ئەوا توند و تیژی لە شیعردا بریتییە لە گۆڕینی هزر و بیرکردنەوەی خوێنەر  لە ڕێگای  وێنەوە.

توندوتیژی  لە شیعر دا، گرێدراوی تێڕوانینە بۆ شیعر. بۆ بەکاربردنی زمان و بەرهەمهێنانەوەی وێنە. وێنە لە شیعر دا بۆ بوونیادنان نییە هێندەی بۆ تێکدانە.بۆ دڵنیایی نییە هێندەی بۆ دروست کردنیگومان وسەرسامی یە.شاعیرە داهێنەرەکان،شاعیرە توندو تیژەکان بوون ، بەلانی کەمەوە لە ڕۆژگاری خۆیان دا.چونکە سروشتێکی تێکدەرانەیان هەبووە و هەیە.شاعیرانی توندو تیژ ئامادەنین لە ماڵێکی  زمانیدا بژین، کە ئەوان دزاینیان نەکردبێت،لە ڕێگای دروست کردنی ماڵی تایبەت بەخۆیانەوە دەیانەوێت سەرنج لەسەر ماڵەکانی تر نەمێنێت.

ئەگەر سەیری نەخشەی شیعری کوردی بکەین، دەبینین گۆران بەمانا فەرهەنگیەکان ناسک بوو،بەڵام بە مانا ئاڕتۆیەکە توندوتیژبوو.دەستکاری زۆر شتی کرد لەبیرکردنەوەی ئێمەدا،بۆ نموونە زمانی نووسین و دەربڕین،ئەوەی ئەو کردی دەست درێژی بوو بۆ سەر زمانێک کە شاعیرانی کلاسیک  پێیان نووسی بوو.

ئافرەت لە شیعری زۆرینەی شاعیرانی کلاسیک دا یەک وێنەی هەبوو،وێنەی پیاو کوژ،گۆران ئەو وێنەشی هەڵگێڕایەوە.ئەو زمان و ئایدیایەی گۆران شیعری توندوتیژی بەرهەمهێنا(توندوتیژی بە مانا  فەرهەنگیەکە ناڵێم) بەمانا ئاڕتۆییەکە دەڵێم.هەربۆیە گۆران توانی لە شیعری کوردی دا، نەک شۆڕش بکات، بەڵکو شوێنکەوتەیشی هەبێت لە شیعر نووسین دا.

هەموو تێکستێکی ئەدەبی  پێویستە توندو تیژ بێت بەرانبەر بە خوێنەرانی خۆی،من بۆ خۆم بەئاستەم تێکست هەیە بمجوڵێنێت،هێندە بەر تێکستی مەزن کەوتووم،کاریگەریان وەک بوومەلەرزە وایە،تادێت بەردەوام درزی گەورە گەورە لە ڕوانین و بیرکردنەوەم دا دروست دەکەن.نووسین دەبێت سروشتی بوومەلەرزەی هەبێت،وێرانت بکات،پاشان جۆرێکی تر دونیا ببینیت.

جیاوازی لە شێوازی شیعر نووسین یەکسانە  بە جیاوازی لە توندو تیژیی دا.ئەویش یەکسانە بە جیاوازی لە تێڕوانین بۆ بەکار بردنی زمان یان وشە.

کاتێک خوێنەر لە دونیادا،گللەیی لەشیعر دەکەن،ئەوا بەجۆرێک لە جۆرەکان داوای توندو تیژییمان لێدەکەن.چەند تێکستی هاوتای تێکستەکانی نالی و مەحوی و گۆران بنووسین، زەوقی خوێنەرێک ڕازی ناکات پێشتر ئەوانی خوێندبێتەوە، چونکە تێکستگەلێکی تر توندوتیژیی خۆیان لەسەر خەیاڵ و بیرکردنەوەی  ئەو کردووە.

خوێنەرە باشەکان خوێنەرێکی ماسۆشین(ئەگەر  ئەو دەربڕینە گونجاوبێت لە فەرهەنگی دەروونناسی وەریبگرین)،کەسی ماسۆشیی چێژ لەوە وەردەگرێت ئازار بدرێت.خوێنەریش بەردەوام بەدوای تێکستێک  دەگەڕێت ،هەموو ئەو دونیایەی پێشتری بۆ بڕوخێنێت. بۆیە شیعیری داهێنەرانە، شیعرێکی توندوتیژە،تا ڕادەی وێران کردن.

ئەگەر شیعر بەکاربردنی زمان بێت بە شێوەی ناباو، ئەوا  دەبێت کاریگەری  ئەوبەکار بردنە لە نەبینراو دا هەست پێ بکرێت. نەبینراو ڕووبەرێکی گرنگە بۆ ئەوەی شیعر کاری خۆی  لەسەر بکات،بە شێوەی توند وتیژی.

شیعری توندوتیژی  پێچەوانەی عەقڵە،عەقڵ بەمانا عەربی و فەرهەنگیەکەی عەقڵ بە زەمە(عُقل) واتە بەستنەوە، سنوردارکردن. کار لەسەر بینراو دەکات.کار بۆ سەقامگیری و ئارامی دەکات ،کەلتور دادەهێنێت بۆ  هێشتنەوەی باو،بەڵام شیعر کاردەکات بۆ تێکدان .


ئەم بابەتە 46 جار خوێندراوەتەوە