1528663_476157249154604_7874641920417427806_n.jpg

دەربارەی بوونه‌وه‌ره‌ ته‌نها و گۆشه‌گیره‌كه‌ى له‌شبۆنه‌

و. له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: شوان ئه‌حمه‌د

فێرناندۆ پێسوا
بوونه‌وه‌ره‌ ته‌نها و گۆشه‌گیره‌كه‌ى له‌شبۆنه‌

له ‌شه‌سته‌كانى سه‌ده‌ى ڕابردووه‌وه‌، بایه‌خدان به‌ ژیان‌ و ئه‌ده‌بى فێرناندۆ پێسوا ده‌ستى پێ كردووه‌ و لاى خوێنه‌ران بووه‌ته‌ كه‌سێك كه‌ له‌ ڕۆحى وێڵگه‌رد و نامۆى خۆیدا خه‌ڵك‌ و شار و خه‌ون ‌و ژیانێكى بێسنوور و زۆروزه‌وه‌ندى كۆ كردوونه‌ته‌وه‌

"فێرناندۆ پێسوا"ـى شاعیرى گه‌وره‌ى پورتوگال، كه‌متازۆر وه‌ك كه‌سێكى نه‌ناسراو و گومناو له‌ شاره‌كه‌ى خۆیدا "له‌شبۆنه‌" كه‌ دواى ژیانێكى پڕ كوێره‌وه‌ری و په‌نهانبوون و ئاوێته‌ به‌ بۆن‌وبه‌رامه‌ى "مه‌ى" سه‌رى نایه‌وه‌, تا له‌ ژیانیشدا بوو جگه‌ له‌ چه‌ند شیعرێك نه‌بێت كه‌ سه‌دا و ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كى وایان نه‌بوو، هیچى دیكه‌ى بڵاو نه‌كرده‌وه‌. به‌ڵام ڕۆژانه‌ په‌خشان و چامه‌ سه‌یروسه‌مه‌ره‌كانى خۆى له‌سه‌ر چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌ك ده‌نووسینه‌وه‌ و ئه‌و لاپه‌ڕانه‌شى له‌ باوه‌ڵێكدا حه‌شار ده‌دان. دواتر ئه‌و باوه‌ڵه‌ ده‌بێته‌ گه‌نجینه‌یه‌كى ئه‌ده‌بى‌و هه‌تا ئێستاش لێكۆڵیاران و شاره‌زایانى ئه‌ده‌بى "پێسوا"، شتى تازه‌ى تێدا ده‌دۆزنه‌وه‌.

چیرۆكى ئه‌و باوه‌ڵه‌، ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ى ڕۆمانێكى ڕۆماننووسى ئیتاڵى "ئه‌نتۆنیۆ تابۆكى" و ناوێكى عه‌نتیكه‌ش له‌و ڕۆمانه‌ى ده‌نێت: "جانتایه‌ك لێوانلێو له‌ خه‌ڵك و خوان".

شایه‌نى باسه‌ "تابۆكى" ڕۆمانێكى دیكه‌شى ده‌رباره‌ى "پێسوا" نووسیوه‌، به‌ ناوى "وڕێنه‌"ـوه‌ و تێیدا باس له‌ سێ ڕۆژى كۆتایى ژیانى ئه‌و شاعیره‌ مه‌زنه‌ى پورتوگال ده‌كات... له‌و ڕۆمانه‌دا "تابۆكى" وا ده‌كات، "پێسوا" چاوى به‌و كاره‌كته‌ره‌ ئه‌ندێشه‌كراوانه‌ بكه‌وێت كه‌ خۆى له‌ ژیانیدا خوڵقاندوونى.

ڕه‌نگه‌ بیرۆكه‌ى خوڵقاندنى ئه‌و شاعیرانه‌ سه‌یرترین شتێك بێت له‌ ژیانى خاوه‌نى كتێبى "نائارامى"ـدا. له‌گه‌ڵ خوڵقاندنى ئه‌و شاعیرانه‌شدا، هه‌ریه‌كه‌یان ده‌كاته‌ خاوه‌ن ڕێچكه‌یه‌كى هونه‌رى‌ و ستایلێكى ئه‌ده‌بى تایبه‌ت. له‌ ڕێى پانتایى جیاوازى ئه‌وانیشه‌وه‌ په‌ى به‌و فره‌ییه‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌بات كه‌ له‌ناو خۆیدا هه‌بووه‌.

دیارترین ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌ش بریتى بوون له‌: "ڕیكاردۆره‌یس، ئه‌لفارۆ دو كامبۆس، ئه‌لبرتۆ كایرۆ". ئه‌م كاره‌كته‌رانه‌شى وه‌ها خوڵقاندبوو كه‌ "ڕه‌یس" باوه‌ڕى به‌ فۆرم ‌و "كامبۆس" به‌ هه‌ست‌ونه‌ست هه‌بێت و "كابرۆ"ش باوه‌ڕى به‌ هیچ نه‌بێت.

به‌ڵام "پێسوا" بۆ خۆى "ناشزانین كه‌ ئه‌گه‌ر كاره‌كته‌رێكى ئه‌ندێشه‌كراو نه‌بێت لاى پێسوایه‌كى دى"، باوه‌ڕى به‌ كۆد و سیمبول هه‌بوو. له‌ یه‌كێك له‌ نامه‌كانیدا "پێسوا" دانى پێدا ده‌نێت بیرۆكه‌ى دروستكردنى ئه‌و شاعیره‌ خه‌نیمانه‌، وه‌ك شۆخیكردن‌ و گاڵته‌وگه‌پێك لاى ئه‌و ده‌ستى پێ كردووه‌، به‌ڵام دوو ساڵ دواى ئه‌وه‌ بڵێسه‌ ده‌سێنێت‌ و به‌یه‌كجار و له‌ژێر تایتڵى "شوانى مێگه‌ل"دا سى قه‌سیده‌ ده‌نووسێت. سه‌روه‌ختێك ئه‌و قه‌سیدانه‌ ته‌واو ده‌كات، هه‌ست به‌ كه‌سێك ده‌كات له‌ ناخیدا و ئه‌و كه‌سه‌ ناو ده‌نێت: "ئه‌لبرتۆ كایرۆ".

له‌ به‌رهه‌مێكیدا به‌ ناوى "ساعة‌ الشیطان" كه‌ زیاتر دانپێدانانه‌، باس له‌ فه‌زاى نووسینى تایبه‌ت به‌ خۆى ده‌كات‌ و ده‌ڵێت: "یه‌كێك له‌ تارماییه‌كانم تێم ده‌ئاڵێت‌ و به‌ ستایلى خۆى ده‌ست به‌ نووسین ده‌كات‌ و ناوى خۆشى له‌سه‌ر نووسینه‌كه‌ جێ دێڵێت." تۆ بڵێى ئه‌وانه‌ ئه‌هریمه‌نه‌كانى شیعر بووبن؟ یاخود ئه‌وانه‌ هه‌ر "پێسوا" خۆى بوون به‌ ناوى دیكه‌وه‌؟ ڕه‌خنه‌گران كۆكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌وانه‌ هاودژه‌كانى بوون، چونكه‌ له‌ ناخى هه‌موو شاعیرێكدا چه‌ندین كاره‌كته‌رى دژ و ناكۆك به‌یه‌ك هه‌ن، كه‌ ناسازێن‌ و پێكه‌وه‌ هه‌ڵناكه‌ن. یاخود وه‌كى شاعیرى ناسراوى مه‌كسیكى "ئۆكتاڤیۆ پاز" له‌ نووسینێكیدا ده‌رباره‌ى پێگه‌ى "پێسوا" له‌ شیعرى جیهانیدا باسى ده‌كات، ئه‌وه‌ به‌ "شیعریه‌تى سازشكارى" ناونووس ده‌كات، چونكه‌ گه‌مه‌ى پێسوایى، بیرۆكه‌ى نایاندن‌ و بزربوون‌ و په‌نهانى له‌ خۆ ده‌گرێت.

ژیانى "فێرناندۆ پێسوا" ڕستێك به‌دبه‌ختى و نائومێدیى تولانى بووه‌. ساڵى 1905 و سه‌روه‌ختێك خانه‌واده‌كه‌ى له‌ ئه‌فریقاى باشوور ده‌بن، خۆى ئاماده‌ ده‌كات تا له‌ "كیپ تاون" بچێته‌ زانكۆ، به‌ڵام گه‌ڕانه‌وه‌ى كتوپڕى بۆ پرتوگال، ئه‌و هه‌له‌ى له‌ كیس ده‌دات. له‌ "لشبۆنه‌" په‌یوه‌ندیى به‌ كۆلێژى ئادابه‌وه‌ ده‌كاتن، به‌ڵام دواى دوو ساڵ واز دێنێت‌ و ئۆفیسێك بۆ وێنه‌ى ئه‌ندازه‌یى ده‌كاته‌وه‌. پاشان واز له‌وه‌ش دێنێت‌ و ده‌بێته‌ په‌یامنێرى یه‌كێك له‌ ڕۆژنامه‌كانى ده‌ره‌وه‌. هه‌روه‌ها هه‌وڵى ده‌ركردنى چه‌ند گۆڤارێكى ئه‌ده‌بى ده‌دات‌ و هه‌ریه‌ك له‌و گۆڤارانه‌ش، ته‌نها چه‌ند ژماره‌یه‌كیان لـێ بڵاو ده‌بێته‌وه‌. زۆربه‌ى ژیانى له‌ خانووى كرێ‌ و په‌نسیۆنه‌كاندا به‌سه‌ر بردووه‌ و ڕۆژه‌كانیشى له‌ مه‌یخانه‌كاندا به‌ ڕێ كردوون‌. ئه‌وانه‌ى ژیاننامه‌ى "پێسوا"یان نووسیوه‌ته‌وه‌، ده‌ڵێن: "ته‌نها یه‌ك ئافره‌تى خۆش ویستووه‌ و ئه‌و خۆشه‌ویستییه‌ش به‌ دابڕان‌ و جیابوونه‌وه‌ كۆتایى هاتووه.‌"

"پێسوا" ژیانى خۆى به‌ "شكستى هه‌میشه‌یى‌ و به‌رده‌وام" وه‌سف ده‌كات ‌و له‌ ته‌نهاییه‌كى كه‌موێنه‌دا ژیاوه‌، ته‌نهاییه‌كى نزیك له‌ شێتى. شایه‌نى باسه‌ هه‌رچیى سه‌رئێشه‌ و هه‌ڵچوون‌ و كه‌فوكوڵى ناخى‌ و وڕێنه‌كانى ئه‌قڵه‌ شێتۆكه‌كه‌یه‌تى، به‌ نووسین چاره‌ ده‌كرد.

بۆیه‌ زۆرێكى زۆرى ده‌نووسى‌ و به‌وپه‌ڕى په‌رۆشییشه‌وه‌، لاپه‌ڕه‌ى ئه‌و نووسنیانه‌ى له‌و باوڵه‌ به‌ناوبانگه‌یدا هه‌ڵده‌گرت. له‌ كۆپله‌یه‌كى چامه‌ى كتێبى "نائارامیدا" ده‌ڵێت:
ئه‌مڕۆ له‌ پڕێكدا گه‌یشتمه‌ بۆچوونێكى
پوچگه‌را و ڕاست و دروست
به‌ ئیلیهامێكى كتوپڕ بۆم ده‌ركه‌وت،
هیچ نیم‌ و هه‌رگیز ناشبم به‌ هیچ.
ئه‌گه‌رچى وه‌ك كه‌سێكى "ته‌نها و هیچله‌بارانه‌بوو" سه‌یرى خۆى ده‌كرد، به‌ڵام دواى مردنى بوو به‌ ئه‌فسانه؛‌ "ئه‌فسانه‌یه‌‌كى ته‌لیسماوی".

له ‌شه‌سته‌كانى سه‌ده‌ى ڕابردووه‌وه‌، بایه‌خدان به‌ ژیان‌ و ئه‌ده‌بى ئه‌م شاعیره‌ مه‌زنه‌ ده‌ستى پێ كردووه‌ و لاى خوێنه‌ران بووه‌ته‌ كه‌سێك كه‌ له‌ ڕۆحى وێڵگه‌رد و نامۆى خۆیدا خه‌ڵك‌ و شار و خه‌ون ‌و ژیانێكى بێسنوور و زۆروزه‌وه‌ندى كۆ كردوونه‌ته‌وه‌. ئیتر له‌و كاته‌وه‌ ساڵ نییه‌ كتێبێكى خۆى یان كتێبێك له‌ باره‌یه‌وه‌ چاپ نه‌كرێت "به‌ تایبه‌ت له‌ شارى پاریس"، ئه‌و شاره‌ى كردى به‌ یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین‌ و به‌ناوبانگترین شاعیرانى دنیا.

له‌ عه‌ره‌به‌كاندا ئه‌وانه‌ى زۆر بایه‌خیان به‌ ئه‌ده‌بى "پێسوا" دابێتن، بریتین له‌ هه‌ردوو شاعیر و وه‌رگێڕ "مه‌هدى ئه‌فریف" له ‌مه‌غریب و "ئه‌سكه‌نده‌ر حه‌به‌شه‌" له‌ لوبنان. یه‌كه‌میان به‌رهه‌مه‌كانى "پێسوا" و دژكاره‌كانى، وه‌رگێڕاوه‌ته‌ سه‌ر زمانى عه‌ره‌بى‌ و دوابه‌دواى یه‌ك له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تى ڕۆشنبیریى مه‌غریبه‌وه‌ چاپ كراون. دووه‌میشیان به‌رده‌وام خه‌ریكى وه‌رگێڕانى ئه‌و وتاره‌ ڕه‌خنه‌ییانه‌یه‌ كه‌ ده‌رباره‌ى ئه‌و ئه‌زموونه‌ ناوازه‌یه‌ نووسراون، له‌گه‌ڵ وه‌رگێڕانى چه‌ند تێكستێكى ئه‌ده‌یبى "پێسوا" خۆیشیدا. به‌ره‌نجامى ئه‌و هه‌وڵانه‌ش دوو كتێبن كه‌ له‌لایه‌ن خانه‌ى "الجمل"ـه‌وه‌ له‌ شارى "كوڵن" چاپ كراون.

ژیانى سه‌یروسه‌مه‌ره‌ى "پێسوا"، بووه‌ته‌ نیگابه‌خشى زۆرێك له‌ ئه‌دیبان‌ و هونه‌رمه‌ندانى جیهان‌ و ئه‌و پیاوه‌ گومناو و شێتۆكه‌ و مه‌ست‌ و سه‌رخۆش‌ و یاریده‌ده‌رى ژمێریارى به‌نده‌رێكى شارى له‌شبۆنه‌ ده‌بێته‌ سیمبولێكى ئه‌ده‌بى‌ و كولتوورى. ئه‌وه‌تا چه‌ندین شانۆگه‌رى له‌سه‌ر ژیانى پێشكه‌ش ده‌كرێت‌ و زۆرێك له‌ گه‌وره‌ هونه‌رمه‌ندانیش وێنه‌ى ده‌كێشن‌ و پۆرترێتى بۆ دروست ده‌كه‌ن. به‌ جۆرێك له‌ ئێستادا و له‌ گه‌وره‌ترین گۆڕه‌پانى شاره‌كه‌یدا "له‌شبۆنه‌"، په‌یكه‌ریان بۆ كردووه‌.

جگه‌ له‌ ڕۆمانه‌كانى "ئه‌نتۆنیۆ تابۆكى"، هاونیشتمانییه‌ مه‌زنه‌كه‌ى "جۆزێ ساراماگۆ" "كه‌ ئه‌ویش بۆ خۆى پێسواییه‌كه،‌" ڕۆمانێكى گه‌وره‌ى له‌ باره‌یه‌وه‌ نووسیوه،‌ به‌ ناوى "ساڵى مردنى ڕیكاردۆ ڕه‌سى". ئه‌ڵبه‌ته‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كى "پێسوا" له‌ كتێبى "نائارامى"ـدا ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ى به‌رهه‌مه‌كه‌ى "ساراماگۆ،" كه‌ ده‌ڵێت: "من كاره‌كته‌رى ناو ڕۆمانێكم چاوه‌ڕێى یه‌كێكه‌ بینووسێته‌وه‌، وێڵ ‌و له‌سه‌رخۆ و بێچاره‌ هه‌وڵه‌ده‌م، هه‌رچه‌نده‌ من له‌ خه‌ونى كه‌سدا نه‌بووم بزانێت چۆنم ده‌بینێ."

یه‌كێك له‌ ڕه‌خنه‌گرانى "پێسوا" ده‌ڵێت: "تاكه‌ شتێكى قووڵ‌ و ته‌نها كه‌ ئه‌و هه‌یبووبێت ئه‌وه‌یه‌، هه‌ستى به‌ هیچ شووناسێك نه‌كردووه‌ و به‌ كارى مه‌حاڵى زانیوه‌ كه‌ یه‌كێك بێت." به‌ڵام ئه‌و شاعیره‌ په‌رت‌ و پارچه‌پارچه‌یه،‌ وه‌ك مرۆڤ مانایه‌كى بۆ شووناس نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌، ته‌نها له‌ زماندا نه‌بێت، وه‌ك گوزارشتێكیش له‌و حاڵه‌ته‌ى خۆى، ده‌لێت: "نیشتمانى من زمانى پورتوگالییه.‌"


ئەم بابەتە 68 جار خوێندراوەتەوە