Mirza_mangwry.jpg

جیھانێكی ئازاد و بەھەشتی دڵداری

گوڵزار حەمە فەرەج

مامۆستا میرزا مەنگوری یەكێكە لەو كەسانەی كە بۆ سەردەمی خۆی ناتوانیین ناوی ئاسایی لێ بنێین، چونكە بەدەورو بەرەكەی نامۆ بوەو ھەر ئەویش تۆوی سەرپێچی و یاخی بونی تێدا ڕواندوە، مامۆستا نە پیاوێكی دەستەمۆو نە ملكەچی واقیع بوە، ئەمە نەك ھەر لەروانگەی بەرھەمەكانییەوە بەڵكو وەك پراكتیكی ژیانیشی سەلماندویەتی كەمڕۆڤێكی ھۆشیارو دور لە خۆبەدەستەوە دان بوە.

كێشەی گەورەیی بەردەم مەنگوری یەكەم نەبونی پلانێكی ئەدەبی، دوەم دەربڕینی بیرو بۆچونەكانی كە دژ بەدەسەڵاتی میر و ئاغاو دەرەبەگ و مەلا و، سێھەمیش پەلھاویشتن بۆ زیاد لە ژانڕێكی ئەدەبی، بەو مانایەی كە خۆی لەسەر بوارو ژانڕێكی ئەدەبی ساغ نەكردۆتەوە، لەكۆی (26) بەرھەم شەشیانی تەرخان كردوە بۆ بیڕەوەری و مێژوی كورد و كۆماری مھاباد و شێخ مەحمود و شۆرشەكەی، تۆمارە مێژونوسەكانیشی وەك مێژو نوسێك تا رادەیەكی زۆر ڕێبازی بێ لایەنی و ھاوسنگی لە روداو و كەسایەتیەكان وەرگرتوە، واتە لایەنی باش و خراپی گەورەو بچوك، فەرامۆش نەكردنی ڕاستیەكان بوە ئەگەر لەسەر حسابی خۆیشی بوبیت.

مەنگوری لە ژیانیدا (14) جار ئاوارە بوە، لەتەمەنی (28) ساڵیدا ھاتە سلێمانی و وەك فەرمانبەری میری لەكەرتی پۆلیس دامەزرا، دواتر چوە بۆ بناویلەو لە قەزایی چوارتاو پاشان چوەتە مھاباد بۆ ماوەی سێ ساڵ و جاڕێكی ترگەرایەوە سلێمانی دواتر بۆ ڕانیە، بەھۆی كتێبی (گەشتی ئەستێرەی مەریخ) ڕوبەروی خۆپیشاندانی پیاوانی ئایینی و خەڵكانیك كە ھیچ یەك لە كتێبەكانی مەنگوریان نەخوێندبۆوە، و بەھەڵە لە كتێب و بیركردنەوەكانی مەنگوری تێگەشتبون (1500) كەس بە پەتی سێدارەو پەلاماری ماڵی مەنگوریان دا لە ڕانیە و فەتوای كوشتنی مەنگوری دەرچو، لەسەر ئەوەی كوفری كردوەو قسەی لەگەڵ خوا كردوە و لەشەوی میعراجیش ئەو چیرۆكەی نوسیوە، پاش نزیكەی چوار سەعات لە بەرد باران كردنی مالی مەنگوری وشكاندنی دەرگاو پەنجەرە، چەند كەسایەتیەكی ڕانیە لەسەرو ھەموشیانەوە (شێخ مستەفای باقلان) و قایمقام و مدیری پۆلیس كەوتنە نێوام مەنگوری و خۆپیشاندەڕان، ماوەی (19) ساڵ لە رانیەدا ژیاوە زیاد لە (10) شیعری بۆ جوانی قارەمانیەتی خەڵكی پشدەرو بتوێن نوسیوە، ئەگەر چی ئازارو ئەشكەنجەیەكی زۆری بینی لەرانیە، بەڵام بۆ ساتێكیش خۆشەویستی بۆ رانیەو خەڵكەكەی لە دڵدا لەق نەبوە ھەر بۆیە لەوەسیتەكەیداوتبوی بمبەنەوە بۆ ڕانیە، بەمەبەستی ئەوەی ھەمیشە لەبەرزیەوە ڕانیەو جوانی دەشتی بتوێن ببینێت.

ئەوەی مەنگوری لە مێژونوسانی دیكە جیا دەكاتەوە ئەوەیە كە خودی نوسەر بەشدارو شاھێدی ناوڕوداوەكان بوە، بەچاوی مێژونوسێكی وردو بەئاگا روداوەكانی تۆمار كردوە، لەھەسێ كتێبی (بەھەشتی دڵداری) و (بەسەرھاتی مەنگوری) و (جیھانێكی ئازاد) تەواوی ئەو سەفەرو گەشتەی گێڕاوەتەوە كە چ گۆڕانێكی بەسەر كەسیەتی بۆركردنەوەیا ھێناوە، ئەو بارە سایكۆلۆجیەش لە نوسینێكی روناكبیرو مامۆستای فەلسەفە (ڕێبوار سیوەیلی) بەناو نیشانی (شاڕ لە گێرانەوەی مەنگوریدا)دا بەم جۆرە وێنا كراوە، كە ئەو لێكدانەوەی مەنگوری جۆرە سەرسام بونێك پیشان دەدات لەیەكەم بەركەوتنی لەدوای ئەو ڕوداوەوە ئیتر پڕۆژەی چاپ كردنی كتێبەكانی، كەوتە ڕۆژگاڕێكی تاڕیك و ئاسۆیەك نەبو كە ببێتە مایەی خۆشحاڵی،  ئەوەندە نەبێت كە ناو بەناو لە ڕۆژنامەی ھاوكاری شیعری بڵاو دەكردەوە، تەمەنیش زەفەری پێ ھێنابو ئەو سەركێشی و حەوسەڵەی جارانی نەمابو، بۆیە تالەژیاندا مابو ھیچ بەرھەمێك تری چاپ نەكردو، تا لە ساڵ 1988 ماڵئاوایی لە ژیان كردو،  لە گردی سەیوان بەخاك سپێراو، دواتریش لەسەر وەسیەتەكەی خۆی لە ساڵی 1992 بەھەوڵی یەكێتی نوسەران و رەئوف بێگەرد و كەریمی زەند دوبارە تەرمەكەی لە نێو ئاپۆرای جەماوەرێكی زۆردا گەرایەوە بۆ گۆر مەریەم لە چیای كێوەڕەش لە رانیە، (شێواو)ی شاعیر بەھەڵبەستێك پێشوازی لەتەرمەكەی كردو لەكاتی ناشتنەكەیداو وتی:

ئەوا ھاتەوە تەرمی پیرۆزی

خۆی كردبو قوربان لە پێناو ھۆزی

گۆر مریەم وا میرزا میوانتە

قەدری زۆر بگرە دەست لەملانتە.


ئەم بابەتە 75 جار خوێندراوەتەوە