Sekteb.jpg

دەربارەی كتێب

رەبیع جابر - شوان ئەحمەد کردویەتی بە کوردی

سێ‌ سەرنج كە پەیوەندیان بە كتێبەوە هەیە:

1-كتێبی زۆر هەیە.
2-كتێبە باشەكان كەمن.
3-كتێب بونی نییە گەر نەیخوێنینەوە.

سەلماندنی تێبینی یەكەم زۆر ئاسانە. سەروەختێك ئەو وشانە دەخوێنیتەوە، هەوڵبدە ئەو كتێبانە بێنەرەوە بیری خۆت كە خوێندوتنەوە.. دەتوانیت بیان ژمێریت؟ بۆساتێك واز لە خوێندنەوە بێنەو چاوەكانت دابخە. تۆ لەكوێیت؟ لە ماڵەوەیت، لە ئۆفیسی، لە ئۆتۆمۆبێلدای؟ گەر لەناو ئۆتۆمۆبێلدای مەخوێنەرەوە. چونكە ئەوە بە قەڵبەیەكدا دەدات.

گەر لە ئۆفیسدای دەست بخەرە سەر گوێیەكانت، بۆئەوەی دەنگی چواردەورت نەبیستی. گەر لەماڵەوەیت لەسەر لاپاڵ كەوەو ئینجا هەوڵبدە ئەو كتێبانە بژمێری كە لە ژیانتدا خوێندوتنەتەوە. ئەڵبەتە ئەوە كارێكی زەحمەتە. ئاخر ئاسان نییە هەموو ئەوكتێبانە بژمێریت. كەواتە تەنها دوو وەڵامت بۆ ئەو پرسیارە لەبەردەمدایە: ئایا دەتوانیت ئەو كتێبانە بژمێریت كە خوێندوتنەوە؟ تەنها دوو وەڵام هەیە بۆئەوە، ئا یان نا.

گەر بە ناوەڵامت دایەوە، ئەوە مانای وایە كتێبگەلێكی زۆرت خوێندۆتەوە. بەڵام گەر بە بەڵێ‌ وەڵامت دایەوە، ئەوا دووشت دەگەیەنێ‌:

یەكەم: ئەوەیە تۆ زۆرت نەخوێندۆتەوەو ئەوەش شتێكە بەباشە بۆت حساب ناكرێت. دووەم: ئەوەیە تۆ ژمارەیەك كتێبی دیاریكراوت خوێندۆتەوەو لەوەزیاترت نەخوێندۆتەوە. ئەو لەوەزیاترەی نەت خوێندۆتەوە، گەورەیەو كەسیش وەك خۆت نازانێت چەند زۆرە. كتێب گەلێكی زۆر لەدنیادا هەیە. كەس ناتوانێت هەرچی هەیە بیخوێنێتەوە.

دەكرێت پڕكێشی زیاتر بكەین‌و بڵێین: (كەس توانای ئەوەی نییە هەموو ئەو شتانەش بخوێنێتەوە كە بەزمانی دایك نوسراون). "جاحظ" خوێنەرێكی سەیربوو. بەڵام تۆبڵێی هەموو ئەو شتانەی خوێندبێتەوە كە لەسەردەمی خۆیدا، بەزمانی عەرەبی نوسراون؟ دەكرێت وەڵامی ئەو پرسیارە بە بەڵێ‌ بدەینەوە.

هۆكارەكەشی ئاسانە: "جاحڤ لەسەردەمی پێش دۆزینەوەی ئامێری چاپدا ژیاوەو ئەو كاتەش كتێب زۆرنەبووە)، بەڵام دەتوانین بە نەخێریش وەڵام بدەینەوە. "جاحظ" هەموو دەستنوسە عەرەبیەكانی سەردەمی خۆی نەخوێندۆتەوە. ئەڵبەتە هۆكاری ئەوەش ئاسانەو هەر پەیوەندی بەهۆكاری یەكەمەوە هەیە: (جاحظ لەسەردەمی پێش دۆزینەوەی ئامێری چاپدا ژیاوەو ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ‌ كە دەستنوس بەئاسانی دەست هەمووكەس نەكەوتووە). لەو سەردەمانەدا دەوڵەمەندێكی ئەوروپایی، دەستنوسێكی بە كێڵگەو زەوی ‌و زارێكی كشتوكاڵی دەكڕی. ئەوانەی خوێنەری ئینسكلۆپیدیا مێژوییەكانن‌و دڵخوازی ئەدەبی پێش سەردەمی ڕێنیسانسن، ئەوە دەزانن.

لەسەردەمی ئێستاماندا كەس شك دەبەین، هەموو ئەو كتێبانەی خوێندبێتەوە كە بەزمانی عەرەبی هەن؟ واتە تێكڕای بەرهەمەكانی "مەسعودی‌ و تەبەری‌ و ئیبن ئەسیرو..." خوێندبێتەوە؟ ئەوانەی باسمانكردن هەندێ‌ لە مێژوونوسانن.. ئەی فوفەهاكان چی؟ ئەی گەڕیدەكان‌و ئەوانەی خەریكی كۆكردنەوەی شتە سەیر و سەمەرەكان بوون؟

پاشان ئەوەی خوێنەری ئەو كتێبە كۆنانەبێت- كەم تا زۆر-، حەز بەخوێندنەوەی ئەدەبی نوێی عەرەبی ناكات. هەیە ئەمیشیان دەخوێنێتەوە. گەر هاتوو هەردووكیانی خوێندەوە، ئەوا ڕوبەڕووی ئەم پرسیارە دەبێتەوەە: (ئایا هەرچی بەعەرەبی دەنوسرێت، لەبواری سیاسەت‌ و توێژینەوە و بیروەری ‌و.. هتد)، دەیانخوێنێتەوە؟

بێگومان وەڵامەكە بە نەخێرە. ئەستەمە كەسێك هەبێت‌و حەزبە خوێندنەوەی ئەو هەموو ڕەگەز و بوارە جیاجیانە بكات. گەربێتو لەگەڵ پێشیناندا گریمانەی ئەوەمان كرد و زانیمان مرۆڤ هەر بەتەنها یەك كارەكتەرنیە، بە بەڵگەی ئەوەی تۆ لەم چركەساتادا ئەو مرۆڤەی دوێنێ‌ نیت. یاخود گەر مەزەندەی ئەوەمانكرد لە وڵاتانی عەرەبیدا كەسێك هەیەو هەرچی بە عەرەبی نوسراوە تا ئەمرۆ خوێندویەتیەوە، دەگەینە خاڵێك نزیك دەبێتەوە لە حیكایەتی ئەفسانەیی ‌و خەیاڵی زانستی.

باوای دابنێین ئەوە ڕاستە: (واتە كەسێك هەیە، هەرچی بە عەرەبی نوسراوە، خوێندوێتیەوە). دەبێت ئەو كەسە تەمەنی چەندبێت‌و دەتوانێت چەند كتێبی دیكەش بخوێنێتەوە؟ ئایا ئەو كەسە دەزانێت خانەی وەشانی واهەیە لە بەیروت زیاتر لە حەفتا دەستنوسی لایەو ڕەنگە لەهەر ئان ‌و ساتێكدا بێت بڵاویان بكاتەوە؟ پاشان ئەی كتێبە بیانیەكان چی؟ ئایا ئەو كەسە جگە لە عەرەبی زمانی دیكە دەزانێت؟ كەم تا زۆر وەڵامەكە بە بەڵێ‌ یە، بەڵام زەحمەتە كە بەو زمانانە زۆرێكی زۆری خوێندبێتەوە.

باوای دابنێین هەموو مێژوی "تەبەری" لە سێ‌ ڕۆژدا خوێندۆتەوە. ئەوە بۆخۆی مەحاڵە‌و بەڵام مەحاڵیش نییە. تەنانەت بەو شێوەیەو بەو خێراییە زۆرەش، هێشتا هەر ناتوانێت تامردن هەموو ئەو كتێبانە بخوێنێتەوە كە بەعەرەبی نوسراون، یاخود لە زمانەكانی دیكەوە وەرگێڕدراونتە سەر زمانی عەرەبی. ئەی چی لەو كتێبانە دەكات كە بەزمانی دیكە نوسراون؟ كەواتە كتێب ئێجگار زۆرەو لەژماردن نایەت. ئەوە تێبینیەكە سەلماندنی ئاسانە.

دووەم تێبینی ئەوەیە: (كتێبی چاك كەمە). ئەڵبەت دەبێت ئەم دەستەواژەیە (كتێبی چاك)، پێناسە بكەین. سەرەتا ڕەنگە دۆزینەوەی پێناسەیەكی گشتی ئاسان نەبێت.بەڵام پێشنیازێكی تاڕادەیەك بەجێ‌ بۆ ئەوە هەیە: (كتێبی چاك ئەو كتێبەیە دوای خوێندنەوەی یەكەمجاری، حەزبكەیت جارێكی دیكەش بخوێنیتەوە. جار لە دوای جار دەیخوێنیتەوەو لێی تێرنابیت‌و بیرت ناچێتەوە). بۆ پێناسەی كتێبی باش ئەم ڕستەیە پڕ بەپێستیەتی: (كتێبی باش ئەو كتێبەیە، زیاد لە جارێك دەخوێندرێتەوە).

هەنوكەش دەگەینە بەشی دووەمی تێبینیەكەمان.. ئەو كتێبانە كەمن. كتێبی باش دەگمەنە. "دانتی" لەسەرەتاكانی مانگی ئەیلولی ساڵی 1321 دركی بەوەكردبوو. واتە چەند ڕۆژێك بەرلەوەی بمرێت. پاش ئەوەی توشی مەلاریا دەبێت‌و ئەو دەردەشی كاتێك توش دەبێت كە زۆنگاوەكان دەبڕێت‌و داخڵ بە شاری فلۆرنسا دەبێت.

"ڕۆبرت شستەری"یش لەساڵی 1144 زایینیداو سەروەختێك خەریكی وەرگێڕانی قورئان بوو بۆ سەرزمانی لاتینی، تێبینی هەمان شتی كردبوو. شایەنی باسە هەریەك لە "دانتێ ‌‌و ڕۆبرت شستەری" بۆچونێكی زۆر كۆنی پێش خۆیانیان دوبارە كردۆتەوە، چونكە بەرلەوانیش "ئۆڤید و ڤرجیل ‌و هۆمیرۆس‌ و حەكیمەكانی سەردەمانی پێشوو و خاوەنی مەهاباراتای سانسكریتی" باسیان لەوە كردووە.

كتێبە باشەكان كەمن. لەنیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەداو لەكاتی خوێندنەوەی (كۆمیدیای یەزدانی) "دانتێ‌" داو سەروەختێك دەستی بەنوسینی (دكتۆر جیكڵ و میستەر هاید) كرد، "ڕۆبەرت لویس سێتڤنسۆن" دركی بەوەكردبوو. لە چلەكانی سەدەی بیستەمدا "خۆرخێ‌ لویس بۆرخیس"، كاتێك نۆڤلێتەكەی "ستیڤنسۆن" دەخوێنێتەوەو خەریكی نوسینی (ژیانی تیدیۆ ئیزیدۆرۆكروز)دەبێت، پەی بەو ڕاستیە دەبات.

"گابریێل گارسیاماركیز" درك بەوەدەكات، ئەودەمەی لە ساڵی 1965 كورتە چیرۆكەكانی "بۆرخیس" دەخوێنێتەوەو (سەدساڵ تەنیایی) دەنوسێت. كتێبی باش كەمەو كارەساتیش لەوەدایە، ڕەنگە ببێت بەژێر باری ئەو كتێبانەوە كە ڕۆژانە چاپخانەكان فڕێیان دەدانە ئەم گەردونەوە.هێندە بەسە كەهەریەك لەئێمە سەردانێكی پێشەنگاكانی كتێب بكات، بۆئەوەی ئەو هەستە ناخۆشە دایبگرێت: (تۆبڵێی لەنێو لێشاوی ئەو هەموو كتێبەدا، ئەوە بدۆزمەوە كەخۆم مەبەستمە؟).

ئەوە بەوەدەچێت پاییز لە دارستانێكدا كە گەڵا دایپۆشیووە، بۆ گەڵایەكی وشك ‌و برنگی تایبەت بگەڕێیت. یان بەچیرۆكێكی ئیتاڵی سەر بەسەدەكانی ناوەڕاست دەچێت كە نوسەرەكەی نەناسراوبێت. ئەو چیرۆكە بە مەزەندەی یەكێك لە نوسەرە هاوچەرخەكان، لەنوسینی "ئیتالۆ كالڤینۆ"یە. بەڵام بەگەڕانەوە بۆ نوسینەكانی "كالڤینۆ" ئەو گومانەمان دەڕەوێتەوە: (كالڤینۆ ئەو چیرۆكەی نەنوسیووە كە ئێمە لێرەدا دەیگێڕینەوە).

چیرۆكەكە لە ئەوروپای سەدەكانی ناوەڕاستدا ڕودەدات. شەڕ لەنێوان دوو وڵاتدا دەقەومێت. سوپایەك سەر لەبەر تیادەچێت. هەواڵەكە دەگات بە گوندێك، پیاوێكی تێدا دەژی ناوی "شارلمان"ە. ئەو پیاوە تەنها یەك برای هەیەو ئەو برایەشی لەو شەڕەدا تیاچووە.

"شارلمان" بڕیاردەدات گوندەگە جێ‌ بێڵێت‌و ڕودەكاتە چیاو پێدەشت ‌و دۆڵەكان‌و خۆی دەگەیەنێتە گۆڕەپانی جەنگەكە. دەیەوێت لاشەی برا كوژراوەكەی بباتەوە بۆ گوندەكەی خۆیان (گوندی باب‌ و باپیران)‌و لەوێ‌ بەخاكی بسپێرێت‌و لە پاڵ باب‌و باپیرانیدا بینێژێت.

دوای ماوەیەكی زۆر لەڕێ‌ ڕۆشتن، دەگاتە شاخێك. ڕێبەرەكە پێی دەڵێت: (شەڕەكە لەپشت ئەم چیایەوە ڕویدا). "شارلمان" بەچیاكە هەڵدەزنێت‌و دەگاتە سەرەوە. پاش كەمێكی دی بەودیودا دادەگەڕێت‌و لاشەی براكەی دەدات بەشانیداو دەگەڕێتەوە گوندەكەی خۆیان و لەپاڵ كەس‌وكارەكەیاندا دەینێژێت. "شارلمان" لەوكاتەی بەسەر چیاكەدا دەكەوێت، بیر لەهەموو ئەوشتانە دەكاتەوە.

كات دەمەو نیوەڕۆیەو خۆر بەتاقی ئاسمانەوەیە. بەهەڵەداوان‌و هەناسەبڕكێوە، دەگاتە سەر دوندی چیاكە. لەجێی خۆی دەوەستێت‌و ئارەق بەسەر لوتیدا دێتەخوارێ‌، سەیری پێدەشتەكانی خوارەوە دەكات. پێدەشتێك هەزاران لاشەی كوژراوی لێكەوتووە. چۆن بتوانێت لەناو ئەو لاشە بێشومارانەدا، تەرمی براكەی بدۆزێتەوە؟

كتێب زۆرەو كتێبی باش كەمە. ماوەتەوە سێیەم سەرنج: (كتێب بونی نییە گەر نەیخوێنینەوە).

كتێبی (حیاة الحیوان الكبری)ی ئیمام "دومێری" لە چاپكراوەكانی چاپخانەی (مەیمەنە) لە وڵاتی میسر كە لە ساڵی 1888 چاپكراوە، لەگەڵ پەراوێزێكدا كە لەسەر لاپەڕەكانی كتێبێك نوسراوە بەناونیشانی (عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات)‌و لە نوسینی "قیزوینی"یە.

ئەو كتێبە دووكتێب لەخۆی دەگرێت (لەدنیادا نییە)، هەرچەندە بۆ سەدەو نیوێك دەچێت لە پایتەختی وڵاتێكی عەرەبی‌و لەسەر تاقی كتێبخانەی زانكۆیەك دانراوە. ئەو كتێبە تۆز و خۆڵی لێنیشتووەو بەهۆی تەڕەشوع‌و تاریكیەوە، لاپەڕەكانی ورد دەبن‌و بەدرێژایی سەدەیەكی تەواو، تەنها جارێك یان دووجار لەو كتێبخانەیە براونەتە دەرەوە.

كتێب بونی چۆن دەبێت، گەر كەس نەیخوێنێتەوە؟ كتێبێكی ئینگلیزی هەیەو ساڵی 1862 بەپێنوسی قەشەیەكی پرۆتستانتی نوسراوە كە لەساڵی 1860 سەردانی سربستانی كردووەو تیایدا باس لە سەركردە دروزیەكانی جەبەل لوبنان دەكات، چۆن لەوكاتەدا لە كونجە تاریكەكانی قەڵای بۆڵگراددا بەند كراون.

ئەو كتێبە چۆن لەم دنیایەدا بونی دەبێت، گەر هەروا بەنوستوی‌و لەژێرزەمینی كتێبخانەیەكدا مایەوە كە كتێبی كۆن دەفرۆشێت، لە شەقامێكی چەپەكی (ئێدوارد ڕۆد) لە لەندەن.

كتێبی داخراو بە بەردێك دەچێت لەناوەڕاستی بیاباندا. كتێبی داخراوبونی نییە. ئەوكاتە دەبێتە كتێب‌و بونی دەبێت كە چاوی خوێنەرانی دەكەوێتە سەرو دەیخوێننەوە.

لەنوسینەكەمان بووینەوە.

سێ‌ تێبینی: (كتێبێكی زۆر هەیە.. كتێبی باش كەمە و كتێبیش بونی نییە گەر ئێمە نەیخوێنینەوە)


ئەم بابەتە 37 جار خوێندراوەتەوە