Jami.jpg

فەلسەفە و تراژیدیا لەشانۆنامەكانی شكسپیردا

نيهاد جامى

ئەو دەمەی لەدەرەوەی ڕووبەری شانۆی یۆنانیەوە سەیری تراژیدیا دەكەین، ئەو ساتەوەختە شتێك نیە بیری لێ بكەینەوە، جگە لەوەی ئێمە دەمانەوێت لە شانۆنووسێكی وەكو شكسپیر بدوێین، بەهۆی ئەوەی كۆمەڵە تێكستێكی قۆناغی ژیانی بە لوتكەی ئەدەبی تراژیدیی لەشانۆ دادەنرێت، بۆیە بابەتێك نیە گرنگتر بێت لەشانۆگەریەكانی شكسپیر، چونكە ئەو جگە لەئامادەبوونی تراژیدیا لەناو شانۆنامەكانی، لەهەمان كاتدا شانۆگەریەكان پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە فەلسەفەوە هەیە لەڕێگەی كارەكتەرەكانەوە، بەتایبەت لەلای هاملێت و شالیر و ماكبێس، یا ئەو پرسیارە ئەخلاقیەی عەشق دەگۆڕدرێت بە مەرگی عاشقەكان لە ڕۆمیۆ و ژۆلێت، ئەو تراژیدیایە چیە پیلانێكی یاگۆ دەتوانێ ئۆتێللۆ لە پاڵەوانێكەوە بكاتە مرۆڤێكی گوماناویی و تراژیدیا بێنێتە بوون؟

شكسپیر وەك شانۆنووسەكانی یۆنان ناگەڕێتەوە بۆ ناو ئەفسانە، بەڵام چیرۆكی شانۆنامەكانی لە ڕووداوە مێژوویەكانەوە وەردەگرێت، بەتایبەت ژیانی پاشاكان، بۆیە ململانێی كارەكتەر چینی خوارەوەی كۆمەڵگا نین، بەڵكو مرۆڤگەلێكن كە نەوەی پاشاكان و خانەدانەكانن، ئەوە وا دەكات تراژیدیا لەناو ئەو چینانە بخاتە ڕوو، لەوەدا تا ڕادەیەكی زۆر لە نووسەرانی یۆنانی نزیكە بەو پێیەی ئۆدیب و ئەنتیگۆنا و ئەلیكترا و ئەوانیتر چینی خوارەوەی كۆمەڵگا نین، بەڵكو كارەكتەرگەلێكی چینی پاشاكانن.

چیرۆكی كوشتن و مەرگ لە ڕیتشاردی سێیەم و دووەم و هاملێت زنجیرە تراژیدیایەكن كە لەناو كۆشك و تاوەرەكان ئەنجام دەدرێت، بەتایبەت لە هاملێتدا ئەوەی دەیبینین دەسپێكی چیرۆكێكە كە بەر لە ئاشنابوون بە ڕووداو ڕوویداوە كە كوشتنی پاشایە، كوشتنی پاشا ڕاكێشانی ئێمەیە بۆ تراژیدیایەك كە مردوو خۆی وەك تارمایی دێت و بەو مەرگە نائاساییە ئاشنامان دەكات، بۆ ئەوەی حەقیقەتی تاوانیش هەڵبدرێتەوە دەبێت هاملێتِ ببێت بە قوربانی، وەك چۆن بكوژەكانیش دەبێت بمرن، تەنانەت كەسێكی وەكو گرترودی دایكی هاملێت سەرباری ئەو هاوسۆزی بوونەمان لەكۆتاییدا بەهۆی ئەوەی هەست بەتاوان دەكات، بەڵام بەهەڵەیەك كە پیلانێك بۆ كوڕەكەیەتی ئەویشی تێ دەكەوێت، مەرگی ئۆڤیلیاش هێندە مەرگێكی تراژیدیە هیچی لەمەرگ و كوشتنی پاشا كەمتر نیە.

بكوژەكانی ناو تراژیدیای شكسپیری ئەوانەن كە خەونی زەوتكردنی دنیا و لاقەكردنی عەرشیان هەیە، ئەوان دەیانەوێت كورسیەكان بكەن بە خوێن، بۆخۆشیان دواجار لەسەر ئەو خوێنە دابنیشن، بەواتای دەسەڵاتی زەبرو زەنگ ئەو دەسەڵاتە تۆقێنەرە، دەشێت هەر بەهەمان توندوتیژیەوە كۆتایی بەخۆشی بێنێت، لێرەدا شانۆگەری ماكبێس باشترین نمونەی ئەم حالەتەیە، لیدی كە هانی ماكبێس دەدات پاشا بكوژێت، وێنەیەكی جیاوازی ژن دەخاتە ڕوو، دەشێت ئەو وێنە تۆقێنەرەی لیدی وێنەیەكی دەگمەنی ژن بێت، بۆ ئارەزووكردن لە خوێن و دەسەڵات، تا ئاستی ئەوەی هەندێك تراژیدیای ئەم شانۆگەریە بە ئاستێك دەبینن، كە شكسپیر جگە لەم شانۆنامەیە هیچ شانۆگەریەكی تراژیدیی تری نەنووسیوە، پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە: ئاخۆ شانۆگەری ماكبێس تاكە شانۆگەریەكی تراژیدیی شكسپیرە؟ ئەگەر وانیە ئەی بۆچی توێژەرانی وەكو لیۆنێل ئاپیل بۆچوونیان وایە "شكسپیر لەو جۆرە تراژیدیایانەی نەنووسیوە، جگە لە نوێنەرایەتیەك كە لە شانۆگەری ماكبێسە، شانۆگەریەكانی یۆلیۆس قەیسەر و كۆریۆلانۆس و شانۆگەریە زۆرەكانیتری دانانێت بە كارگەلێكی تراژیدیا" التراجیدیا والفلسفە/ والتر كاوفمان، ترجمە: كامل یوسف حسین، الموسسە العربیە للدراسات والنشر (بیروت) الطبعە الاولی ١٩٩٣، ص٨٠

دیارە ئەوەی بۆتە هۆكاری ئەو ڕوانینەی ئاپیل ئەو بنەما ئەڕستۆییانەیە كە بەتەواوی لەشانۆگەری ماكبێس دەیبینین، بەواتای ئەوەی ئەڕستۆ وەك ڕێسای تراژیدیی خستویەتیە ڕوو، بەتەواوی لەو تێكستەی شكسپیر بەرجەستە كراوە، لەكاتێكدا توێژەران و شكسپیرناسان لەسەر ئەوە كۆكن كە ئەو نووسەرە ئەڕستۆی نەخوێندۆتەوە، بەڵام ویستویەتی خەوش و هەڵەی تراژیدیی نووسانی پێش خۆی دووبارە نەكاتەوە، بۆیە دەتوانین ئاماژە بۆ ئەوە بكەین كە شانۆنامەی ماكبێس تاكە تراژیدیای شكسپیریی نیە، هێندەی لوتكەی تراژیدیای شكسپیریی بێت، سەرباری ئەوەی هەست بەنزیكیەكی زۆر دەكەین لەڕووی ئەتمۆسفێری خوێن وترس لەنێوان ئەو شانۆگەریە و شانۆگەری ئەلیكترای یۆرپیدس، كە لیدی لەڕووی ڕەهەندی كارەكتەریشەوە لە ئەلیكترای یۆرپیدسەوە نزیكە.

جیاوازی بۆچوون و ڕەخنەی بەردەوام لەو نووسەرە بۆتە هۆكاری گفتوگۆی هەمیشەیی بەهۆی ئەوەی نێوەندی فەلسەفی و شانۆیی شوێنگەی تایبەتی بۆ تەرخان بكەن، وەك چۆن دەرهێنەرانی شانۆ هەمیشە دەیانەوێ لەدنیابینی شكسپیرەوە سەردەم و قۆناغەكانی كۆمەڵگاكان بخوێننەوە.

ئەوەش ئەو ڕۆحە تراژیدیە فەلسەفیەی تیا دەبیننەوە وەكو لە "یۆلیۆس قەیسەر" دەبینین كە لوتكەی ئەو نمونە تراژیدییەی دەسەڵاتە كە كاتێك برۆتۆس خەنجەرەكە لەپشتەوە دەدات لە قەیسەر، مانای وایە دەسەڵاتداران دەبێت هەمیشە لەو گومانە بن كە ئەوانی نزیكی خۆیان كۆتاییان پێ بێنن، بۆیە قەیسەر ئیتر هەست دەكات مەرگی ئەو ڕەوایەتی هەیە مادام برۆتۆسی جێگەی متمانەی لەپشتەوە خەنجەری لێبدات.

شكسپیر لەشانۆنامەی "ئۆتێللۆ" پەیوەندیی كارەكتەر بە دیدی فەلسەفیەوە نابەستێتەوە بەو ڕووداوەی كە ڕوو دەدات، بەواتای ئەو وەك شانۆنامەی هاملێتیش ناكات، ئەوەی وا لە ئۆتێللۆ دەكات كە تاوانی كوشتنی دەزدەمونە ئەنجام بدات ئەو دەستەسڕە نیە كە بۆتە تەوەری ململانێ و تاوانی كوشتن، هێندەی ئەوە ئەو ڕۆحە خراپكارەی یاگۆیە كە شتەكان وەك خۆی نابینێت، بەڵكو ڕووی دووەمی شتەكان دەبینێت كە پەیوەستە بە واهیمە و دەروونی نەخۆشی خۆیەوە.

ئەو دەروونە نەخۆشە لەناو خودی یاگۆ نامێنێتەوە، یاگۆ وەك هاملێتە، بەڵام جیاوازە، بەهۆی ئەوەی لەدەروونەوە قسە دەكات، ئەگەر قسەكردنی هاملێت دەروون و نەستی مرۆڤێك بێت هەست بە تاوان دەكات، كە لەناو ئەو ساتەوەختەدا سەرەنجام هۆراشیۆ ئاگاداری دەكاتەوە.. ئەوان شەوی ڕابردوو تارمایی پاشای كوژراویان بینیووە، دواتر هاملێتیش دەیبینێت، بۆیە قسەكردن بۆ هاملێت گەڕانە بەدوای ئاشكراكردنی تاوان، ئەوا یاگۆ قسە لەدەروونی بیمار دەكات.. دەروونێك لەناو گرێ دەروونیەكانی ناخی خۆیەوە گەشەی كردووە و سەرچاوەی گرتووە، بۆیە قسەكردنی یاگۆ هەوڵدانە بۆ خوڵقاندنی تراژیدیا.

هاملێت كارەكتەرێكە دەیەوێت بگاتە سەرچاوەی تێگەیشتن لەبنەچەكەی تراژیدیای كوشتن، ئەوەش لە مەنەلۆژە ناسراوەكەیدا دەردەكەوێت، لەنێوان بوون وابەستەی دەسەڵاتی تارماییە، نەبوونیش بەواتای ملكەچكردن بۆ تاوانێك كە پاشا و دایك ئەنجامیان داوە، بۆیە ئەو بەرەو تارمایی دەڕوات و پەردە لەسەر تارمایی كوژراو هەڵدەداتەوە.

كەچی یاگۆ كارەكتەرێكە بەدوای لەدایكبوونی تراژیدیا دەگەڕێت، بۆ ئەوەی تراژیدیا لەدایك بێت پێویستە گومان بخاتە دڵی ئۆتێللۆ، سەرەنجامیش هەر وا دەكات بۆ ئەوەی ئاراستەی ڕووداوەكان بەدڵی ئەو بێت و تراژیدیا لەڕووداوەكان بخوڵقێنێت.

ئەگەر تراژیدیا بۆ شانۆنووسێكی وەكو شكسپیر ئەو دیدە هونەریە بێت، كە شانۆی پێ بێنێتە بوون، بەدوای ئەو هاتنە بوونە، فەلسەفە قسە لەو پەیوەندیە شانۆییە دەكات، بەواتای تراژیدیا زەمینە شانۆییەكەی دەكاتە گوتاری شانۆنامە، كە قسەكردنی فەلسەفە لەبارەی تراژیدیای شكسپیریی دەبێتە هۆی لەدایكبوونی پەیوەندیی نێوان شكسپیر و فەیلەسووفەكان لەبارەی تراژیدیاوە، ئەوەش دەروازەیەكی گرنگی ناو فەلسەفەی شانۆیە، كە فەیلەسووفەكان چۆن سەیری شكسپیر دەكەن؟

هەڵبەت شكسپیر ئەو شانۆنووسەیە كە فەیلەسووفان بە گرنگیەوە لەسەر كارەكانی دەوەستن، بۆیە لێرەدا لەسەر دیدی فەیلەسووف بۆ شكسپیر دەوەستین، كە ئەوە دیدێكی شانۆیی نیە هێندەی ڕوانینێكی فەلسەفی فەیلەسووفە بۆ شكسپیر.


ئەم بابەتە 52 جار خوێندراوەتەوە