chirok.jpg

ئاوڕدانەوەیەكی خێرا لە رەوتی چیرۆكی كوردی

عەبدولقادر نیازی

تەمەنی چیرۆكی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان، ناگاتە سەدەیەكیش و لەو ماوە كورتەشدا رەنگە بەهۆی گۆڕانی بارودۆخە سیاسی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگییەكان، هاوكات لەگەڵ ئەوەی كە تەنگژەی زۆری بە خۆیەوە دیوە، بەڵام لە گۆڕانكاری و توێخ هاویشتنیش خۆی دوورەپەرێز و بێ بەهرە نەكردووە.

چیرۆكی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان هەر لە «پێكەنینی گەدا» وە تا ئێستا كە گۆڕانكاری بنەڕەتی زۆری لە فۆرم و ناوەڕۆكدا بەخۆیەوە دیوە، لەگەڵ ئەوەی كە هانمان دەدا ئیقرار بەبوونی ژانرێك بەنێوی چیرۆكی كوردی بكەین، هاوكات رەخنەگران پەلكێش دەكا بۆ پۆلێن بەندییەك كە پڕ بەپێستی خۆی بێ.

ئەگەرچی لەسەر چیرۆك و رۆمانی كوردی بەشێوەیەكی شیاو و شاز، رەنگە تا ئێستاش لێكۆڵینەوە و شرۆڤەیەكی جیدی نەكرابێ كە وەڵامدەرەوەی تەواوی پرسیارەكان و ویست و خواستی خوێنەر و بەردەنگ و كۆمەڵگابێ، بەڵام ناشكرێ ئەوە بكرێتە هۆی نكۆڵیكردن لە ژانرێك بەنێوی چیرۆك لەوێژە و ئەدەبی كوردیدا.

شیعر و چیرۆک

وێڕای ئەوەش رەنگە پۆلێنكردنی ئەدەب و وێژەی كورد بەهەر دوو ژانرە سەرەكییەكەیەوە «شیعر و چیرۆك»، رەنگە بەپێی شوێنكاتی خوڵقان و بڵاوبوونەوەیان هیچ كات پۆلێنكردنێكی شیاو و عادلانە و دوور لە هەڵە نەبووبێ، بەڵام راستەقینەیەكیش كە ناكرێ چاوپۆشی لێ بكرێ ئەوەیە كە ئەدەبی كوردی، لە بواری دیالەكتیك لەگەڵ كۆمەڵگادا زۆر جار تووشی نەهامەتی بووە و ئەو هۆكارە و گۆڕانكارییانەی ناوە ناو بارودۆخی كۆمەڵگە لەبوارە جیاوازەكاندا بۆتە هۆكاری چەواشەكاری لەو پۆلێن بەندییانەدا، هەرچەند لە بوار و ساحەی چیرۆكدا بەنیسبەت شیعر بەتایبەت شیعری مۆدێرنی كوردی چیرۆك بەڕادەیەكی كەمتر تووشی ئەو نەهامەتییە بووە، بەڵام لەسەر ئەو حاڵەشەوە هەمیشە تا رادەیەكی زۆریش توانیوێتی بەپێی شوێن كات شەن و شكۆی خۆی دیاری بكا و بیپارێزێ.

هەرچەند لەو پۆلێن بەندییانەدا كە تا ئێستا كراون وەك شیعر، لەبواری چیرۆكیش دا تووشی هەندێ سنووری هاوبەش دەبین، بەڵام ئەوە هیچكات بەمانای ئەوە نییە كە رێڕەوی چیرۆك دابەزێنرێ لەبەرئەوەی كە ئەگەر لە رەشبینانەترین حاڵەتیشدا لە دۆخی چیرۆكی كوردی بڕوانین ناكرێ چاوپۆشی لە بوون و كارامەیی و رێڕەوی بكرێ،
هەر بەگوێرەی ئەو بۆچوونە دەبێ بڵێین كە كاركردن لە بواری ئەدەب بەگشتی و چیرۆك بەتایبەتی، بەر لە هەموو فاكتەرێك، گرێدراوی پێچ و پەناكانی شوناسی نەتەوەیی و كەڵكەڵە و رەهەند و كەناڵە جیهانی و یۆنیڤێرساڵەكان و هەروەها تەجرەبە و ئەزموونە نوێیەكان بووە، ئەوەی لەو نێوەدا بایەخی خۆی مسۆگەر دەكا، چلۆنایەتی رووبەڕووبوونەوەی چیرۆكە لەگەڵ شوناس و هۆ و یۆنیڤێرساڵ بوون و فەرهەنگ، كە خۆی فەرهەنگ پێكهاتەیەكی بەردەوام بگۆڕە و ئەركی چیرۆك و چیرۆكنووسین كات بەكات دژواتركردووە، هەر ئەوەش دەمانگەێنێتە ئەو ئاكام و دەرئەنجامە كە لە پڕۆسەی نووسین و داهێنانی ئەدەبیدا، بەپێی تێم و باگراوەندە مێژوویی و سیاسی و كۆمەڵایەتییەكاندا، نووسین پتر وەك كردەیەكی شوێن دانەر لێی بڕواندرێ تا دژكردەوەیەكی داڕووشاوی كۆمەڵایەتی یا رۆتین و جۆرناڵیستی، بەو پێیە رەنگە تا ئێستا چیرۆكی كوردی نەیتوانیبێت جیهانی بێ نە ئەو كەڵكەڵەیەشی لەخۆیدا بەشێوەیەكی ئیجابی و پۆزەتیڤ هەستپێكردبێ یا راگوێزی بەستەرە جیهانییەكانی كردبێ، بەڵام ئەوەی كە لە سەرەتای گڕوگاڵییەوە تا ئێستا هەڵگری كەڵكەڵە جیهانییەكانی وەك ئازادی و غوربەت و سیاسەت و ناسیۆنالیزم و ئەوینداری بووە، نكۆڵی لێ ناكرێ. هەڵبەت دەبێ ئەوەش بوترێ كە چیرۆكی مۆدێرنی كوردی تا رادەیەكی زۆریش خۆی لە قەرەی فەلسەفە و رەوانناسی و سیاسەت و كۆمەڵناسیش داوە.

خەمی مرۆڤ

تا ئەو جێیە كە دەبیندرێ چیرۆكی كوردی هیچ كات خۆی لەو كەڵكەڵە جیهانییانە كە لە سەرەتای خوڵقانی مرۆڤەوە بەهێزترین خەمی مرۆڤیشیان پێكهێناوە نەدۆزیوەتەوە، لەلایەكی دیكەشەوە چیرۆكی كوردی ئەگەرچی زۆرجاریش خۆی لە قەوارە و فۆرمی ریالیستیدا دۆزیوەتەوە لە سەر ئەو حاڵەش را هەمیشە بەشوێن ئەو وەڵامانە دابووە كە لەگەڵ ئەوەی كە ئەگەری هەیە و عەقڵانین، هاوكات زەمینەیان بۆ پێكهێنانی چیرۆكیش لە فۆرم و ناوەڕۆكی مۆدێرندا پێكهێناوە.

ئەوەی تا ئەوڕۆكە لە سەر چیرۆكی كوردی كراوە بەربژارێك نییە كە بتوانرێ وازی لێ بێنرێ و چاوپۆشی لێ بكرێ و دەشكرێ بە گەشبینییەكی زۆرترەوە لێی بڕواندرێ. ئەوەی كە بەشی هەرە زۆری چیرۆكی كوردی سات بەسات و بەدرێژایی مێژووی كەم تەمەنی خۆی پتر جەخت و پێداگری لەسەر رەوایەت بووە دەگەڕێتەوە سەر ئەو ئارگیومێنتەی كە چیرۆكنووسی كورد بەردەوام لە بارودۆخی كۆنكرێتی خۆی هەیبووە و لای وابووە كە چیرۆك سەرەكیترین كەرەستە و ئامڕازە بۆ دەرك و تێگەیشتن لە شوناس و فەرهەنگی و كۆمەڵایەتی و سیاسی و هەروەها ئۆرگانیزەكردنی زەمان و مێژوو و شوێن كات.

نەتەوەی كورد بەش بەحاڵی خۆی لەگەڵ ئەوەی كە هەمیشە و بەدرێژایی مێژووی نووسراوی خۆی بەشی رەوایەت و گێڕانەوەی خۆی پێ بووە، هاوكات هەمیشە ئەوەی كێشاوییەتی و فرچكی پێ گرتووە بایەخ و نرخی گێڕانەوەی هەبووە، بەدڵنیاییەوە دەكرێ چێژی رەوایەت و ئەو پاڵنەرانەی كە سترەكتۆرەكانی چیرۆك پێك دێنن لە مێژووی كورد دا بدۆزرێتەوە، كورد بەرەو پتر لەوەی بیهەوێ بە قۆرغكردنێكی فاشیستیانە لەگەڵ گێڕانەوە و مێژوو بەرەوڕووبێتەوە، هەمیشە خۆی بە بەشێكی هەرە گرنگ و بنەڕەتی لە گێڕانەوە زانیوە، چیرۆكی كوردی تا ئێستا ئەوەی بە باشی سەلماندووە كە وەك بكەر لە مانای راستەقینەی خۆیدا كەڵك لە شوێن كات و مێژوو و سیاسەت و كەلتووری خۆی وەرگرێ، ئەوەش وای كردووە كە چیرۆكنووسی كورد، بەدەر لە سەرەتا و كۆتایی و دەرئەنجامی نووسین، هەمیشە كەڵكەڵەیەكی ئپستمۆلۆجیكیشی بەشانییەوەبێ كە دنەی داوە بۆ كەشفی حەقیقەت (سوننەت) و لانیكەم ناساندنی ئەمری واقع و ئەمری حەقیقی (مۆدێرنیتە) هەر بۆیە چیرۆكی كوردی بەهەر شكڵ و شێوەیەك ئاڕاستە كرابێ بێ شك هەڵقوڵاوی ئەو دیاردەناسی و باكگراوەندە ئینسانییە بووە كە دەكرێ لە رۆچنەیەكی كڕۆنۆلۆژیك و فینۆمینۆلۆجیادا شیاوی سەرنج و بایخی پێدران بێ، سەرەڕای ئەوەش حاشای لێ ناكرێ كە چیرۆك لای چیرۆكنووسی كورد.

چیرۆکی کوردی و ریالیزم

بەردەوام كەرەستەیەك بووە بۆ دەروونی كردنی نۆرمە كۆمەڵایەتی و جیهانییەكان، كە ئەو فاكتەرەش لە جێگای خۆیدا هەمیشە بۆتە هۆی ئەوە لە چیرۆك و گێڕانەوە دەرباز نەبێ.

بۆ مسۆگەركردن و چەقبەستنی شیاوی هەموو ئەو فاكتەرانەیە كە چیرۆكی كوردی پاڵی داوەتە ریالیزم و رەوایەت، تا لەگەڵ ئەوەی كە لە وەهم و دروشم سڵ بكا، هاوكات پاڵ وە پاڵ شوناس و موختەساتی تایبەتی خۆشی بدا، بە گوێرەی پێوەر و پاڕادایمەكانی پێویست بۆ نووسین و داهێنانی ئەدەبی.

وێڕای هەموو ئەوەی تا ئێرە گوترا مرۆڤ بەگشتی لە سەرەتای خوڵقانەوە تا ئێستاشی لەگەڵ بێ هەمیشە كەڵكەڵەی زانین و ناسینی هەبووە، بەڵام هیچ كات ئەوە زاناییەی لەسەرخۆی هەستی پێ كردووە بە قەناعەت و ئارامی و هێمنایەتی رۆحی نەگەیاندووە و لەكونجكۆڵی و رەوایەت و پرسیار دووری نەكردۆتەوە، جۆرێك كە دەكرێ بوترێ كە خوڵقانی مرۆڤ خۆی بە رەوایەت و گێڕانەوە دەستی پێ كردووە و مرۆڤ ئەو كاتیش دەستی لە بزۆزی مەدەنی و ئینسانی و عەقڵانی نەكێشاوەتەوە، وێڕای ئەو بزۆزییەش، هەمیشە لەلایەك ترسی لەبیرچوونەوە و لەلایەكیش كەڵكەڵەی هەرمانی لەخۆی داهەست پێكردووە. چیرۆك وەك گرینگترین ئامڕازی مەعقوول كردنی ئەو نیازە و هەروەها وەك سەرەكیترین ئامڕازی كەناڵیزەكردنی ئەو ترس و كەڵكەڵە ئەبەدی و مەشرووعەی مرۆڤ، بەدرێژایی مێژوو هاوشانی مرۆڤ بووە و مرۆڤی هانداوە بەردەوام غەمگین و هەمیشە عەقڵانی تر بێ، پیلانێك كە عەقڵ بە رووكردێكی ئیجابییەوە، دژ بەمرۆڤ و بۆ مرۆڤی دادەڕێژێ تا مرۆڤ بۆ راوی بوونی خۆی دووپات بێتەوە و چیرۆك درێژە پێبدا، بۆ ئەوەی لەبەردەوام بووندا مرۆڤ بخوڵقێ و ژیان وەدی بێ و پرسیار بێتە كایەوە.

به‌ سوپاسه‌وه‌ له‌ رۆژنامه‌ى كوردستانى نوێ وه‌رگیراوه‌.


ئەم بابەتە 66 جار خوێندراوەتەوە