LekoLinewa.jpg

پرۆسێسا نویكرنا ناڤەرۆكا هەلبەستا كوردی ل ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌

ژێهات قادرحەسەن عیدۆ*

 

تەوەرێ‌ ئێكێ‌

نویكرن و هۆكارێن پەیدابوونا نویكرنێ‌

ئێك: نویكرن ب شێوەیەكێ‌ گشتی:

نویكرنێ‌ ژی وەكی پرانییا چەمكێن دی یێن ئەدەبی چەندین فۆرم و شێوازێن جوداجودا وەرگرتینە و بۆ هاتینە بكارئینان، ژ وانژی وەكی (نوێگەری، تازەگەرایی، نوێگەرایی...) و هندەك زاراڤێن دیتر ژی هەنە و ئەم دكارن بێژین، گەلەك جاران ئەڤ زاراڤە بۆ هندەك تشتێن ژهەڤ جیاواز دئێنە بكارئینان، ئانكو بۆ هندەك كریارێن ژ دەرڤەیی ئەدەبییاتێ‌ دهێنە بكارئینان. د زمانێ‌ عەرەبی و ئەوروپیدا ژی هندەك چەمك هەنە دئێنە بكارئینان، كو مەبەستێن هندەك ژ وان ژ هەڤدوو جیاوازن، بۆنموونە د زمانێ‌ ئینگلیزیدا هەردوو زاراڤێن (Modernism) و (Innovation) دئێنە بكارئینان، د زمانێ‌ عەرەبیدا ژی هەردوو زاراڤێن (حداپە) و (تجدید) بەرامبەری وان دئێنە بكارئینان و هەر ئێك ژ ڤان ژی د زمانێ‌ عەرەبی و ئینگلیزیدا ژی، پێناسێن جیاواز بۆ وان هاتینە دەستنیشانكرنە، لێ‌ ڕێككەڤتن ل سەر ئێك پێناسێ‌ ژی نینە.() لێ‌ دكارم بێژم د زمانێ‌ كوردیدا هەردوو زاراڤێن (نویكرن و تازەگەری) ب دروستاهی جهێ‌ خوە گرتییە و د زمانێ‌ عەرەبیدا ژی زاراڤێ‌ (تجدید) و د زمانێ‌ ئنگلیزیدا ژی زاراڤێ‌ (Innovation) دروستترە ژ هەر زاراڤەكی دیتر، چونكی (الحداپە و modernism) پتر بەرامبەری زاراڤێ‌ (نویخوازی) د زمانێ‌ كوردیدا دهێنە بكارئینان و مەرەم ژ نویخوازیێ‌ ئەو شەپۆڵ و ڕێبازێن ئەدەبینە، كو ل پشتی سەدێ‌ نۆزدێ‌ و ب تایبەت پشتی ڕێبازا ڕیالیزم وەكی ڕێبازێن (سیمبۆلیزم و پەرناسیزم) ل ئەوروپا سەرهەلداین.

         هەلبەت وەكی هەموو دیاردێن ئەدەبی، گەلەك پێناسێن جیاواز بۆ نویكرنێ‌ هاتینە دەستنیشانكرنە و هەر ڕەخنەگر یان ڤەكۆلەرەكی وەكو دیتنا خوە پێناسەكرییە، لێ‌ پڕانییا ئەڤان پێناسان د بازنەیەكی دا دزڤڕن، هەروەكو ئێك ژ وان دبێژیت ((شتێكی تازە خستنە ناو شتێكی جێگیر، دەرچوون لەلاسایی كردنەوە))() لدویڤ ئەڤێ‌ پێناسێ‌ ئەم دكارن بێژن نویكرن ئانكو ئەنجامدانا گوهۆڕینا لسەر تشتێن كەڤن یانژی ئێخستنا هندەك تشتێن نوی، كو بەری هنگی نەبووینە بۆ ناڤ ئەوان تشتێن كەڤن، كو بۆ دەمەكی جێگیر بوویە یان ئەو تشتێ‌ نوی دناڤدا نەبوویە و ب ئەڤێ‌ ڕێكێ‌ خوە ژ قالبێ‌ لاساییكرنێ‌ ڕزگاردكەت و بەرەڤ جیهان یان قالبەكێ‌ دیتر دچیت.

         د پێناسەیەكا دیتردا هاتییە نویكرن (بەخشینی بەشێوەیەكی تازەتر كە لە تەكنیكی ئەمرۆییەوە وەرگیرابێ‌) كەواتە ب هەمان شێوازێ‌ بەری نها مە ئاماژەپێدایی و دڤێ‌ پێناسێدا ژی دهێتە دووبارەكرن، كو مەرەم ژ نویكرنێ‌ ئەنجامدانا هندەك گوهۆڕینایە ل سەر ئەوی تشتێ‌، كو بەری هنگی هەبوویە، ئەڤ گوهۆڕینە ژی پڕانیا جاران ب شێوەیەكی هێدی هێدی پەیدادبن و هندەك جاران ژی، ڕەنگە ب شێوەیەكی بلەز گوهۆڕین پەیدابن، ب شێوەیەكی گشتی ئەم دكارین بێژین، نویكرن ئانكو بكارئینانا تەكنیكێن ئەڤرۆ دناڤ تشتێن كەڤندا، هەروەسا هەر تشتەكێ‌ نوی تشتەكێ‌ كەڤن بۆ دڤێت هەتا بشێت گوهۆڕین ل سەر بهێنە ئەنجامدان، كەواتە ئەگەر تشتێ‌ كەڤن نەبیت ئەم نەشێین نویكرنێ‌ ئەنجامبدەین، چونكی هەموو جاران نویكرن ل سەر كەڤناتیێ‌ دهێتە ئەنجامدان.

         پێناسەیەكا دیتر دەربارەیی نویكرنێ‌: ((زیادكردن و داهێنان لە سیماكانی ژیاندا))() ئەڤ پێناسە ژی ئەوێ‌ چەندێ‌ بۆ مە دسەلمینیت كو نویكرن نەتایبەتە ب بیاڤەكی بتنێ‌ یان بتنێ‌ ب ئەدەبیاتێ‌ ڤە، بەلكو هەموو لایەنێن ژیانێ‌ بخۆڤە دگریت و هەموو لایەنێن د ژیانێدا قابلی گوهۆڕین و نویكرنێ‌ نە، هەتا ڕەوشت و تیتال و تایبەتمەندیێن مرۆڤی ژی دەم بۆ دەمی گوهۆڕین ب سەردا دهێن چونكی مرۆڤ ژی قابلی گوهیڕینێ‌ یە. ژ وان بیاڤێن كو گوهۆڕین ب شێوەیەكی مەزن و بەرچاڤ تێدا هاتییە ئەنجامدان، ئەوژی ئەدەبییاتە و ئەدەبییات ژی گەلەك جاران ب ژیانا ڕۆژانە ڤە گرێدایە و گەلەك جاران دەما مرۆڤ ئەدەبییاتا نەتەوە یان مللەتەكی بخوینیت، شارەزایی ڕەوشت و تیتال و داب و نەریتێن وان دبیت و هەتا ڕادەیەكی دزانیت ئەوی مللەتی چاوا ژیانا خوە دەرباز دكر.

نویكرن ((داهێَنان، داهێنانیش ئازادییە، چونكە ڕێ‌ بەتوانایی مرۆڤ دەدات بۆ دەرچوون لە لاسایی كردنەوە))() لدویڤ ڤێ‌ چەندێ‌ ژی ئەم دكارین بێژین مەرەم ژ نویكرنێ‌ داهێنانەكا بەردەوامە، ئانكو بەردەوام نویكرن دهێتە ئەنجامدان و گرێدایی چ دەم و جهان نینە و هەر كەسەكی مافێ‌ داهێنانێ‌ هەیە و ئەڤ داهێنان ژی دچیتە دبن قالبێ‌ نویكرنێدا، چونكی داهێنان ئانكو دروستكرن و ئینانا تشتەكی كو بەری هنگی نەبوویە و نویكرن ژی ب هەمان ڕامان دهێت، لێ‌ هندەك جاران داهێنانێ‌ بەری هنگی تشتەك بۆ نینە گوهۆڕینا ل سەر ئەنجامد بدەت، بەلێ‌ نویكرنێ‌ بەری هنگی تشتەك بۆ دڤێت تاكو بشێت گوهۆڕینا ل سەر ئەنجامبدەت و ئەڤ گوهۆڕین ژی بێ‌ ڕاوەستیانە، چونكی هەر تشتەكی نوی ژی ڕەنگە ڕۆژەك بهێت و ئەو تشتە ژی كەڤن بیت.

دوو: هۆكارێن پەیدابوونا نویكرنێ‌ ل كوردستانێ‌ ب گشتی و ل ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌ ب تایبەتی:

ئێك/ فاكتەرێن ناڤخۆیی:

A/ سەرهەلدانا كۆمەڵە و ڕێكخراوێن سیاسی و ڕەوشەنبیری:

گرنگترین ئەو كۆمەڵە و ڕێكخراوێن كوردی ژی ئەڤە بوون():

1.      كۆمەڵەی عەزمی قەومی كوردستان 1900 ـ 1904 ـ دیاربەكر.

2.      كۆمەڵەی تەعاون و تەرەقی كوردی 1908 ل ئیستەنبۆڵ.

3.      كۆمەڵەی نەشری مەعاریفی كوردی 1908 پاشكۆیا (كۆمەڵەی تەعاون و تەرەقی كوردی).

4.      كۆمەڵەی هیڤی 1912 ل ئیستەنبۆڵ.

5.      كۆمەڵەی ئیستخلاسی كوردستان 1912 ئێكەم كۆمەڵا ڕۆژهەلاتێ‌ كوردستانێ‌ یە.

6.      كۆمەڵەی جیهاندانی 1912 ل خوی ـ ڕۆژهەلاتێ‌ كوردستانێ‌.

7.      كۆمەڵەی تەعالی كوردستان 1918 ل ئیستەنبۆل.

8.      كۆمەڵەی ئیستقلالی كوردستان 1918 ل قاهیرە.

9.      كۆمەڵەی كوردستان 1922 ل سلێمانیێ‌.

10.    كۆمەڵەی زانستی كوردان 1926.

11.    كۆمەڵەی خۆیبوون 1927 ل بحمدون ـ لوبنان.

2ـدامەزراندنا چاپخانە و بزاڤا ڕۆژنامەگەریا كوردی:

گرنگترین ئەو ڕۆژنامە و گۆڤارێن دناڤبەرا ساڵێن 1898 ـ 1932 دەرچووین و ڕۆڵەكێ‌ مەزن د پەیدابوونا نویكرنێدا دیتی، ئەڤێن ل خوارێنە():

A.      ڕۆژنامە:

1       . ڕۆژناما كوردستان ـ قاهیرە، جنێف، لەندەن، فولكستون: بەرپرس: میقداد مەدحەت بەدرخان و عەبدولرەحمان بەدرخان، ب زمانێ‌ كوردی و توركی دهاتە وەشاندن، و ئێكەمین ژمارە ل ساڵا 1898 و دوماهیك ژمارە (31) ل ساڵا 1902 دەرچوو.

2       . ڕۆژنامەی كورد ـ ئیستەنبۆڵ: 1908: بەرپرس: پیرەمێرد، زمانێ‌ وێ‌ زمانێ‌ كوردی و توركی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1908 و دوماهیك ژمارە (9) ل ساڵا 1909.

3       . ڕۆژناما تێگەیشتنی ڕاستی ـ بەغدا: سەرنڤیسەر: مێجەرسۆن و شوكری فەزلی، زمانێ‌ وێ‌ كوردی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1918 و دوماهیك ژمارە (67) ل ساڵا 1919 دەرچوو.

4       . ڕۆژناما پێشكەوتن ـ سلێمانی: بەرپرس: مێجەرسۆن، زمانێ‌ وێ‌ كوردی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1920، و دوماهیك ژمارە (118) 1922 دەرچوو.

5       . ڕۆژناما بانگی كوردستان ـ سلێمانی: بەرپرس و خودانێ‌ ئیمتیازێ‌: مستەفا پاشای یامولكی، زمانێ‌ وێ‌ كوردی و توركی و فارسی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1922 و دوماهیك ژمارە 1926 دەرچوو.

6       . ڕۆژناما ڕۆژی كوردستان ـ سلێمانی: بەرپرس و سەرنڤیسەر: م. نوری، زمانێ‌ وێ‌ كوردی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1922 و دماهیك ژمارە (15) ل ساڵا 1923 دەرچوو.

7       . ڕۆژناما بانگی حەق ـ سلێمانی: سەرنڤیسەر: ساڵح زەكی ساحێبقران، زمانێ‌ ڕۆژنامێ‌ كوردی بوو ئێكەم ژمارە ل هەیڤا 3 ل ساڵا 1923 و دوماهیك ژمارە ل هەیڤا 4 ل هەمان ساڵێ‌ دەرچوو.

8       . ڕۆژناما ئومێدی ئیستقلال ـ سلێمانی: بەرپرس: خواجە ئەفەندی زادە و ئەحمەد سەبری، زمانێ‌ وێ‌ كوردی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1923 و دوماهیك ژمارە (25) ل ساڵا 1924 دەرچوو.

9       . ڕۆژناما ژیانەوە ـ سلێمانی: بەرپرس: جەمیل سائیب و محەمەد ئەدیب، زمانێ‌ ڕۆژنامێ‌ كوردی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1924 و دوماهیك ژمارە ل ساڵا 1926 دەرچوو.

10     . ڕۆژناما ژیان ـ سلێمانی: بەرپرس: محەمەد ئەدیب، عەلی عیرفان، حوسێن نازم و پیرەمێرد، زمانێ‌ وێ‌ كوردی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1926 و دوماهیك ژمارە (553) ل ساڵا 1938 دەرچوو.

11     . ڕۆژا نوو ـ بەیروت: بەرپرس: د. كامیران بەدرخان، زمانێ‌ وێ‌ كوردی ـ لاتینی و فەرەنسی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1943 و دوماهیك ژمارە ل ساڵا 1956 دەرچوو.

12     . ڕۆژناما ستێر ـ بەیروت: بەرپرس: د. كامیران بەدرخان، زمانێ‌ وێ‌ كوردی ـ لاتینی و فەرەنسی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1943 و دوماهیك ژمارە ل ساڵا 1945 دەرچوو.

 

B.      گۆڤار:

1.      گۆڤارا ڕۆژی كورد ـ ئیستەنبۆل: بەرپرس: عەبدولكەریم ئەفەندی، زمانێ‌ وێ‌ كوردی و توركی بوو، ئێكەم ژمارە ل حوزەیرانا 1913 و دوماهیك ژمارە (4) ل ئەیلولا هەمان ساڵێ‌ دەرچوو.

2.      گۆڤارا هەتاوی كورد ـ ئیستەنبۆل: بەرپرس: عەبدولعەزیز بابان، زمانێ‌ گۆڤارێ‌ كوردی و توركی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1913 و دوماهیك ژمارە ل ساڵا 1914 دەرچوو.

3.      گۆڤارا بانگی كورد ـ بەغدا: بەرپرس: جەمالەدین بابان، زمانێ‌ وێ‌ كوردی و توركی بوو، ئێكەم ژمارە ل شوباتا 1914 و دوماهیك ژمارە ل نیسانا هەمان ساڵ دەرچوو.

4.      گۆڤارا ژین ـ ئیستەنبۆل: بەرپرس: ئەشرەف حەمزە و مەمدووح سەلیم، زمانێ‌ وێ‌ كوردی و توركی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1918 و دوماهیك ژمارە ل ساڵا 1919 دەرچوو.

5.      گۆڤارا كوردستان ـ ئیستەنبۆڵ: زمانێ‌ وێ‌ كوردی و عەرەبی و توركی و فارسی و فەرەنسی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1919 و دوماهیك ژمارە ل ساڵا 1920 دەرچوو.

6.      گۆڤارا دیاری كوردستان ـ بەغدا: بەرپرس: ساڵح زەكی ساحێبقران، زمانێ‌ وی كوردی و توركی و عەرەبی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1925 و دوماهیك ژمارە ل ساڵا 1926 دەرچوو.

7.      گۆڤارا زاری كرمانجی ـ ڕواندوز: بەرپرس: حوسێن حوسنی موكریانی، زمانێ‌ وێ‌ كوردی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1926 و دوماهیك ژمارە ل ساڵا 1932 دەرچوو.

8.      گۆڤارا هاوار ـ دیمەشق: بەرپرس: بنەمالا بەدرخانیان و ب تایبەتی میر جەلادەت بەدرخان، زمانێ‌ وی كوردی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1932 و دوماهیك ژمارە ل ساڵا 1943 دەرچوو.

9.      گۆڤارا ڕۆناهی ـ دیمەشق: بەرپرس: بنەمالا بەدرخانیان و ب تایبەتی میر جەلادەت بەدرخان، زمانێ‌ وێ‌ كوردی ـ لاتینی بوو، ئێكەم ژمارە ل ساڵا 1942 و دەماهیك ژمارە ل ساڵا 1945 دەرچوو.

كەواتە ل گۆرەی خواندنا خوە، ئەم دشێین بێژین دامەزراندنا چاپخانان ئەنجامێ، باش هەنە و ئەڤ خالێن ل خوارێ‌ پێشچاڤ دبن:

1.      زێدەبوونا تیراژا بەرهەمان (ڕۆژنامە، گۆڤار، پەرتووك و... هتد).

2.      ڤەگوهاستنا سیستەمێ‌ ڕەوشەنبیری ژ دەستنڤیسێ‌ بۆ چاپێ‌.

3.      بڕێكا ڕۆژنامە و گۆڤاران هۆزانڤان دێ‌ شێن پتر هەڤدوو بنیاسین و پتر دكەفتنە د ژێر كاریگەریا هەڤدوودا، چونكی ل وی دەمێ‌ ل ئیستەنبۆل كو سەنتەرێ‌ ڕەوشەنبیریەتێ‌ بوو، چەندین قوتابخانە هاتبوونە ڤەكرن و ژنا كورد ژی چووبوو بەر خواندنێ‌ بڤێ‌ چەندێ‌ گەلەك هۆزانڤانان د هۆزانێن خۆ دا بەحسێ‌ خەباتا ژنان و دیسان بەحسێ‌ یەكسانیا مرۆڤی (ژن و زەلام) دهاتەكرن، وەكو عەبدورەحیم ڕەحمی هەكاری كو شیا دناڤبەرا ساڵێن (1918 ـ 1919) دا نزیكی (21) پارچێن هۆزانێ‌ د گۆڤارا ژین دا بەلاڤ بكەت، كو ئەڤێ‌ چەندێ‌ ژی كاریگەریەكا مەزن ل گەلەك هۆزانڤانان كر، كو ئەوژی بەحسێ‌ ئەڤان بابەتان بكەن د هۆزانێن خۆ دا ژ وان هۆزانڤانان ژی وەكی: پیرەمێرد و شێخ نوری شێخ سالح و گەلەكێن دی، دیسان ئەڤان هۆزانڤانان د هۆزانێن خۆ دا گەلەك بەحسێ‌ ڕزگاری و ئازادیێ‌ كریە ب تایبەتی ئازادبوونا كوردان ژ بن دەستێ‌ دوژمنی، كو ل وی دەمی كورد زۆربەیا دەمی د ملكەچ كرە بوون و دبن دەستبوون هەروەسا بەحسێ‌ مافێ‌ مرۆڤی و مافێ‌ زارۆكان و دیسان خەباتا نێڤ نەتەوەیی و هەستێ‌ نەتەوەیی و نیشتمانپەروەری و گەلەك بابەتێن دی ژی كریە.

4.      بەلاڤبوونا گەلەك زاراڤێن زانستی، ئەدەبی، ڕامیاری و ڕەخنەیی.

5.      دەركەفتن و پێشڤەچوونا بزاڤا وەرگێڕانێ‌.

بڤێ‌ چەندێ‌ ئەم دكارین بێژین چاپخانە و ڕۆژنامەگەری دایكا ئەدەبیاتا نوی یا كوردی یە، ئەگەر چاپخانە نەبا ڕۆژنامە و گۆڤار دەرنەدچوون و ڕێك ژبۆ نڤیسەر و هۆزانڤانان نەدهات خۆشكرن، دا كو بەرهەم و نڤیسینێن خۆ بەلاڤ بكەت، هەروەسان ئەم دكارین بێژین ڕۆژنامەگەری دایكا ئەدەبیاتا نوی یا كوردی چونكی گەلەك ژانرێن نوی بڕێكا ڕۆژنامەگەریێ‌ پەیدابوون:

1.      وتار 1898 ـ ڕۆژناما كوردستان.

2.      شانۆنامە 1919 ـ گۆڤارا ژین.

3.      نۆڤلێت.

4.      چیرۆكا نوی (1913) گۆڤارا ڕۆژی كورد.

5.      هۆزانا نوی

6.      پەخشانە شیعر

7.      ڕەخنە

3ـ گرنگیدان ب خواندن و ڤەكرنا قوتابخانان():

ـ بدیتنا مە ئەنجامێن ڤەكرنا قوتابخانان ئەڤ خالێن ل خوارێنە:

1.      ڤەگوهاستنا خواندنێ‌ ژ حوجرە و مزگەفتان بۆ قوتابخان، چونكی بەری قوتابخانە بهێنە ڤەكرن هەموو كەسان مافێ‌ خواندنێ‌ ل مزگەفتێ‌ نەبوو یانژی هندەك كەسان حەزا خواندنێ‌ ل مزگەفتێ‌ نەبوو.

2.      پاراستنا سامان و كلتوورێ‌ نەتەوایەتی بڕێكا ڤەكرنا قوتابخانان، كو خواندن ل ڤان قوتابخانان ب زمانێ‌ كوردی بوو بڤێ‌ ڕێكێ‌ ئەم دكارین بێژین زمانێ‌ كوردی دهاتە پاراستن و چەندین شانۆیێن زارۆكان یان هەر جۆرەكێ‌ دی یێ‌ شانۆیێ‌ بت دهاتنە پێشكێشكرن كو ئەڤ شانۆیە ژی ب زمانێ‌ كوردی بوون و گرێدای كلتوورێ‌ نەتەوایەتیێ‌ كوردی بوون.

3.      زێدەبوونا ڕێژا خویندەڤانان (كچ و كور).

4.      خورتتربوونا بزاڤا وەرگێڕانێ‌.

5.      شارەزابوون د وان ڕێبازێن ئەدەبی ئەوێن ل وەڵاتێن دیتر پەیدادبوون هەروەسا شارەزابوون د كلتوور و هزر و بیرێن نەتەوێن دیتر دا.

4ـ پەیدابوون و كاریگەریا شۆڕەشێن چەكداری و نەتەوەیی (1853 ـ 1936):

5ـ كاریگەریا سامانێ‌ كلتووری و ڤەگەڕیان بۆ بەرهەمێن فولكلۆری:

دوو/ فاكتەرێن دەرەكی:

A/ كاریگەریا ئەدەبێ‌ ئەوروپی و ئەدەبێ‌ دراوسێ‌ و كۆچكرنا نڤیسەران:

1ـ ب شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بڕێكا كاریگەربوون ب ئەدەبێ‌ ئەوروپی:

2ـ ب شێوەیەكی نەڕاستەوخۆ یانژی بڕێكا ئەدەبێ‌ توركی:

ـ كاریگەریا ئەدەبێ‌ دراوسێ‌

كاریگەریا ئەدەبێ‌ توركی

كاریگەریا ئەدەبێ‌ عەرەبی

كاریگەریا ئەدەبێ‌ فارسی

        

B/ بارودۆخێن شەرێ‌ جیهانی یێ‌ ئێكێ‌ (1924 _ 1918)

 

 تەوەرێ‌ دوویێ‌

سیمایێن نویكرنا ناڤەڕۆكا هۆزانێ‌ ل ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌

1ـ نیشتمانی و نەتەوەیی:

          مەرەم ژ هۆزانا نەتەوایەتی((دەربڕینی سۆز و خۆشەویستیە بۆ نیشتمان، بۆ زێڕ و خاكی وڵات، بۆ نەتەوە هەروەها دەربڕینی ئێش و ئازارەكانی نەتەوەیە بە زمانی شیعری))() كەواتە د ئەڤی جۆرێ‌ هۆزانێدا هۆزانڤان ڤیانا خۆ بۆ گەل و وەڵاتێ‌ خۆ دیاردكەت و ئەو ئێش و ئازارێن كو مللەتێ‌ وی تێڕا دەرباز دبت بڕێكا هۆزانێ‌ نیشانددەت. نەتەوایەتی دۆخەكی گیانییە، هەر چەندە هەر ژ كەڤندا مرۆڤ ب ئەرد و تۆرەیێن باب و باپیرانڤە هاتییە گرێدان، بەلێ‌ ل دوماهیكا سەد سالیا هەژدێ‌ نەتەوایەتی وەكی هەستەكە گشتی هاتە ناسین().

هەژییە بێژین((هۆزان ب دوو ڕەگەزان ب نەتەوەیی ڤە دئێتە گرێدان ئەوژی (زمان و مێژوو)، هەر ژ دەستپێكێ‌ زمان هێمایەكێ‌ شارستانی یە، ژ بۆ هزرێن كۆمەڵێن مرۆڤایەتی د وی دەمیدا هۆزانێن تایبەتمەندیی بوهایەكێ‌ مەزنێ‌ مرۆڤایەتی هەبوو ژ دەربڕین و وژدانێ‌ هەروەسا هۆزانڤان گرنگیێ‌ ددەتە وان ڕویدانێن دیرۆكی و دشێن ب ڕەنگەكی واقعی د ناڤ بەرهەمێن خۆدا بەرجەستە بكەن، واتە ڕێزگڕتن و چەسپاندنا بەڵگەنامێیە و ڕویدانێن بەری نهۆ یێن ب نەتەوەیی ڤە گرێدایی))()ئەڤ بابەتە ژی ئێك ژ گرنگترین بابەتان بوویە د هۆزانا نوی یا كوردیدا ب گشتی و ب تایبەتی ل ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌ ئەم دكارین بێژین سەنگ و هەبوونا بابەتێن نەتەوەیی و نیشتیمانی د هۆزانا كلاسیكیدا ناگەهتە مەودا و ڕەنگڤەدانا وی د هۆزانا نویدا چ ب ڕێژە یانژی ب شێوازی، جگەرخوین د هۆزانەكا خۆ دا لژێر ناڤونیشانێ‌ (هاوار هەوار) بەحسێ‌ ئەوێ‌ زوڵم و ستەما دوژمنی دكەت یاكو لگەل كوردان بكارئینایی و خەلكێ‌ كورد هانددەت ژبۆ هندێ‌ دژی دوژمنی ڕاوەستن و شەڕی دژی وان ئەنجامبدەن و چ جار ڕێكێ‌ ل بەرامبەر دوژمنی خوەش نەكن ژبۆ هندێ‌ هێرشێ‌ بكەنە سەر وان، و چ جار چەپلەیان بۆ دوژمنی لێنەدەن، بەلكو پێدڤییە بێ‌ ڕاوەستان بەڕەڤانیێ‌ ژ وەلاتێ‌ خوە بكەن، دەما دبێژیت:

هاوار هەوار

هاوار هەوار

         ڤان دژمنان

                 قادا مە خوار

 

هاوار دكم

گەرناس و مێر

                 كوردێن د شەڕ

                          د ڕەنگێ‌ شێر

                                  ئێریش بكن

                                           تەڤ وەك پلنگ

                                                   ژ ناڤ خوە دەر ـ

                                                            خن وان ب جەنگ

هاوار هەوار

هاوار هەوار!

         ڤان چووچكان

                 گەنمێ‌ مە خوار

                          تالان كرن

                                  وان دەخل و پەز

                                           چەپەر چراندن

                                                   كەتنە ڕەز()

         د ڤێ‌ هۆزانێدا مرۆڤ هەست ب هندێ‌ دكەت، كو هۆزانڤانی ب دلەكی سۆتی ئاماژە ب وێ‌ زۆرداریا دوژمنی كریە یاكو دگەل كوردان كری، ب تایبەت ل دەما (هاوار هەوار) ب پێش چاڤێن مرۆڤی دكەڤیت، كو ئەڤە ژی خۆ بخۆ بابەتەكی نوی یە و نوو سەرهەلدایە دناڤ ئەدەبییات و هۆزانا كوردیدا.

2ـ سروشت:

         ڕەنگە ئەڤ بابەتە د هۆزانێن هۆزانڤانێن كلاسیكیدا بهێتە دیتن، لێ‌ نە ب وی ڕەنگی كو ئەم ب ئێك ژ بابەتێن سەرەكی د هۆزانێن واندا بدەینە دیاركرن، بەلێ‌ د هۆزانا نویدا گرنگییەكا مەزن ب ئەڤی بابەتی هاتەدان، هەتا وی ڕادەی كو ئەم دكارین بێژین سروشت ئێك ژ بابەتێن هەرە گرنگ بوویە د هۆزانا نویدا و گەلەك هۆزانڤان گرنگییەكا زۆر ب ئەڤی بابەتی دایە ژ لایەنێن جۆراوجۆرڤە و ڤی بابەتی جهێ‌ خوە دناڤ هۆزانێن گەلەك هۆزانڤانێن ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێدا كرییە، بۆنموونە (تیرێژ) د هۆزانەكا خۆدا وەسفا بەهارێ‌ دكەت، دەمێ‌ دبێژیت:

بوهار دەم و دەورانا منێ‌

سەرپشك هەم یارا منێ‌

باغ و گولیزارا منێ‌

                          مێرگ و گەلیزارا منێ‌

خەملا تە نیشانا زەمین

كولیلك ب سەد ڕەنگ و ب بین

شاعیر ل سەر تە هار و دین

ئادار و نیسانا منێ‌()

                 د ئەڤێ‌ هۆزانێدا دیاردبیت، كو هۆزانڤان ب بوهارێ‌ كاریگەر بوویە و گەلەك حەز ژ بوهارێ‌ كرییە و ب ژێدەرەكێ‌ بەردەوام بۆ هۆزانڤانان دانایە، بوهار ڕەمزەكە بۆ ئازادیێ‌ و ڕەنگڤەدانا بوهارێ‌ ب شێوەیەكی بەرفرەهـ د بەرهەمێن تیرێژیدا بوویە ئەگەرێ‌ هندێ‌ كو گەلەك ژ ئەدەبناسان بێژن هۆزانڤانی بوهار د ئەڤێ‌ هۆزانێدا بوهار، وەكو سەمبۆلەك ژبۆ كوردستانێ‌ بكارئینایە، لەوما ئەم ژی دكارین بێژین ڕەنگە مەبەستا هۆزانڤانی ئەو بزاڤ و تێكۆشینا بەردەواما كوردا بیت، بۆ گەهشتن ب ئارمانجا خۆ و ژ بۆ هندێ‌ ئەو بخۆ دەسەلاتدارێن خۆ بن.

جگەرخوین ژی د هۆزانەكا خۆ دا بڕێكا سروشتی وەسفا سروشتێ‌ جوانێ‌ كوردستانێ‌ دكەت و ب تایبەت دەما دبێژیت:

كوردستانێ‌ كوردستان

بەخچێ‌ گولا، دەردێ‌ دلا

ئیرۆ مایە بن دستان

كوردستانا بلندی

هەمی باژار و گوندی

هەچێ‌ كەسێ‌ تە بخوازی

دڤێ‌ جانێ‌ خوە ب تە دی

كوردستانێ‌ كوردستان

بەخچێ‌ گولا دەردێ‌ دلا

ئیرۆ مایە بن دەستان

كوردستانا پر خوەشی

خوەش دیجلە و نێردۆشی

نامووس د سەرێ‌ وی نینە

ئێ‌ تە ئەرزان بفرۆشی()

3ـ ئێزدیاتی:

         هەرچەندە د هۆزانێن كلاسیكیدا ژی بەحسێ‌ ئێزدیاتیێ‌ هاتییەكرنە، دەما ئێكی وەكی خانی یان جزیری و.. هتد بەحسێ‌ ئێك ژ پیرۆزیێن ئێزدیان دكەت، لێ‌ جوداهییا هۆزانا نوی دگەل هۆزانا كلاسیك ئەوە، ئەگەر خانی یان جزیری جارەكێ‌ یان چەند جارەكا بەحسێ‌ لالشێ‌ یان ئێك ژ پیرۆزیێن دیترێن ئێزدیان كربیت، ئێكی وەكی جگەرخوینی یان تیرێژی چەندین جاران بەحسكریە و چەندین پیرۆزیێن ئێزدیان چەندین جاران دووبارەكرینە. بۆنموونە جگەرخوین د هۆزانەكا خۆ دا بەحسێ‌ تاووسێ‌ دكەت:

كرم وەك تاوسا ژار و وەسا هشتم بەسە دلبەر

دكنجا لالەشا ئشقێ‌ بزانە پیرێ‌ تاوسم()

         تاوس بخوە ئێك ژ پیرۆزیێن نیشانا ئێزدیانە، نیشانا تاوسی مەلەكە، ب ڕەنگێ‌ باڵندە هاتییە دروستكرن، ل جەم ئێزدیان سەمبۆلا فریشتەیێ‌ نورێ‌ یە، هەروەسا سالانە قەوال و ئۆلدار ئەڤێ‌ تاوسێ‌ ب ڕێ‌ و ڕەسم ل دەڤەرێن ئێزدیان دگێرن، دیسان ژی د جەژنا جەمایێدا ل پەرستگەها پیرۆزا لالشسواردكەن. جگەرخوینی ژی زانییە ئۆلدار د پەرستگەها پیرۆزا لالشدا خزمەتا تاوسێ‌ دكەن و ڕێ‌ و ڕەسمێن وێ‌ دكەن، وی ئەڤ ئۆلدارە وەكی پیرێ‌ تاوسێ‌ داینە دیاركرن و خوە دكەتە دجهێ‌ واندا، ئانكو خوە مینا خزمەتكار و قەوال ددەتە ناسكرن.

         هەروەسا تیرێژی ژی گەلەك گرنگی ب پیرۆزیێن ئێزدیان دایە و ل گەلەك جهان بەحسێ‌ ڤان پیرۆزیان كریە، و چەندین جاران ناڤێ‌ تاوسی مەلەك د هۆزانێن خۆ دا بكارئینایە و وەكی باوەریا ئێزدیان، تەماشەی تاوسی مەلەك دكەت و جهێ‌ وی ل عەرشێ‌ خوە دزانیت، هەروەسا سووندێ‌ ژی پێ‌ دخۆ، ئەڤە ژی خوە بخوە گرنگیدانەكا مەزنە ب ئێزدیاتیێ‌ و ب تایبەت دەما دبێژیت:

         نەمام بخوە دزانی قەت                                  كەتم وارێ‌ خەیالان ئەز

         ل بەر عەرشێ‌ خودا ئەز ل جەم                مەلك تاوس د ڕوونشتم()

         د باوەریا ئێزدیاندا تاوسی مەلەك سەرۆكێ‌ فریشتەیانە و ژ نورا خودێ‌ هاتییە ئافراندن، تیرێژ د ڤێ‌ پارچە هۆزانێدا گەلەك گرنگیێ‌ ب تاوسی مەلەك ددەت، ب تایبەت دەمێ‌ ئەو دیاردكەت ل عەرشێ‌ خوەدا لجەم تاوسی مەلەك د ڕوینێتە خوارێ‌، ب ڕەنگەكی نە ڕاستەوخۆ دیاردكەت جهێ‌ تاوسی مەلەك ل جەم خوەدایە، ئانكو تیرێژی وەكی ئێزدیان باوەری ب هندێ‌ هەیە، تاوسی مەلەك سەرۆكێ‌ فریشتەیانە و د پەی خوەدا ڕایە.

 

4ـ دژی میر و بەگان:

         ئەڤ بابەتێ‌ هۆزانێ‌، ئێك ژ بابەتێن هەرە گرنگ بوویە د هۆزانا نویدا، ل ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌ ژی گرنگییەكا مەزن ب ئەڤی بابەتی هاتییەدان، ئەوژی ب مەرەما هشیاركرنا مللەتی و بەردەوام بزاڤا ئەڤێ‌ چەندێ‌ هاتییەكرن ئەڤی ژی هەتا ڕادەیەكی دژی هۆزانڤانێ، كلاسیك بوویە چونكی پڕانییا جاران هۆزانڤانێن كلاسیك پشتەڤانیا میر و بەگان دكر و هۆزان ل سەر وان دروست دكرن.

 ئۆسمان سەبری ئێك ژ وان هۆزانڤانێن ڕۆژئاڤایە، كو گرنگی ب ئەڤی بابەتی دایە و د هۆزانەكا خۆ دا دژی میر و بەگان ڕادوەستیت و داخوازێ‌ ژ خەلكێ‌ دكەت ئێدی گوهداریا وان نەكەن، دەمێ‌ دبێژیت: 

ئێن تۆڤ ڕەشاندن ئەو بەگ و ئاغا، هەم شێخ و مەلا،

ل شوون خوەشیێ‌، ژ مە ڕە هشتن پڕ دەرد و بەلا.

ئەڤ بیاڤێن هان ب هیزەبوونێ‌ دهاتنە گەل،

د سەرێ‌ وی دە ددانە چاندن پڕ تشتێن چەپەل.

دەرەو، بێ‌ بەختی، كوشتن و تالان، پڕ چاڤنەباری

نەزانیا ڕەش، گەلەك دەرد و كەل، تەڤی زیڤاری()

          د ڤێ‌ هۆزانێدا ئۆسمان سەبری وەسا ددەتە دیاركرن، كو وان تشتەكی خراب د دەرهەقێ‌ گەل و وەلاتێ‌ خوە دە كریە، لەورا زۆرداران ڕەخنێ‌ ل وان دگرت، و هۆزانڤانی ب ڕەخنە هۆزان ڤەهاندییە و فەند و فێلێن شێخ و بەگان دیاركرینە.

 

5ـ كۆمۆنیستی و ماركسی:

         ئەڤ بابەتە ئێك ژ بابەتێن نوییە د هۆزانێدا و ب تایبەت ل جەم كوردان، هۆزانڤانێن كورد ژی و ب تایبەت ل ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌ ئەڤ هزرە ب ئێك ژ هزرێن سەرەكی زانییە ب مەرەما ڕزگاركرنا گەل و مللەتێ‌ خۆ ژ بندەستێ‌ دوژمنی.

         هۆزانڤانێن ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانی وەكی (جگەرخوین و قەدری جان)، ڕێكەكا نوی ڤەدیتییە، كو د هەموو هۆزانێن وان دا ئەڤ چەندە ب ئاشكەرایی ناهێتە دیاركرن، هەروەكو (قەدری جان) د هۆزانەكێدا ب ناڤونیشانێ‌ (گولا سۆر) بەحسێ‌ ئەڤێ‌ چەندێ‌ دكەت و ((جوانترین هەلویستێ‌ وی بەرامبەر هزرا كۆمۆنیستی د ڤێ‌ هۆزانێدا دەردكەڤیت و تێدا ب ڕەنگەكی سیمبۆلیزمی هەولدایە ڤیانا خۆ ژ بۆ ڤێ‌ هزرێ‌ دیاربكەت و داخوازێ‌ ژ گوهدارێن خۆ دكەت لدۆر گولا سۆر كۆم ببن)) ودبێژیت:

گولا سۆر

هلبو ژۆر،

بین دا دۆر،

گولا سۆر.....

گولا سۆر

ل پاش چیایێ‌ قاف شین بوو،

عالەم ژێ ڕا ئەڤین بوو،

گولا سۆر،

ب مە خوەش،

دا مە هەش،

ئەم بینا وێ‌ سەرمەست،

ئەم پێ‌ شابن سەربەست.

نازەنین.....

خەمڕەڤین،

خەملین،

پێ‌ زەمین،

گولەكە بێ‌ كەلەمە

د ناڤ باغێ‌ ئیرەمە.

گولا سۆر،

ئەم ل دۆر

بجڤن،

بین بكن

دۆر ب دۆر.()

         هۆزانڤان وەسا ددەتە دیاركرن، كو مللەتێ‌ مە دێ‌ بڕێكا ئەڤێ‌ گولێ‌ كو هێمایەكێ‌ كۆمۆنیستی ـ ماركسییە، دێ‌ ژ بن دەستێ‌ دوژمنی هێتە ئازادكرن و ئەو بخوە دێ‌ بیتە خودانێ‌ خۆ.

6ـ زمانێ‌ كوردی:

         ئەگەر ئەم ب هویری بەرێ‌ خوە بدەینە هۆزانێن هۆزانڤانێن كلاسیك، نەك بتنێ‌ هۆزان ل سەر زمانێ‌ كوردی نەنڤیسینە، بەلكو ئەو زمانێ‌ وان بكاردئینا بۆ نڤیسینا هۆزانێ‌ ژی، زمانەكێ‌ تێكەل بوو ب پەیڤ و زاراڤێن بیانی و گەلەك جاران خواندەڤانێ‌ كورد ب ئاسانی د هۆزانێن وان نەدگەهشت، بەلێ‌ د هۆزانا نویدا هۆزانڤانان ژ گەلەك لایەنانڤە خزمەتا زمانێ‌ كوردی كرییە و ب تایبەت ل ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌، ژبلی هندێ‌ كو هۆزانێن وان ب زمانەكێ‌ كوردیێ‌ پەتی هاتینە نڤیسین و بزاڤ كرینە ب زمانێ‌ كوردیێ‌ پەتی هۆزانێن خوە بنڤیسن، بۆنموونە قەدری جان د هۆزانەكا خۆ دا ل سەر زمانێ‌ كوردی دبێژیت:     

زمانێ‌ مە شێرینە،

وەك هنگڤێ‌ زۆزانا.

پرسێن زیڤ و زێڕینە

نەقشینە ل ئەسمانان()

 

8ـ سێكس و ئەڤینی:

         هەلبەت ب شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بەحسێ‌ دەربڕینێن سێكسی د هۆزانێن هۆزانڤانێن ڕۆژئاڤا دە نەهاتییەكرن، بەلێ‌ ل هندەك جهان بەحسێ‌ سینگ و لێڤان هاتییە كرن و ئەڤەژی ب شێوەیەكی نەڕاستەوخۆدەربڕینێن سێكسی نە و حەزا هۆزانڤانی ژ بۆ هندەك كریاران دیاردكەن، جگەرخوین دبێژیت:

ما كی ژ لێڤێن ئەرخەوان،

جاما شەرابێ‌ نامژی؟

جاما شەرابا لال و در

من لێڤ ب سەر لێڤان دە بر

سێسەد قەدەح من ژێ‌ ڤەخوار

تینا دلێ‌ من ناكوژی!

دلخوەش دبوون، ڕووگەش دبوون

بێ‌ هش دبوون، سەرخوەش دبوون

 

بێ‌ ژین و ڤین و لەش دبوون

ئێ‌ یار ب دەست كەت، كا مژی.

پشتی گهام ئاڤا حەیات

ب هش خوە هاتن تەڤ لەبات

مێتن ژ دەڤ قەند و نەبات

بهشتە ئەڤ شەڤ هەر بژی!()

         وەك دیار د ڤێ‌ پارچە هۆزانێدا جگەرخوینی چەند جارەكا دەستەواژەیا (لێڤ) دووبارە بوویە و ب ئاماژەیەكا نەڕاستەوخۆ بەحسێ‌ ماچان هاتییەكرن و ئەڤە ژی ڕاستەوخۆ یان نەڕاستەوخۆ ب هەر شێوەیەكی بت دبنە ئاماژەیێن سێكسی د هۆزانێدا. دیسان جگەرخوین د هۆزانەكا دی دا ئاماژەیان بۆ سینگێ‌ كەچكێ‌ دبەت و ئەڤە ئاماژەیێن سێكسی نە د هۆزانێ‌ دا:

 

لێڤێن شرین ئەز دین كرم

بێهێز و تین و ژین كرم

                 سێڤێن ل سەر سینگێ‌ بلند

                 لێ‌ دووری دەستن وەك گراڤ ()

9ـ دژی داب و نەریتێن جڤاكی:

         دەمێ‌ ئەم هۆزانێن هندەك ژ هۆزانڤانێن نوی ل ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌ دخوینین، ب تایبەت ئێكی وەكی جگەرخوینی، گەلەك ب ڕۆهن و ئاشكەرایی بۆ مە دیاردبیت، كو ب توندی دژی ئایینی ڕاوەستایە و بدیتنا وی ئایینی د جڤاكێ‌ مە دا هۆكارەكی سەرەكی بوویە بۆ پاشكەڤتن، ئەو ژی دەما د هۆزانەكا خۆ دا دبێژیت:

تازیمە برچیم مەلا!

چ بكم ب ڕۆژی و نمێژ!

كۆمبوون ل من دەرد و بەلا

چ بكم ژ ڤێ‌ ڕیشا درێژ

تە ئەز كرم كۆلێ‌ نەیار

تە ئەز ژ بانی برمە خوا

بن دەستێ‌ دوژمن مەست و ژار

دەرمان چی یە كا وەر ببێژ

كورتان لمل ئەز بوومە كەر

بارێ‌ نەیاران تم لسەر

پشتا منە ئاه و كەسەر

بیر و مژی تەڤ بوون قەڕێژ()

         لڤێرە جگەرخوین گۆتنا خۆ ئاراستەی پیاوێن ئایینی دكەت و دبێژیتە وان، دەمێ‌ كۆمەكا ئاریشێن كۆمەلایەتی و ئابووری هەبن داكۆكی و پێداگرتنا هەوە لسەر هندەك بنەمایێن ڕواڵەتێن مینا نڤێژان كارەكێ‌ بێ‌ هۆدەیە. جگەرخوین پیاوێن ئایینی ب ئەوێ‌ چەندێ‌ تاوانبار دكەت كو بووینە ڕێكخۆشكەر بۆ دوژمن و داگیركەران و ئەوان ب ئاخفتنێن خۆ یێن بێ‌ بها و بێهۆدە خەلك سەردابرینە و مللەت بڕێكا وان كەفتییە د نەخۆشیاندا.

         دیارە لڤێرە جگەرخوین گەلەك نێزیكی بۆچوونا ماركسی دبیت و گەلەك جاران دگەل وان هەڤدگریت و ب تایبەت دەمێ‌ دبێژیت (ئایین ئەفیۆنێ‌ مللەتانە)، ئەگەر بهێتە ئیستغلالكرن و دگەهیتە وی ڕادەی جگەرخوین دبێژیت ئەو دەما ئەز د بن كارتێكرنا مەلایان دە بووم، ئەو دەم قوناغا نەزانین و مەستیێ‌ بوویە.

10ـ فولكلۆر:

         ئێك ژ تایبەتمەندی و بابەتێن دیێن هۆزانا نوی، ئەوژی ڤەگەریانە بۆ فولكلۆری و گەلەك جاران هندەك ئاماژە و گۆتنێ، فولكلۆری د هۆزانێن هۆزانڤانێن نویدا هاتینە بكارئینان وەكی (ناڤێن قارەمانێن چیرۆكێن فولكلۆری، گۆتنێن مەزنان و...هتد). بۆنموونە جگەرخوینی ناڤونیشانێ‌ هۆزانەكا خۆ ب گۆتنەكا مەزنان دایە دیاركرن، هەرچەندە ئەڤ گۆتنا مەزنان ب شێوەیەكی ڕاستەوخۆ د هۆزانا وی دا ناهیتە دیتن، لێ‌ هەر هندە بەسە كو گۆتنا مەزنان كرییە ناڤونیشانێ‌ هۆزانا خۆ، ئەو ژی ب ناڤونیشانێ‌ (شام شەكرە وەلات شێرینترە) و دبێژیت:

وەلاتێ‌ من توی بووكا جیهانی

هەمی باغ و بهشت و مێرگ و كانی

شەپال و شەنگ و شۆخ و ناز و گەوری

گەلەك شێرین و رند و پر جوانی

سەرێ‌ تاجا سەلاحەددینێ‌ كوردی

ئەنی ڕۆژە، د برجا ئەسمانی

دوو برهێن تە كەڤانی ڕۆستەمێ‌ زاڵ

دوو زولفێن تە ژ تیرێن قەهرەمانی

ڕوێ‌ تە ئاگرێ‌ زەردەشت و مەزدەك

ژ تە هێستر شەرابا كامرانی()

         د ڤێ‌ هۆزانێدا ژی ناڤێ‌ (ڕۆستەمێ‌ زاڵ) هاتییە و ئەو ژی ئێك ژ كەسایەتی و قارەمانێن ناڤدارێن چیرۆكێن فولكلۆری یە، و دیسان د هەمان دەمدا بەحسێ‌ ئایینێن (زەردەشت و مەزدەك) هاتییەكرن و ئەڤە ژی ئایینێن كەڤنێن كوردینە.

11ـ گیانەوەر و بالندە:

         ئەڤە ژی ئێك ژ وان بابەتان بوویە، كو جهێ‌ خوە د هۆزانا نوی یا كوردیدا كرییە و د گەلەك هۆزاناندا ئاماژە ب ناڤێ‌ گیانەوەرەكی یان باڵندەیەكی هاتییە كرن و هندەك جاران ژی هۆزان ب ناڤێ‌ وان هاتینی ناڤكرن، هەروەكی جگەرخوینی هۆزانەكا خۆ بناڤونیشانێ‌ (سەرخوەبوونا مریشكان) ناڤكریە و تێدا دبێژیت:

ل وەلاتێ‌ مە خەرزا،

دیكەك هەبوو شەهرەزا.

رۆكێ‌ ئەو چوو ناڤ دیكا

ژ وان ڕە گۆت هێدیكا

ڕابن بێژن مریشكان،

بەس خوە بدن ئەنیشكان.

دیك و مریشك بوونە كۆم

بەرێ‌ خوە دانە جەم بووم

لەشكەر تەڤدە بوونە لەك،

هن چەلەنگ و هن كولەك.

تەیرا دی كۆ ناگەهان

هاتی لە         شكەرەكی گران

تەڤدە فرین ژ مالان

بەرێ‌ خوە دانە بالان

و لدوماهیێ‌ ژی ئەو دبێژیت:

وان ژی وەكو مە كوردان

دەستێ‌ خوە ژبەر خوە بەردان

عەلۆك و تووتك و قاز،

تەڤدە بوونە بەلەنگاز.

                 تەڤدە كەتن كۆخێ‌ ڕەش

                 چیرۆكا مە ژ وە ڕە خوەش

وەك سەیدایێ‌ جگەرخوین

هەمی بوونە دلبرین ()

         ئەگەر ئەم بەرێ‌ خوە بدەینە ئەڤێ‌ هۆزانێ‌ هەمووێ‌، دێ‌ بینین د ڤێ‌ هۆزانێدا ناڤێ‌ چەندین تەیر و تەوالان هاتییە، كو ئەڤە ژی ب زەحمەت د هۆزانا كلاسیكیدا بهێتە دیتن، ڕەنگە مەرەما سەرەكییا هۆزانڤانی ژ ئەڤێ‌ هۆزانێ‌ بابەتەكێ‌ نەتەوەیی بیت و بەحسێ‌ مللەتێ‌ كورد دكەت، وەكو مللەتەك ئەڤە بۆ ماوێ‌ چەندین سەدەیانە د دیرۆكێدا نەشیاینە هەڤدوو بگرن.

12ـ سەركردێن ناڤدارێن كوردان:

         ئەڤ بابەتە ئێك ژ بابەتێن هەرە گرنگ بوویە د هۆزانێن هۆزانڤانێن قوناغا نویدا، گەلەك ژ هۆزانڤانان ناڤێ‌ گەلەك كەسایەتیێن ناڤدار د هۆزانێن خۆ دا بكارئیناینە، ژ وان كەسایەتیێن كو د هۆزانێن ڤان هۆزانان دا هاتینە بكارئینان، وەكی (پێشەوا قازی محەمەد، لەیلا قاسم و... هتد) جگەرخوین د هۆزانەكا خۆ دا لژێر ناڤونیشانێ‌ (لەیلا شەهید) پەسنا لەیلا قاسم دكەت:

شێر شێرە، مێرە یان ژنە

نیشان ب دەست، لەیلا منە

پۆلایە دل وەك ئاسنە

                 لەیلا كی یە؟

                          لەیلا ژنە.

                                  لەیلا منە

                                           لەیلا منە...

 

لەیلا منە لەیلا وەلێت

وێ‌ دل ل من كر ئار و پێت

مزگین ل كورد ڕۆژا مە تێت

دژمن ژ ترسان مایە شێت

لەیلا چی یە؟

                          لەیلا ژنە.

                                  لەیلا منە

                                           لەیلا منە...()

 

13ـ جەژنا نەتەوەیی (نەورۆز):

         ئەگەر چەند د هۆزانا كلاسیكیدا بەحسێ‌ نەتەوەیی و پاراستن و ئێكگرتنا مللەتێ‌ كورد هاتبیتەكرن لێ‌ ب هیچ ڕەنگەكی نەگەهشتییە وی ڕادەی كو هۆزانڤانەكێ‌ كلاسیك هۆزانەكێ‌ ل سەر جەژنەكا یان بیرەوەرییەكا نەتەوەیی بنڤیسیت، لەوما ئەم دكارین بێژین ئەڤ بابەتە ژی ئێك ژ بابەتێن نویییە د هۆزانا كوردیدا، بۆنموونە قەدریجان د هۆزانەكا خۆ دا بناڤێ‌ (نەورۆز) دبێژیت:

 

نەورۆز سەرساڵا مەیە،

عادەت و ئۆلا مەیە،

بچووك و مەزنێ‌ مە،

دبێژن ئێدی دەمە،

دچنە سەرساڵا هەڤ،

دجڤن ل مالا هەڤ،

كێف و گۆڤەندێ‌ دكن.()

 

14ـ فەلسەفی:

          ئەگەر ئەم بهێن و بەرێ‌ خۆ بدەینە تایبەتمەندیێن هۆزانا فەلسەفی دێ‌ بینین ژلایێ‌ پێكهاتنێ‌ ڤە ژ ڕوخسار و ناڤەڕۆكێ‌ پێكدهێت. هەموو هۆزانێن فەلسەفی پێدڤیە دوو تایبەتمەندی تێدابن، ئەو ژی بریتینە ژ:((مانەوەیان وەكو هونەرێكی جوان و توانادارییان لەخۆ گرتنی بیرێكی فەلسەفی))() كەواتە هۆزانا فەلسەفی پێدڤیە خودان هونەرەكێ‌ جوان و هزرەكا فەلسەفی بیت.ئەڤێ‌ هزرا فەلسەفی ژی جهێ‌ خوە دناڤ هۆزانێ، گەلەك ژ هۆزانڤانێن ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێدا كرییە، باشترین نموونە ژی ژ بۆ ئەڤێ‌ چەندی جگەرخوینە، بۆنموونە مرۆڤ ژ سەرەكیترین بابەتێ‌ ناڤەرۆكا هۆزانا فەلسەفی یا جگەرخوینی بوویە و هەبوونا مرۆڤی خۆیا دكەت، چونكە مرۆڤ هەیە دڤێت هەست ب هەبوونا خۆ بكەت. دگەل هندێ‌ سەبارەت بوون و مرنا مرۆڤی باس ل بەردەوامیا هەبوونا مرۆڤی د ژیانێدا دكەت و ب گرنگ دنرخینیت:

هەبووم سەراسەر، دڤێ‌ هەبم ئەز

مادام ئەزم، چما نەبم ئەز؟

ئاڤا دبم ئەز خوەش دبینم

وێران دبم ئەز، هەردەم دمینم()

د شێوازێ‌ ڤی بابەتیدا ب دیتنا جگەرخوینی مرۆڤ ب هەمی پێكهاتە و سیستەم (خوشك، برا، باب، دایك) هەیە:

ئەز: دێ‌ و باڤ و خوشك و كور

ئەز تم هەبوونم، خورت و گور

یاقووت و لال و گەوهەرم()

ئەنجام:

هەلبەت دەمێ‌ ڤەكۆلەرەكێ‌ ئەدەبی یان زانستی كارەكێ‌ ئەنجام ددەت، لدووماهییێ‌ دگەهیتە چەندین ئەنجامێن دەستنیشانكری، لەورا د ئەڤێ‌ ڤەكۆلینێدا چەندین ئەنجام سەبارەت بابەتێ‌ مە بدەست مە كەڤتن:

1ـ نویكرن پرۆسێسەكا دینامێكییا بەردەوامە و تەڤایا بوارێن ژیانێ‌ بخۆڤە دگریت.

2ـ سەبارەت بوارێ‌ ئەدەبییاتێ‌، ئەم دكارن بێژن كو مینا تەڤایا بوارێن دیتر د گەشە و گوهورینێن بەردەوام دایە، لەورا هەتا دەمێ‌ نوكە پێناسەیێن جوداجودا بۆ زاراڤێن ئەدەبییاتێ‌ دهێنەكرن و هیچ پێناسەیەك ڕەها بۆ هیچ تێگەهەكێ‌ نەهاتییەكرن.

3ـ نویكرن د ئەدەبییاتا كوریدا مینا تەڤایا ئەدەبییاتێن گەلێن جیهانێ‌ ب بەردەوامی و د قوناغێن جوداجودا دا هاتییە دیتن و ڕۆلەك سەرەكی د بەرەڤ پێشڤەبرنا ئەدەبییاتا گەلێ‌ مە دا دیتییە.

4ـ دەربارەیی نویكرنێ‌ ل ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌، هەر وەكو خویابوویی كو هەلبەستڤانان گرنگی ب ئەڤێ‌ پرۆسێسێ‌ دایە و ل گورەیی سەردەمی و پێدڤییاتییێ‌ هەلبەستێن نوی دارشتینە.

5ـ هەلبەستڤانێن ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌ ناڤەرۆكێن نوی ب مژار و بابەتێن نوی ئازراندینە و بووینە جهێ‌ گرنگپێدانێ‌.

6ـ هەلبەستڤانێن نویكارێن ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌ ل گورەیی ڕەوشامللەتی و مل ب ملێ‌ كومەلگەها كوردی هەلبەست د قالب و ناڤەرۆكێن نویدا ئازراندینە.

7ـ ناڤەرۆكێن هەلبەستێن هەلبەستڤانێن ڕۆژئاڤایێ‌ كوردستانێ‌ نوینە و جودانە ژ هەلبەستێن سەردەمێ‌ كلاسیك و قوناغێن لدویڤدا.

 

لیستا ژێدەران:

A.      ب زمانێ‌ كوردی

أـ پەرتووك:

1. ب پیتێن عەرەبی:

1.      پەشێو و تازەكردنەوە لە شیعری كوردیدا، شەرمین ئیبراهیم عەزیز، چاپی یەكەم، هەولێر، 2006.

2.      قەدریجان... ژیان و بەرهەم، مەریوانی عومەر دەولەت، چاپی یەكەم، بێ‌ جهێ‌ چاپ، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی، 2006.

3.      جەگەرخوین شاعیر و مرۆڤ و كوردپەروەر، هەڤال زاخۆیی، دەزگەهێ‌ سپیڕێز، دهۆك، 2004.

4.      جگەرخوین... گولبژێرەك ژ هەلبەستێن وی، بەرهەڤكرن: هەڤال زاخۆی و ئەڤراز حسێن، چاپا ئێكێ‌، 2007.

5.      سیماكانی تازەكردنەوەی شیعری كوردی 1898 ـ 1932، یادگار ڕەسول باڵەكی، چاپا ئێكێ‌، چاپخانا وەزارەتا پەروەردێ‌، هەولێر، 2005.

6.      شیعری نوێی كوردی، فەرهاد پیربال، دەزگای كوردستان ـ هەولێر، 2005.

7.      مێژووی ئەدەبی كوردی، بەرگی 7، چاپی دووەم، چاپخانەی ئاراس، هەولێر، 2010.

8.      هزرا ناڤ نەتەوەیی و ڕەنگڤەدانا وێ‌ د هۆزانا نوی یا كوردی دا، پەروین ڕەئوف هادی دوسكی، چاپا ئێكێ‌، چاپخانا خانی، دهۆك،2011.

9.      ئایدیۆلۆژیا د هۆزانێن جگەرخوینی دا، نەوزاد عەبدوڵڵا بامەرنی،چاپا ئێكێ‌، چاپخانا خانی، دهۆك،2007.

10.    ئۆسمان سەبری و ئالیەك ژ سەربۆرا وی یا ئەدەبی، كۆڤان خانكی، چاپا ئێكێ‌، چاپخانا حەجی هاشم، هەولێر، 2011.

11.    قەدری جان... شاعیری داهێنەر و نیشتمانپەروەر، ئازاد عەبدولعەزیز مزووری، بێ‌ چاپ، چاپخانا وەزارەتا پەروەردێ‌، هەولێر، 2002.

 

 2. ب پیتێن لاتینی:

12.    Bali, osman sebri (diwan), capa yekem, sitokholim, 1998.

13.    Tirej: zozan, (b.c) , sam, 1990.

14.    Ji helbesta (bexteresiya bindestiye), A. Bali: diwana osman sebri.

15.    Cegerxwin, diwana 2: sewra azadi, capxana kerem, sam, 1954.

16.    Cegerxwin, diwana (ronak), capa 3, stenbol, 2003.

17.    Ceger xwin, Diwana 2 (Sewra Azadi), wesanen avesta, C 3, istenbol, 2003.

18.    Ceger xwin, Diwana 7 (Hevi), wesanen avesta, C 3, istenbol, 2003.

 

 ب ــ نامەیێن ئەكادیمی:

19ـ سەنگەر قادر شێخ محمد حاجی، فەلسەفەی شیعر و شیعری فەلسەفی لە ئەدەبی هاوچەرخی كوردیدا، كۆلێجی پەروەردە، زانكۆی سەلاحەددین، هەولێر، 2011.

20ـ تایبەتمەندی یا خاندنگەها ئەدەبیاتێن كوردی ل شامێ‌ 1918 ـ 1960، نێرگز صادق امین، ناما ماستەرێ‌، سكولا ئادابێ‌، زانكۆیا دهۆك، 2013.

B.      ب زمانێ‌ عەرەبی:

21ـ الشعر العراقی الحدیپ، جلال الخیاگ، دار الصادر، بیروت، 1970.

22ـ روشن بدرخان، صفحات من الادب الكردی، مگبعە سمیا، بیروت، 1954.

 

*ماموستا لپشكا زمانێ ‌كوردی- زانكۆیا زاخۆ


ئەم بابەتە 49 جار خوێندراوەتەوە