Kamo.jpg

كامۆو ڕه‌خنه‌گرتن له‌ مێژووی هزر

هه‌رێم عوسمان

كتێبی"مرۆڤی یاخی"، له‌نووسینی بیرمه‌ندو ئه‌دیبی ناودار ئه‌لبێر كامۆ، وه‌رگێڕانی ئازاد به‌رزنجی، كتێبخانه‌ی ئه‌ندێشه‌ ئه‌ركی چاپكردنی گرتۆته‌ ئه‌ستۆ.

ئه‌م كتێبه‌ هه‌وڵێكه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی مێژووی هزرو ئه‌ده‌بیاتی ئه‌وروپا، كامۆ به‌شێوازێكی ره‌خنه‌ییانه‌‌و دوور له‌ بڕیاردانی له‌خۆوه‌، ئه‌و هزرو ئه‌ده‌بیاتانه‌ی خوێنه‌ری كورد‌و خوێنه‌ری ئه‌وروپی پێیوایه‌ كه‌ خزمه‌تی ژیاندۆستی‌و مرۆڤدۆستی ده‌كه‌ن, هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌و ره‌خنه‌یان لێده‌گرێت‌و به‌به‌ڵگه‌وه‌ ده‌یسه‌لمێنێت، كه‌ ئه‌م هزرانه‌ خزمه‌تی توندوتیژی‌و مه‌رگویستی‌و تیرۆریان كردووه‌. كامۆ پێیوایه‌ زۆرێك له‌ بیرمه‌ندان بۆ ره‌تكردنه‌وه‌ی خراپه‌، خراپه‌یه‌كی تریان بینا كردووه‌، به‌واتایه‌كی تر، كاتێ دیارده‌یه‌كی خراپ له‌ئارادا بووه‌ بیرمه‌ندان به‌نیازی ره‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌و خراپه‌یه‌، به‌ ره‌هایی دژی ئه‌و دیارده‌یه‌ بوون، كامۆش پێیوایه‌ هه‌موو ره‌هاییه‌ك ئاكامێكی نه‌رێنیی له‌خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌، واته‌ هه‌ر یاخیبوونێكی ره‌ها ئه‌نجامه‌كه‌ی به‌شه‌ڕو كوشتن ده‌شكێته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ هه‌ر ره‌تكردنه‌وه‌یه‌كی ره‌های كوشتن به‌رهه‌مهێنه‌ری كوشتنێكی دی بووه‌. ئه‌م كرداره‌ش به‌درێژایی مێژوو له‌ هزرو ئه‌ده‌بیات‌و هونه‌رو.. ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌، (بۆیه‌ هیچ شتێك نیه‌ سه‌لیم‌ و پاك‌و بێگه‌رد بێ، ئه‌م هاواره‌ ئه‌م سه‌ده‌یه‌ی هێناوه‌ته‌ له‌رزین).

كامۆ كه‌ له‌نێوان دوو قۆناغدا ژیانی به‌سه‌ر برد، قۆناغی یه‌كه‌می ژیانی، ئه‌و قۆناغه‌ی ژیانی ئه‌و قۆناغه‌ی ژیانێتی كه‌ به‌ (پوچی) ناسراوه‌‌و له‌ "ئه‌فسانه‌ی سیزیف"دا ده‌بینرێت.

قۆناغی دووه‌میش كه‌ قۆناغێكی گرنگی ژیانی كامۆیه‌‌و به‌مرۆڤدۆستی‌و ژیاندۆستیه‌وه‌ به‌رگری له‌ مرۆڤبوون ده‌كات، ئه‌م ئایدیایه‌شی له‌ كتێبی "مرۆڤی یاخی" دا ده‌خاته‌ روو، كه‌ گفتوگۆیه‌كی چڕی دروستكرد، به‌تایبه‌تی له‌نێوان كامۆ‌و سارته‌ردا.

ئێمه‌ی مرۆڤ كه‌ له‌م دنیایه‌ ناڕازین‌و ده‌مانه‌وێ دنیا به‌جۆرێكی تر بێت، ژیان ره‌نگ‌و بۆیه‌كی تری هه‌بێت جودا له‌وه‌ی كه‌ به‌سروشت هه‌یه‌، یان بیرۆكه‌ی جیهانێكی تر باشتر له‌م جیهانه‌ له‌مێشكماندایه‌، كۆشش ده‌كه‌ین بۆ ئه‌م ویسته‌مان، یه‌كێك له‌ڕێگه‌كانی گۆڕینی دنیا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌مانه‌وێت نووسینه‌، مرۆڤ به‌درێژایی مێژوو له‌هه‌وڵی خاوێنكردن ‌و جوانكردنی ئه‌م ماڵه‌دا (جیهان‌و ژیان) بووه‌ له‌ڕێگه‌ی ئه‌و بیرو ئایدیایانه‌ی كه‌ به‌رهه‌می هێناون، وه‌لێ نووسینه‌كان هۆكاری مانه‌وه‌و وێرانكردن‌و هێشتنه‌وه‌ی جیهان‌و ژیان بوون له‌هه‌مان دۆخ‌و بگره‌ خراپتیریشدا، ئه‌و فه‌لسه‌فانه‌ی كه‌ ئێمه‌ به‌ هۆكاری رزگاری مرۆڤایه‌تی ده‌زانین ژیانی مرۆڤه‌كانی وێرانكردووه‌، درێژه‌ پێده‌ری ئازاره‌كان بووه‌، بگره‌ زۆركات بووه‌ته‌ هۆكاری ئازارو نه‌هامه‌تی‌و تیرۆر‌و تۆقاندن، مرۆڤ به‌رده‌وام كۆششی كردووه‌ له‌پێناو ئاینده‌یه‌كی باشتر‌و ئێستای فه‌رامۆشكردوه‌ به‌ڵام ئاینده‌ش له‌گه‌ڵیدا به‌وه‌فا نه‌بووه‌"واپێده‌چێ جیهانی ئه‌مڕۆ نه‌توانێت شتێكی تر بێت جگه‌ له‌ جیهانی سه‌روه‌ر‌و كۆیله‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئایدۆلۆجیا هاوچه‌رخه‌كان، ئه‌و ئایدۆلۆجیایانه‌ی كه‌ جیهان ده‌گۆڕن له‌ هیگڵه‌وه‌ فێری ئه‌وه‌بوون به‌گوێره‌ی دیالێكتیكی سه‌روه‌ر‌و كۆیله‌ وێنای مێژوو بكه‌ن"(لا.209)، كامۆ پێیوایه‌ ئه‌م ئاكامه‌ خراپانه‌ به‌رده‌وامییان هه‌یه‌، چونكه‌ فه‌لسه‌فه‌ی رۆشنگه‌ری له‌ئه‌وروپادا به‌ تاریكستان شكایه‌وه‌، سه‌ده‌ی بیسته‌میش كۆیلایه‌تی تاقه‌ خولیای راسته‌قینه‌یه‌تی، چونكه‌ زه‌مه‌نێكی زۆر بزوتنه‌وه‌ شوڕشگێڕیه‌كانی ئه‌ڵمانیا‌و ئیتالیا‌و فه‌ره‌نسا.. جه‌نگیان كرده‌ حه‌قیقه‌تی شۆڕش، بێئاكامیی یاخیبوونه‌كان زۆركات به‌هۆی گه‌یشتنه‌ به‌ پرنسیپی "هه‌موو شتێك یان هیچ"، كه‌ ئه‌مه‌ش ره‌تكردنه‌وه‌یه‌كی ره‌هایه‌، پاساو بۆ داگیركردنی ته‌واوه‌تی ده‌هێنێته‌وه‌، سنورێك ناناسێت، كوشتنی نائه‌قلانی ده‌هێنێت كه‌ سوریالیسته‌كان به‌شێكن لێیان. كامۆ كه‌پێیوایه‌ یاخیبوون رێژه‌ییه‌‌و له‌پێناو مرۆڤبوونی مرۆڤدا یاخیبده‌بێت، به‌ڵام هه‌موو یاخیبوونه‌ ره‌هاكان، چ یاخیبوونی میتافیزیكی بێ یان یاخیبوونی مێژووی شكستێكی زه‌قیان هێنا، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌جێگه‌ی یه‌ك خودا هه‌زار خودایان سازاندووه‌، له‌جێگه‌ی ئاغایه‌ك هه‌زاران ئاغایان داهێناوه‌، یاخیبوون كه‌ ده‌بێت به‌ ئامانجی نه‌هێشتنی تیرۆر‌و كوشتن‌و تۆقاندن بێت به‌ڵام یاخیبوونه‌ ره‌هاكان، به‌پێچه‌وانه‌وه‌, تیرۆریان به‌رهه‌مهێناوه‌. وه‌ك كامۆ ده‌ڵێت بۆ داهێنانی جیهانێكی باشتر‌و ژیانێكی باشتر‌و مرۆڤێكی ژیاندۆست‌و په‌نا براوه‌ته‌ به‌ر تیرۆرو كوشتن‌و خراپه‌كاری، چ به‌تیرۆری عه‌قلانی بێت چ به‌تیرۆری ناعه‌قلانی، واته‌ عه‌قڵ پشكێكی گه‌وره‌ی به‌رده‌كه‌وێت له‌ وێرانكردنی مێژووی ژیاری مرۆڤ، به‌لای كامۆوه‌ چ هیگڵ كه‌ پێیوایه‌ سه‌ره‌تای هه‌موو شته‌كان خراپ‌و كاره‌ساتاوی بوون، چ سانت جۆست كه‌ پێیوایه‌ سه‌ره‌تای شته‌كان پاك‌و بێگه‌ردبوون، هه‌ردووكیان یه‌كشتن‌و یه‌كده‌گرنه‌وه‌ له‌وه‌دا كه‌ بۆ گه‌یشتن به‌پاكی ده‌بێت ئه‌وانه‌ی دژی پاكین له‌ناو ببرێن، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ئه‌وانه‌ی پاكی ده‌شێوێنن ده‌بێ بكوژرێن، واته‌ ئامانجی هه‌ردوكیان كوشتن‌و له‌ناوبردنه‌، ئه‌میان به‌نێوی به‌هه‌شتێكی ونبوو له‌ده‌ستچوه‌وه‌ و، ئه‌وی تریشیان به‌نێوی گه‌یشتن به‌به‌هه‌شته‌وه‌.

یاخیبونی مێژوویی‌و میتافیزیكی له‌پێناو به‌هه‌شتێكی ئاینده‌ییدا دۆزه‌خیان بۆ سازده‌داین، كۆیله‌یان ده‌كردین، ئێمه‌ی مرۆڤیش پێویسته‌ چیدی (مێژوو نه‌كه‌ینه‌ بابه‌تێك بۆ په‌رستن، به‌ڵكو ئه‌ركی مرۆڤه‌ كه‌ له‌ڕێگه‌ی یاخیبونێكی هۆشیارانه‌وه‌ مێژوو به‌ردار بكات)(438).

كامۆ پێیوایه‌ زۆرینه‌ی شۆرشه‌ نوێیه‌كان له‌سه‌ر بنچینه‌ی كوشتن‌و تیرۆر بوون، له‌ئه‌نجامیشدا دیكتاتۆریه‌تیان لێكه‌وتۆته‌وه‌، ئه‌وه‌ش روونه‌ كه‌ یان عه‌قڵ سه‌رچاوه‌ی ئه‌م تیرۆره‌ بووه‌، یان به‌ناوی عه‌قڵه‌وه‌ كراوه‌ وه‌ك نازیزم‌و فاشیزم، تیرۆری عه‌قڵانیش له‌نمونه‌ی ماركسیزم. هیگڵ كه‌ (ده‌ڵێت ئه‌وه‌ی واقیعییه‌ ئه‌قڵانییه‌، به‌مه‌ پاساو بۆ هه‌موو ده‌ستدرێژیه‌كی ئایدیۆلۆژی بۆ سه‌ر واقیع ده‌هێنێته‌وه‌، بۆیه‌ هیگڵ له‌پێناوی وێرانیدا ستایشی وێرانی ده‌كات)(207).

كامۆ پێیوایه‌ كه‌ شۆرشگێڕانی سه‌ده‌ی نوزده‌ كه‌ره‌سه‌كانییان له‌ هیگڵ وه‌رگرت بۆ له‌ناوبردنی پرنیسیپه‌ فۆرماله‌كانی فه‌زیله‌ت. ئه‌مه‌ش ته‌نیا بۆ هیگڵ راست نیه‌ به‌ڵكو به‌درێژایی مێژوو ئه‌مه‌ راسته‌ كه‌ دیكتاتۆران‌و به‌ناو شۆرشگێران ئیلهامیان له‌هزر‌و بیر‌و ئایدیای فه‌یله‌سووفان وه‌رگرتووه‌، یان هزری ئه‌وان كۆمه‌كی ده‌سه‌ڵاتی توندڕه‌‌وی تیرۆری كردووه‌. هیگڵ‌و ماركس‌و نیچه‌‌و ئه‌ده‌بیاتی ئه‌دیبان زۆركات هه‌وڵیانداوه‌ به‌رهه‌مه‌كانیان ببێته‌ هه‌وێنی ئاشتی‌و مرۆڤدۆستی‌و ژیاندۆستی وه‌لێ به‌پێچه‌وانه‌وه‌, ژیان‌و دنیای ره‌ش‌و ره‌شتر كردووه‌.

كامۆ ترسێكی زۆری له‌ عه‌قڵ هه‌بووه‌، چونكه‌ چه‌ند تیرۆری ناعه‌قڵانی هه‌بووه‌ هێنده‌ش تیرۆری عه‌قلانی هه‌بووه‌، بۆیه‌ هێنده‌ باوه‌ڕی به‌عه‌قڵ نه‌بووه‌. كامۆ به‌رگری له‌ژیان‌و مرۆڤ كردوه‌، یاخیبووه‌ دژی دۆخی سه‌روه‌ری‌و كۆیله‌یی، چ سه‌روه‌ر، چ كۆیله‌ مرۆڤ نین، به‌ڵكو پێویسته‌ یاخیبین بۆ ژیانێكی مرۆڤانه‌، بۆیه‌ كامۆ وه‌ك بیه‌وێت له‌گه‌ڵ شێله‌ر هاورابكات‌و بڵێت (له‌جیهاندا خۆشه‌ویستی هێند زۆرنیه‌، تا بتوانین له‌شتێكی غه‌یری مرۆڤایه‌تی‌و ژیاندا خه‌رجی بكه‌ین)(45).

كامۆ ره‌خنه‌ی توند له‌سیستمی بیركردنه‌وه‌ی ماركس‌و سۆشیالیزم ده‌گرێت، پێیوایه‌ ئه‌و هزرو رێبازه‌ چه‌ند كۆشش بكات به‌ناوی خه‌باته‌وه‌ له‌پێناو ژیانێكی باشتر‌و جیهانێكی باشتر، بێ ئاكام ده‌بێت له‌به‌رئه‌وه‌ی میتۆده‌كه‌ی میتۆدێكی شكستهه‌ڵگرتووه‌، ئه‌و میتۆده‌ هه‌م ده‌یه‌وێت پڕجووڵه‌و گۆڕاو بێت، هه‌م وه‌ستاو، له‌لایه‌ك به‌رگری له‌چینێك ده‌كات‌و چینێكی دی ره‌تده‌كاته‌وه‌، واته‌ هه‌م ده‌یه‌وێت دایه‌له‌كتیك بێت هه‌م دۆگماتیك.

كامۆ پێیوایه‌ (گه‌ر به‌پێی بیری ماركس هزر هیچ نه‌بێت جگه‌ له‌ره‌نگدانه‌وه‌ی رووداوه‌كان، ئه‌وا ناتوانرێت به‌ر له‌ رودانیان پێشبینی روداوه‌كان بكات، مه‌گه‌ر له‌ڕێی گریمانه‌وه‌ نه‌بێت، ئه‌گه‌ر ئابووری دیاریكه‌ری تیۆری ماركسیزمه‌، ئه‌وا ماركسیزم ده‌توانێت به‌ته‌نها باس له‌رابردووی به‌رهه‌مهێنان بكات، نه‌ك ئاینده‌، ماركسیزم كه‌ ئاینده‌ ده‌كاته‌ ئامانج، ئه‌مه‌ش ته‌نیا ده‌توانرێت وه‌ك شیمانه‌ بێت نه‌ك وه‌ك ئیمان‌و باوه‌ڕێك، كه‌ بۆ گه‌یشتن به‌م ئاینده‌ وه‌همیه‌ ده‌ستنه‌پارێزێت له‌كوشتن‌و تۆقاندن، ئه‌مه‌ش ته‌نیا به‌پاساوی له‌پێناو دنیایه‌كی باشتر. كامۆ پێیوایه‌ ماركسیزم زانستی نیه‌، به‌ڵكو زانستخوازه‌، وه‌ جیاوازی نێوان عه‌قڵی زانستی‌و عه‌قڵی مێژوویی ده‌خاته‌ روو، كه‌ ئایدیۆلۆجیای ئه‌ڵمانی به‌حاشاكردنی له‌هه‌موو پرنسیپێك دایهێنابوو. ئه‌م عه‌قڵه‌ مێژووییه‌ ناتوانێت داوه‌ری جیهان بكات، به‌ڵام لافی ئه‌م داوه‌ریكردنه‌ لێده‌دات، عه‌قڵی مێژوویی هه‌م له‌روداوه‌كان نوقم بووه‌، هه‌م ئاراسته‌یان ده‌كات، واته‌ له‌نێوان فێرگوزاری‌و ده‌سه‌ڵاتدایه‌، كه‌ئه‌مه‌ش مه‌ترسیه‌كی فره‌ی هه‌ڵگرتووه‌، ده‌سه‌ڵاتێك چه‌كی زانستی هه‌ڵگرتبێت، كامۆ پێیوایه‌ ماركسیزم به‌وه‌سف‌و په‌سنه‌ ئاڵۆزه‌كانی ساده‌ترین راستی ده‌شارێته‌وه‌. هه‌روه‌ها پێیوایه‌ گه‌ر خه‌بات‌و قوربانیدان به‌رده‌وام بێت بۆ ئه‌و خه‌ونانه‌ی ماركس‌و ماركسیسته‌كان خه‌ونی پێوه‌ ده‌بینن، ئه‌وا ده‌بێ كوشتن‌و مردنمان پێ قه‌بوڵ بێت، به‌ڵام كاتێ به‌ڵێنمان پێده‌درێت كه‌ رۆژێك ئه‌و خه‌ونه‌ ده‌بێته‌ واقعی، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ به‌رزه‌خدا بین‌و به‌ڵێنی به‌هه‌شتمان پێ ده‌درێت، هه‌مان دۆخی میتافیزیكی باڵاده‌ست ده‌بێت‌و كوشتن‌و قوربانی به‌رده‌وام ده‌بێت، به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌م خه‌ونه‌ له‌خه‌باتی نه‌وه‌كانی پێشوو شتێكی لێ به‌رهه‌مهاتبێ، واته‌ به‌لای كامۆوه‌ گه‌ر پێشتر ئه‌و خه‌باته‌ی نه‌وه‌كانی دی ده‌یانكرد بۆ گۆڕانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی بێ چین سه‌ركه‌وتووبوایه‌ ئه‌وا ئه‌و خه‌باته‌ به‌لای شۆڕشگێڕانه‌وه‌ ڕێگه‌پێدراو بوو، به‌ڵام، كه‌ ئه‌زمونێكی سه‌ركه‌توو به‌دیناكرێت ئیدی قوربانیدان‌و كوشتن له‌پای چی. ئه‌م خه‌بات‌و قوربانیدان‌و تیرۆرو تۆقاندنه‌ هیچگه‌راییه‌ی مێژوویه‌كی هه‌یه‌، له‌پێناو ده‌رچوون له‌ نیهیلیزم دووباره‌ هیچگه‌رایی به‌رهه‌مهێناوه‌ته‌وه‌، چونكه‌ ره‌هایی باڵاده‌ستبووه‌.

زۆرێك له‌بیرمه‌ندان بۆیه‌ له‌هه‌وڵی كۆتایهێنان به‌میتافیزیك‌و كوشتنی خودابوون له‌به‌رئه‌وه‌ی خۆیان جێگه‌ی بگرنه‌وه‌، به‌واتایه‌كی تر ژیانێكی بێ خودا بوونی نه‌بووه‌، ئه‌و خودایه‌یان له‌ئاسمان كوشت خوداگه‌لێكیان له‌سه‌ر زه‌مین سازكرد، ماركس خودایه‌ك بوو بۆ خۆی، وه‌كچۆن نیچه‌ش وه‌ك خودا ده‌دوا. ئه‌م ئه‌كامه‌ نه‌رێنیه‌ی مێژووی ئه‌وروپای ته‌نیوه‌ كامۆی بێزار كردوه‌، كامۆ هه‌موو پاساوه‌كانی كوشتن‌و خۆكوشتن‌و تیرۆر ره‌ت ده‌كاته‌وه‌، هیچ شتێ پاساوی بوونی مرۆڤ ناداته‌وه‌، ناكرێ بۆ چاره‌ی كێشه‌كان یان بۆ گۆڕینی دۆخه‌كان یان بۆ وانه‌دانی مرۆڤه‌ به‌ده‌كان گیۆتین‌و كوشتن‌و تیرۆر ئه‌نجامبدرێ. كامۆ ترسێكی زۆری له‌ نووسین‌و ئایدیاكان هه‌یه‌، ده‌ڵێت ئه‌وانه‌ وه‌ك بۆمب وان ناكرێ گه‌مه‌یان پێ بكرێ، گه‌ر بته‌قنه‌وه‌ ره‌نگه‌ مرۆڤ بكوژن، واته‌ ناكرێ یاری به‌و ئایدیایانه‌ بكه‌ین تا خۆشیمان بده‌نێ، چوون جاری وایه‌ قه‌بوڵكردنی هه‌ندێ بۆچون وه‌ك قه‌بوڵكردنی كوشتنی بێسنور وایه‌(9) بۆیه‌ كامۆ دژی نهلیزم ده‌وه‌ستێت كه‌ماوه‌یه‌ك به‌رگری لێده‌كرد، به‌ڵام له‌م كتێبه‌دا زۆر به‌وردی دژی نیهیلیزم ده‌وه‌ستێته‌وه‌،بۆیه‌ پێیوایه‌ نیهیلیزم به‌رهه‌مهێنه‌ری توندوتیژییه‌، چونكه‌ پابه‌ندبوونی تێدانیه‌، چونكه‌ هیچ شتێ به‌ها‌ونرخ نیه‌، بۆیه‌ ده‌ستكراوه‌یی هه‌یه‌ بۆ توندوتیژی، كاتێ هیچ شتێ نرخی نه‌بێ، ئیدی به‌رگریكردن له‌ژیان‌و بوون‌و مرۆڤ چ مانایه‌كی هه‌یه‌، تا كۆششی بۆ بكه‌ین، بۆیه‌ نیهیلیزم دژی مرۆڤدۆستی‌و ژیاندۆستیه‌، نیهیلیزم ختوكه‌ی تیرۆرو تۆقاندن‌و توندوتیژی ده‌دات.

گه‌ر بشێ ئه‌مه‌ ده‌رببڕین ئه‌وا ده‌ڵێم، كامۆ به‌ ره‌هایی ره‌ها ره‌تده‌كاته‌وه‌، زۆر به‌سه‌رنجه‌وه‌ ده‌بێ ره‌هایی وه‌رگرین، چونكه‌ هه‌موو ره‌هاییه‌ك مه‌ترسی هه‌ڵگره‌، له‌به‌رئه‌وه‌ كامۆ دژی یاخیبونی ره‌ها ده‌جه‌نگێت‌و پێیوایه‌ یاخیبونی راسته‌قینه‌ رێژه‌ییه‌، هه‌روه‌ها سه‌ره‌تا له‌تاكه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات پاشان بۆ كۆ"من یاخی ده‌بم كه‌واته‌ ئێمه‌ هه‌ین"، هه‌روه‌ها یاخیبون بێئه‌وه‌ی لافی چاره‌سه‌ر لێبدات كۆشش ده‌كات بۆ رووبه‌رووبونه‌وه‌ی نه‌هامه‌تیه‌كان، "هزری نیوه‌ڕۆ" پێویسته‌ بخرێته‌كار‌و میانڕه‌وی بهێنرێته‌ ئاراوه‌ له‌به‌رامبه‌ر توندڕه‌وی‌و ره‌هایی . هاوكات كامۆ جیاوازییه‌كی فره‌ له‌نێوان یاخیبوون ‌و شۆرشدا ده‌كات، پێیوایه‌ نابێت شۆڕش به‌رهه‌مهێنه‌ری سته‌مكاری بێت كه‌ زۆركات بووه‌، به‌ڵكو پێویسته‌ یاخیبوون شۆڕشێك بێت له‌پێناو ژیاندا نه‌ك دژی ژیان(433)، یاخیبوون مێژوو به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌بات وه‌كچۆن ئازاره‌كان كه‌مده‌كاته‌وه‌(نه‌ك نایهێڵێت)، ئه‌م كارانه‌ نابێت به‌هۆی توندوتیژی‌و تیرۆره‌وه‌ بكرێن، واته‌ هێنانه‌دیی ئه‌مانجه‌كانی یاخیبوون ده‌بێت به‌ده‌ر بێت له‌ خراپه‌كاری. (میانڕه‌وییش له‌یاخیبوونه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، بۆیه‌ میانڕه‌وی ململانێیه‌كی ئه‌به‌دییه‌، كه‌ به‌رده‌وام ئاوه‌ز دروستیده‌كات‌و جڵه‌وی ده‌كات، میانڕه‌وی نه‌به‌سه‌ر مه‌حاڵدا سه‌رده‌كه‌وێت نه‌ ره‌ها، به‌ڵام له‌ڕێی ئه‌م دوانه‌وه‌ هاوسه‌نگیی خۆی راده‌گرێت).

كامۆ ده‌ڵێت به‌ڵام هه‌رچییه‌ك بكه‌ین توندڕه‌وی جێی له‌نێو دڵی ئاده‌میزاددا پاراستووه‌، هه‌موومان له‌ناخی خۆماندا زیندانه‌كانمان‌و تاوانه‌كانمان ‌و وێرانكاریه‌كانمان هه‌ڵگده‌گرێن، به‌ڵام ناكرێت ئێمه‌ جڵه‌و بۆ ئه‌م توندڕه‌وییه‌ شلكه‌ین تا دنیا وێرانبكات، به‌ڵكو ده‌بێت له‌ناخی خۆمان‌و خه‌ڵكانی دیشدا بجه‌نگین دژی ئه‌م توندڕه‌وییه‌، چونكه‌ ئیراده‌ی یاخیبوون هۆكاره‌ بۆ ئه‌م تێكۆشانه‌ دژی توندڕه‌وی، یاخیبوون سه‌رچاوه‌ی ژیانی راسته‌قینه‌یه‌. مرۆڤ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌بێت ده‌بێ یاخی بێت، كه‌سی یاخیش به‌هایه‌ك هه‌یه‌ بۆی یاخی ده‌بێت یان بۆ گۆڕانی دۆخه‌كان كۆشش ده‌كات، هه‌روه‌ها مرۆڤی یاخی جوانیی هاوبه‌ش له‌نێوان مرۆڤه‌كاندا ده‌دۆزێته‌وه‌، وه‌كچۆن سنور ده‌زانێت، ئه‌م مرۆڤه‌ یاخییه‌ راسته‌ نه‌خێر دروشمیه‌تی به‌ڵام نه‌خێری پیرۆزنه‌كردووه‌، به‌وه‌ی هه‌موو شتێ ره‌تبكاته‌وه‌، چونكه‌ نه‌خێر مانای بایه‌خدانه‌ به‌هه‌ندێ شت، هه‌روه‌ك چۆن وتنی به‌ڵێش بایه‌خدانه‌. هه‌موو یاخیبونێك پشت به‌به‌ها ده‌به‌ستێ به‌ڵام هه‌موو به‌هایه‌ك یاخیبوون ناهێنێت. هه‌روه‌ها ئامانجی یاخیبوون یه‌كێتیه‌، نه‌ك گشتێتی، كه‌ دژی یه‌كێتیه‌، چونكه‌ شۆرشی مێژوویی سه‌راپاگیری‌و گشتێتی‌و تۆتاڵێتیه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌ره‌های ره‌دده‌كاته‌وه‌، هه‌موو كۆششێك ده‌كات بۆ به‌ده‌ستهێنانی "به‌ڵێ"یه‌ك، ئیدی وتنی ئه‌و "به‌ڵێ"یه‌ نرخی به‌كۆیله‌ كردنی مرۆڤی له‌خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌، واته‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی "به‌ڵێ"یه‌ك له‌كۆتایی مێژودا، هه‌موو جۆره‌ كۆیلایه‌تیه‌ك قه‌بوڵده‌كه‌ن، به‌ڵام یاخیبونی راسته‌قینه‌، له‌و ره‌تكردنه‌وه‌یه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، كه‌ پشتبه‌ستووه‌ به‌ جۆرێك له‌قه‌بوڵكردن، یاخیبوون داهێنه‌رانه‌یه‌ وه‌لێ شۆرشی مێژوویی هیچگه‌رایه‌و بۆ گه‌یشتن به‌ ژیانێكی به‌هه‌شتی هه‌رچی تیرۆر هه‌یه‌ ده‌یگرێته‌ به‌ر، له‌كاتێكدا بۆ رۆژێكیش ئه‌و به‌هه‌شته‌ نه‌هاتۆته‌ دی، واته‌ شۆڕشی مێژوویی له‌سه‌ر ئومێدێكی بۆش‌و به‌تاڵ بینا كراوه‌، ته‌نیا هۆشیاربوونه‌وه‌، به‌ئاگاهاتنه‌وه‌ ئه‌و بڕواو ئیمانه‌ ده‌ڕووخێت، واته‌ ده‌رچوون له‌دۆخی مه‌ستی به‌سه‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و ئیمانه‌ مه‌ترسیداره‌ی كه‌ بۆمبی چێنراوی له‌خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌، به‌درێژایی مێژوو ئه‌م بۆمبانه‌ ته‌قاونه‌ته‌وه‌و مرۆڤیان كوشتووه‌. مرۆڤی یاخی شه‌یدایی یان خه‌سڵه‌تی وتووێژی ئازاد‌و سه‌ربه‌ست له‌خۆیدا سازده‌كات، تا بتوانێت له‌گه‌ڵ به‌رامبه‌ردا بكه‌وێته‌ وتووێژی ئازاده‌وه‌، په‌یوه‌ندی بكات‌و هاوكاری بێته‌ ئاراوه‌، مرۆڤی یاخی له‌هه‌وڵی ئازادكردنی مرۆڤدایه‌، چون ژیان به‌بێ ئازادی ژیانكردن نیه‌، به‌ڵكو ژیان به‌ڕێكردنه‌، وه‌ مرۆڤی یاخی بڕوای به‌ئازادیی ره‌ها نیه‌‌و پێیوایه‌ له‌هه‌رشوێنێ مرۆڤ هه‌بێت ده‌بێ سنوریش هه‌بێت، ئه‌م سنوره‌شه‌ بزوێنه‌ری یاخیبوونه‌، مرۆڤی یاخی خۆشنود نیه‌ به‌زه‌لیلكردنی مرۆڤه‌كانی دی، چون ئه‌م وه‌ك تاكێك یاخی ده‌بێت به‌ڵام ئه‌م تاكه‌ په‌رش ده‌بێت بۆ گشت، واته‌ ئامانجه‌كه‌ ته‌نیا خۆیی نیه‌، به‌ڵكو له‌پێناو گشتدا یاخی ده‌بێت، كه‌سی یاخی خۆپه‌رست نیه‌. به‌شێوه‌یه‌كی گشتی كتێبی مرۆڤی یاخی، تانه‌ ده‌دات له‌و جۆره‌ی یاخیبوون به‌ناوی "یاخیبونی میتافیزیكی" كه‌ به‌ناوی ئازادی مرۆڤه‌وه‌، ئه‌نجامه‌كه‌ی به‌كوشتنی مرۆڤ كۆتایی دێت، هه‌روه‌ك یاخیبونی مێژووییش كه‌ به‌ناوی دادپه‌روه‌ریی ره‌هاوه‌ ده‌كرێت به‌تیرۆرو كوشتنی ئاراسته‌كراو دژ به‌تاك‌و كۆ كۆتای دێت، له‌به‌رئه‌وه‌ یاخیبونه‌ ره‌هاكان كه‌ به‌ناوی ئازادیی ره‌ها‌و دادی ره‌هاوه‌ كراون‌و ده‌كرێ، دژ به‌مرۆڤ‌و ئازادی شكاونه‌ته‌وه‌و ده‌شكێنه‌وه‌، یاخیبونی سه‌لیم رێژه‌ییه‌، به‌ناوی به‌های رێژه‌یشه‌وه‌ ده‌كرێ، به‌لای كامۆوه‌ شۆرشه‌كان چ شۆرشی كۆیله‌ دژ به‌ئاغا، یان شۆڕشه‌ نوێكانی سه‌ده‌ی بیست درێژكراوه‌ی یاخیبونی میتافیزیكین، چون به‌ناوی دادی ره‌هاوه‌ كه‌ له‌دنیادا نیه‌ شۆرشیان كردوه‌، بۆیه‌ له‌م كتیبَبه‌دا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ مێژوی ژیاری خۆرئاوا بریتیه‌ له‌كۆمه‌ڵێ قۆناغی میتافیزیك كه‌ هایدیگه‌ریش هه‌مان بۆچونی هه‌یه‌، له‌ته‌بایی له‌گه‌ڵ میتافیزیك رازیبون هه‌بوه‌ به‌ سرود‌و وه‌ڵامه‌كانی خالق، به‌ڵام له‌ناته‌باییدا دژ وه‌ستاوه‌ته‌وه‌‌و یاخیبوه‌، هه‌ستی به‌نامۆی‌و نائازادی كردوه‌، یاخیبونه‌كانیش له‌سه‌ره‌تاوه‌ هه‌بوون، به‌ڵام به‌شێوه‌ روونه‌كه‌ی له‌ سه‌ده‌ی 18‌و 19 هاتنه‌ئاراوه‌، شكستی ئه‌م یاخیبونه‌ میتافیزیكیانه‌ش ئه‌وه‌یه‌، كه‌ بۆ راكردن له‌دۆزه‌خێك خۆیان هاویشتۆته‌ نێو دۆزه‌خێكی دیه‌وه‌.

له‌كۆتایی ئه‌م نووسینه‌شدا ده‌بێ ئه‌وه‌ بڵێم گه‌رچی "مرۆڤی یاخی" یه‌كێكه‌ له‌په‌رتوكه‌ گرنگه‌كان، كه‌ بۆ مرۆڤدۆستی‌و ژیاندۆستی ده‌بێ وه‌ك پێشه‌نگی كتێبه‌كان داینێین، به‌ڵام گرفتی متمانه‌ت بۆ دروستده‌كات به‌هه‌موو ئه‌و بیریار‌و ئه‌دیبانه‌ی به‌نێوی ئازادی‌و به‌رگری له‌مرۆڤه‌وه‌ ده‌نوسن، نیگه‌رانت ده‌كات له‌مرۆڤ، له‌بوون، ژیان. ئه‌م كتێبه‌ كه‌ لێوانلێوه‌ له‌ مێژووی غه‌درو سته‌م به‌نێوی ئازادیه‌وه‌ ئیدی وه‌ك مرۆڤێك دودڵ ده‌بیت له‌كۆشش كردن بۆ باشكردنی ژیانێكی دی، له‌كاتێكدا ئه‌وانه‌ی به‌مجۆره‌ كۆششیان كردوه‌، كامۆ وه‌ك تیرۆریست‌و مرۆڤكوژ تاوانباریان ده‌كات، ده‌ڵێیت ئه‌و بیرمه‌ندانه‌ كه‌وتونه‌ت هه‌ڵه‌یه‌كی به‌مجۆره‌وه‌, ئاخۆ منێك ناكه‌ومه‌ هه‌ڵه‌ی له‌مجۆره‌وه‌، یاخود ئاخۆ ئه‌م كتێبه‌ی كامۆش شایانی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ نییه‌ وه‌كچۆن له‌م كتێبه‌دا چه‌ندین فه‌لسه‌فه‌ی هه‌ڵوه‌شێنراونه‌ته‌وه‌؟ سوپاس بۆ كاك ئازاد به‌رزنجی كه‌ زۆر سه‌ركه‌وتووانه‌ توانیویه‌تی ئاوازی نووسه‌ر ‌و په‌یامی نووسه‌ر بگه‌یه‌نێته‌ خوێنه‌ر، جگه‌ له‌ماندووبونێكی زۆری بۆ دانانی په‌راوێزگه‌لێكی به‌سوود‌و نووسینی پێشه‌كییه‌كی گرنگ كه‌ خوێندنه‌وه‌ی پێشه‌كییه‌كه‌ ده‌روازه‌یه‌كی به‌نرخه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ ته‌واوی په‌رتوكه‌كه‌.

سه‌رچاوه‌:

1.ئه‌لبێر كامۆ، مرۆڤی یاخی، و.ئازاد به‌رزنجی، كتێبخانه‌ی ئه‌ندێشه‌-سلێمانی، ساڵی 2012.

2.د.عه‌لی تاهیر به‌رزنجی، بزوتنه‌وه‌ی روانگه‌، ده‌زگای سه‌رده‌م-سلێمانی، ساڵی 2008.

به‌ وسوپاسه‌وه‌ له‌ گۆڤارى (كۆچ) وه‌رگیراوه‌


ئەم بابەتە 49 جار خوێندراوەتەوە