Goran.jpg

جۆری‌ ده‌ق له‌شیعری‌ گۆران دا

د. زاهیر له‌تیف كه‌ریم

به‌و پێیه‌ی‌ ده‌ق پێكهاته‌یه‌كی‌ فره‌ شێوازه‌، ئه‌وا له‌هه‌مانكاتدا ئه‌م ده‌قه‌ خاوه‌ن چه‌ند بوونیادێكی‌ ده‌ربڕینه‌ كه‌هه‌ر یه‌كه‌یان ده‌سه‌ڵاتێكی‌ دیاریكراویی‌ كارنامه‌یی‌ خۆی‌ هه‌یه‌، كه‌ ده‌توانێت جیاوازییه‌كان له‌نێوان خۆی و ئه‌وانی تردا بكات .! له‌شیعری‌ گۆراندا چه‌ند جۆرێك له‌ده‌ق به‌دی‌ ده‌كرێت، گرنگه‌كانیان ئه‌مانه‌ن:

یه‌كه‌م: ده‌قی‌ گێڕانه‌وه‌: له‌م ده‌قه‌دا رسته‌ كردارییه‌كان باڵا ده‌ستن و كه‌س و زه‌مه‌ن و جێگه‌و رووداوه‌كانیش ده‌یانبات به‌ڕێوه‌. له‌شیعری‌ (گوڵی‌ خویناوی)دا، سه‌ره‌تا، خودی‌ بكه‌ر، له‌كاتێكدا رووی ده‌می له‌به‌رامبه‌ره‌، به‌كردارێكی‌ داواكراوی‌ بینین دێته‌ نێو ده‌قه‌كه‌وه‌و داوه‌كه‌ش باس له‌ڕووداوێك ده‌كات كه‌ زه‌مه‌نه‌كه‌ی كه‌وتۆته‌ پێش داواكه‌. جۆری رووداوه‌كه‌ له‌جۆری دابڕانه‌ له‌نێوان من و ئه‌وی بكه‌ر ئه‌مه‌ش له‌ناونیشانی شیعره‌كه‌و ئه‌نجامه‌كه‌دا به‌ده‌ر ده‌كه‌وێت. دوای ناونیشان، شاعیر به‌چه‌ند سیفه‌تێكی ناویی ده‌ست به‌ بابه‌ته‌كه‌ی ده‌كات وه‌ك: شایی و چۆپی. بۆ زیاتر تێگه‌شتنی‌ به‌رامبه‌ر بۆ حاڵه‌ته‌كه‌، دواتر په‌نا بۆ كردارێكی‌ داوالێكراویی‌ بیستن ده‌بات و ده‌ڵێت:،

گوێ بگره‌! .....

كه‌ته‌نها به‌سێ‌ سیفه‌ت به‌ڕێی ده‌كات وه‌ك: زوڕنایه‌، ده‌هۆڵه‌، شمشاڵه‌ كه‌هه‌ر سێكیان خۆیان له‌نێو بازنه‌ی بیستندا ده‌بیننه‌وه‌. ئه‌م بینین و بیستنه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ سیستماتیك تێكه‌ڵ به‌یه‌كده‌بن، ئه‌نجامه‌كه‌شی‌ كردارێكی‌ لێكدراوی‌ جووڵه‌یه‌ كه‌ پێكهاتووه‌ له‌كرداری‌ رۆشتن و هه‌ڵپه‌ڕین…

جێگه‌و زه‌مه‌نی‌ رووداوه‌كه‌ فراوانه‌. له‌ڕووی‌ زه‌مه‌نه‌وه‌، پێشتر، له‌ژێر په‌رده‌ی نهێنیدا، خودی بكه‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر رێكه‌وتنێكی‌ سۆزداریی‌ و خۆشه‌ویستی‌ به‌ستووه‌، كاره‌ نهێنیه‌كه‌ش له‌به‌ر هۆكاری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و چینایه‌تی‌ بوو. شێوازی‌ ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر گه‌رچی‌ له‌ده‌قه‌كه‌دا زۆر تونده‌، به‌ڵام له‌ناخدا به‌رامبه‌ره‌كه‌ی‌ زۆر خۆش ده‌وێت، به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌مه‌ دواكۆپله‌ی‌ شیعره‌كه‌یه‌:

هه‌ی‌ هاوار! تفه‌نگی‌ دوژمنیش پێكانی‌!
راكشێ‌ تاوی‌ سه‌ر بخه‌ سه‌ر رانم
بابگریم بۆ دڵی‌ بۆ گوڵێ‌ دۆڕانم

لێره‌دا، زه‌مه‌نه‌كه‌ ته‌نها په‌یوه‌ست نییه‌ به‌زه‌مه‌نی‌ ده‌ق، به‌ڵكو زه‌مه‌نی‌ پێش ده‌ق و دوای‌ ده‌قیش بوونیان هه‌یه‌، به‌و پێیه‌ی‌ هێشتا رووداوه‌كه‌ له‌تاكه‌كانی‌ تردا كۆتاییان پێ نه‌هاتووه‌!

له‌ڕووی‌ جێگه‌شه‌وه‌، گه‌رچی‌ له‌ده‌قه‌كه‌دا جه‌خت له‌سه‌ر جێگه‌یه‌كی‌ دیاریكراو ده‌كرێت ئه‌ویش باخچه‌ی‌ پاشایه‌، به‌ڵام خودی‌ بكه‌ر هه‌میشه‌ له‌گه‌ڕاندایه‌و جار جاره‌ دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌ له‌شوێنی‌ دیاریكرا.

ئه‌ویش به‌مه‌به‌ستی‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ داوای ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر. خودی‌ بكه‌رو ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ریش، وه‌ك كه‌س، له‌كه‌سه‌ هه‌ڵواسراوه‌كانن، به‌و پێیه‌ی‌ هه‌ردووكیان گه‌مارۆ دراون به‌داب و نه‌ریته‌ خراپ و ناله‌باره‌كان، له‌هه‌مانكاتیشدا هێزی‌ ده‌سه‌ڵاتیش، كه‌ئه‌وی‌ بكه‌ر له‌ڕووی‌ واقیعه‌وه‌ به‌شێكه‌ له‌و ده‌سه‌ڵاته‌، رێگه‌ نادات كه‌سه‌كان رۆڵی‌ سۆزداریی‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ خۆیان ببینن، به‌مه‌ش ئازادییه‌كانیان لێ‌ زه‌وت ده‌كرێت. له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌شدا كاردانه‌وه‌ی‌ خودی‌ بكه‌ر جووڵه‌یه‌ك به‌ڕووداوه‌كه‌ ده‌دات و ئه‌م رووداوه‌ش به‌كراوه‌یی ده‌مێنێته‌وه‌و دوای‌ زه‌مه‌نی‌ ده‌ق و دامه‌زراندن چه‌ندین زه‌مه‌نی‌ هاوشێوه‌ به‌هه‌مان رووداو به‌دی‌ ده‌كرێت به‌و پێیه‌ی‌ خودی‌ بكه‌ر، یان ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر به‌شێكن له‌هه‌موو، توانای‌ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر گێڕانه‌وه‌كه‌ هه‌یه‌. له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ جۆری كه‌سه‌كان، به‌تایبه‌تی خودی بكه‌رو ئه‌وی به‌رامبه‌ر له‌جۆری جێگیریی و نموونه‌ییه‌، به‌وپێیه‌ی هه‌ردووكیان هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ شێوازی هه‌ڵسوكه‌وت و هه‌ڵوێسته‌یان نه‌گۆڕه‌و ده‌شتوانن رۆڵی كه‌سانی تر ببینن.

دووه‌م: ده‌قی وه‌سفدار: له‌مجۆره‌ ده‌قه‌دا رسته‌ ناوییه‌كان باڵاده‌ستن و ده‌قه‌كه‌ زیاتر په‌یوه‌ست ده‌بێت به‌وه‌سفكردنی‌ ئه‌وی‌ به‌رامبه‌رو بابه‌ته‌ لاوه‌كییه‌كان. له‌شیعری‌ (ئافره‌ت و جوانی‌) شاعیر وێنه‌كان ده‌گرێت له‌دووره‌وه‌ بۆ نزیك و له‌سروشته‌وه‌ بۆ ئافره‌ت. له‌پاڵ رسته‌ كردارییه‌كان رسته‌ ناوییه‌كان جوانییه‌كیان به‌ده‌قه‌كه‌ به‌خشیوه‌ كه‌یارمه‌تده‌رێكی‌ باشن بۆ كردنه‌وه‌ی‌ رسته‌ كردارییه‌كان. بۆ نموونه‌ شاعیر به‌بێ‌ چوونه‌ نێو رسته‌ی‌ ناویی‌ و رسته‌ وه‌سفكراوه‌كان ناتوانێت یه‌كسه‌ر بڵێت:

ئه‌مانه‌ هه‌موو جوانن شیرینن
رۆشنكه‌ره‌وه‌ی‌ شه‌قامی‌ ژینن
به‌ڵام ته‌بیعه‌ت هه‌رگیزاو هه‌رگیز
بێ‌ رووناكییه‌ بێ‌ بزه‌ی‌ ئازیز!

له‌پێش ئه‌م وێنه‌یه‌، شاعیر پێویستی‌ به‌گرتنی‌ چه‌ند وێنه‌یه‌كه‌، تا به‌كاری‌ به‌روورده‌كان هه‌ڵسێت. واته‌، ئێمه‌ی‌ خوێنه‌ر نازانین ئه‌و شتانه‌ چین كه‌ جوانن و رۆشنكه‌ره‌وه‌ی‌ شه‌قامی‌ ژینن تا شاعیر ده‌ستنیشانی‌ ئه‌و شته‌ جوانانه‌ نه‌كات، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ پێش ئه‌و وێنه‌یه‌ی‌ سه‌ره‌وه‌ پێویستمان به‌م وێنه‌یه‌ی‌ خواره‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ كه‌وتوته‌ پێش وێنه‌كه‌ی‌ سه‌ره‌وه‌:

خوڕه‌ی‌ قه‌ڵبه‌زه‌ی‌ كه‌فزیوینی چه‌م
له‌هه‌زار چه‌شنه‌ پرشنگی ناو ته‌م
میوه‌ی گه‌یشتووی زه‌ردو سووری باخ
جریوه‌و جووكه‌ی دارستانی شاخ
له‌گه‌رووی شمشاڵ، له‌ته‌لی كه‌مان
گه‌لێ هه‌ڵساوه‌ ئاوازه‌ی جوان جوان

له‌هه‌مان ده‌قدا شاعیر ئه‌و شته‌ی‌ كه‌مه‌به‌ستێتی‌ بریتییه‌ له‌ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر نه‌ك شتی‌ تر به‌خۆیی‌ سروشتیشه‌وه‌، واته‌ جه‌ختكردن له‌سه‌ر پێكهینانی‌ ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و وێنانه‌مان بۆ ده‌گرێت كه‌ شاعیر خۆی‌ مه‌به‌ستێتی‌ و له‌ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ریشدا هه‌یه‌:

كام ئه‌ستێره‌ی‌ گه‌ش، كام گوڵی‌ كێوی‌
ئاڵه‌ وه‌ك كوڵمی؟ گۆی مه‌مكی؟ لێوی
كام ره‌شی ئه‌گا به‌ ره‌شی چاوی؟
برژانگی؟ برۆی؟ ئه‌گریجه‌ی خاوی؟
كام به‌رزی جوانه‌ وه‌ك به‌رزی باڵای
كام تیشك ئه‌گاته‌ تیشك نێو نیگای؟

سه‌باره‌ت به‌بابه‌ته‌ لاوه‌كییه‌كان، گه‌ر سه‌یرێكی‌ خیرای‌ ده‌قه‌كه‌ بكه‌ین ئه‌وا به‌ئاشكرا هه‌ست به‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ شاعیر، له‌پاڵ باسكردنی ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر، بایه‌خێكی‌ باشی‌ به‌سروشتیش داوه‌ مه‌به‌ستی‌:

به‌ ئاسمانه‌وه‌ ئه‌ستێره‌م دیوه‌
له‌باخچه‌ی‌ به‌هار گوڵم چنیوه‌
شه‌ونمی دره‌خت له‌ڕووم پژاوه‌،
له‌زه‌رده‌ی زۆر كه‌ل سه‌رنجمداوه‌

ئه‌م بابه‌ته‌ لاوه‌كییانه‌ زیاده‌ نین و بوونیان له‌ده‌قه‌كه‌ پێویستییه‌كی فیكریی و هونه‌رییه‌، ئه‌مه‌ش له‌لایه‌كه‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ دێت كه‌ جوانی ئه‌وی به‌رامبه‌ر، وه‌ك كارێكی به‌راوردكاریی، به‌ده‌رناكه‌وێت به‌بێ ئه‌م بابه‌ته‌ لاوه‌كیانه‌ به‌وپێیه‌ی هه‌ردووكیان سه‌رچاوه‌ی یه‌ك خیلقه‌تن به‌ڵام به‌جیاوازی ئه‌رك و كارنامه‌و فۆڕم. له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ بابه‌ته‌ لاوه‌كییه‌كان ته‌واوكه‌ریی تابلۆكه‌یه‌ به‌و پێیه‌ی ده‌قه‌كه‌ له‌واقیعێكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌و ناكرێت ته‌نها جه‌خت له‌سه‌ر وێنه‌یه‌ك بكات و وێنه‌كانی تر فه‌رامۆشبكات. ئه‌مه‌ له‌هونه‌ری شێوه‌كاری ئیمپرێشینیزم به‌هه‌مانشێوه‌ مامه‌ڵی له‌گه‌ڵدا ده‌كرێت، له‌كاتێكدا هونه‌رمه‌ند هه‌سته‌كانی خۆی ده‌خاته‌گه‌ڕو دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌ له‌كه‌ره‌سته‌ عه‌قڵییه‌كان، به‌مه‌ش ده‌توانێت به‌رجه‌سته‌ی باره‌ ده‌روونییه‌كانی خۆی بكات و كاریگه‌ریی له‌سه‌ر خۆی و ده‌ره‌وه‌ دروستبكات. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ هونه‌رمه‌ندی ئیمپرێشینیزم ده‌ڵێت: من خاوه‌ن هه‌ستم و بوونی خۆم هه‌یه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا خاوه‌ن عه‌قڵه‌كان به‌ نموونه‌ی دیكارت ده‌ڵێت: من خاوه‌ن فیكرو عه‌قڵم و بوونی خۆم هه‌یه‌.

سێیه‌م: ده‌قی‌ راڤه‌كردن: ئه‌م ده‌قه‌ كار له‌سه‌ر هۆكارو ئه‌نجامه‌كان ده‌كات ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا شاعیر به‌مه‌ستی‌ روونكردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌ی، چه‌ند نموونه‌یه‌كمان بۆ ده‌خاته‌ڕوو. له‌ئۆپه‌رێتی‌ (ئه‌نجامی‌ یاران) گۆران به‌رله‌وه‌ی‌ پێناسه‌ی‌ كه‌س و دایه‌لۆگ و رووداوه‌كه‌مان بۆ بكات، زانیاریی و روونكردنه‌وه‌یه‌كمان له‌سه‌ر شوێنه‌كه‌ ده‌داتێ و ده‌ڵێت: (سه‌رچاوه‌یه‌ك له‌بن سێبه‌ری‌ كۆمه‌ڵه‌ درختێكدا، له‌دێیه‌كی‌ بنار شاخ، پلووسكێكی دارین له‌كه‌ڵه‌كه‌ به‌ردێكی‌ به‌رزه‌وه‌ ئاوێكی‌ زۆری‌ لێ دێته‌خوار). ئه‌م روونكردنه‌وه‌یه‌ پێویستییه‌كی‌ گرنگه‌ بۆ رۆمانسێتی‌ جێگه‌و رووداو و كاریگه‌رییه‌كه‌ی‌.

دواتر، به‌رله‌وه‌ی‌ بچینه‌ نێو زانیاری و نموونه‌ روونكراوه‌ییه‌كان كه‌ هۆكارن بۆ وروژاندن و جووڵه‌ی‌ خوێنه‌ر، ده‌چینه‌ نێو ئه‌و هۆكارانه‌ی‌ كه‌بزوێنه‌ری‌ بابه‌ت و رووداوه‌كه‌یه‌. هۆكاره‌كه‌ خۆی‌ له‌م خاڵانه‌ی‌ خواره‌وه‌دا ده‌بینێته‌وه‌:

یه‌كه‌م: خودی‌ بكه‌ری‌ پاڵه‌وان له‌جۆری‌ شۆڕشگێڕه‌و وه‌ك خۆی‌ ده‌ڵێت: (چه‌ته‌ی‌ نیشتمانم ) ئه‌مجۆره‌ به‌هۆی‌ سروشتی‌ كارنامه‌كه‌یه‌وه‌، خۆی‌ له‌جێگه‌یه‌كی سه‌خت و جوانی‌ سروشتدا ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ كانیه‌كه‌ی‌ پڕه‌ له‌زیخی‌ مرواری‌ و ئاوه‌كه‌ش به‌شێكه‌ له‌زیو، له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ مه‌ڵبه‌ندی‌ نه‌مران و جوانان و عاشقانه‌. ئه‌م جێگه‌یه‌ بوو به‌ سه‌رچاوه‌و ده‌سپێكی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سۆزدارییه‌كه‌ی خودی بكه‌رو ئه‌وی به‌رامبه‌ر، كه‌ جۆری په‌یوه‌ندییه‌كه‌ له‌جۆری كتوپڕی بوو:

دایه‌، پار چه‌ته‌ بووم، چه‌ته‌ی نیشتیمان
له‌شاخ هاتمه‌ خوار،
له‌سه‌ر ئه‌م پلووسكه‌ مه‌نیجی چاو جوان
تووش بووم یه‌كه‌مجار
بۆم روانی.. بۆی روانیم..

دووه‌م: داب و نه‌ریتێكی‌ خراپ كه‌ هۆكاره‌ بۆ جیابوونه‌وه‌و دابڕان و نامۆبوون. ناشیرینترین نه‌ریت له‌ده‌قه‌كه‌دا بریتییه‌ له‌ژن به‌ ژن. دیاریده‌ متریالیزمه‌كان كه‌ هۆكارێكی‌ سه‌ره‌كییه‌ بۆ تێكشكانی‌ چه‌مكی‌ په‌یوه‌ندی نێوان خودی‌ بكه‌رو ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر، ئه‌مه‌ دیارده‌یه‌كی كۆنه‌ په‌رستانه‌یه‌ دژ به‌ جوانی‌ و ئازادییه‌كان:

بۆ ماڵ و ژن به‌ ژن و باوكی‌ چروكی‌
له‌دێیه‌كی‌ دوور
له‌به‌ندی پیرێكی‌ توندكرد
ژاكا گوڵی‌ سوور

سێیه‌م: زه‌وتكردنی‌ سه‌ربه‌ستی‌ و ئازادییه‌كان: ئه‌مه‌شیان به‌هۆی‌ چه‌وتی نه‌ریتێكی‌ خراپتر كه‌هه‌میشه‌ هه‌وڵیداوه‌ ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ری‌ ئافره‌ت هیچ كات خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و بڕیار نه‌بێت، به‌ڵكو وه‌ك بوونه‌وه‌رێكی‌ لاوازو بێ‌ ده‌سه‌ڵات سه‌یر بكرێت، ئه‌مه‌ش هۆكاره‌ بۆ تێكشكانی‌ سه‌رجه‌م ده‌نگه‌كانی‌ ئه‌م ره‌گه‌زه‌. له‌م ده‌قه‌دا، ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر په‌یمانی‌ خۆشه‌ویستی‌ ده‌به‌ستێت له‌گه‌ڵ خودی‌ بكه‌ر. یه‌كتریان زۆر خۆش ده‌وێت، به‌ڵكو ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر هیچ خۆشی‌ و شادییه‌ك له‌پاره‌و پوول نابینێت. له‌جیاتی‌ ئه‌مه‌، رۆژانه‌ فرمێسكه‌كانی‌ بۆ خودی‌ بكه‌ری‌ پاڵه‌وان ده‌ڕژێنێ:

وا ئێستا كه‌وتووه‌ له‌سه‌ر نوێنی‌ خه‌م
فرمێسك ده‌بارێنێ‌: كه‌ی‌ كه‌م ئێستا كه‌م.

له‌مه‌ش زیاتر، دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ پاڵه‌وان به‌هۆی‌ نه‌ریته‌ خراپه‌كه‌یه‌وه‌ به‌ره‌و مردن ده‌چێت، ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر (مه‌نیج)، له‌پێناو عیشق و سه‌ربه‌ستیدا، خۆی ده‌خنكێنێ وكۆتایی به‌ ژینی خۆی دێنێ:

ئه‌مه‌یه‌ قیبله‌گای‌ ته‌وافی‌ كچان
گڵكۆی‌ مه‌نیج جوان
بۆ دۆستی‌ جوانه‌ مه‌رگی‌ وه‌فایی‌ خۆی‌ نوان
ئه‌ویش خۆی‌ خنكان
خۆی‌ كرده‌ قۆچی‌ عه‌شق، قۆچی‌ سه‌ربه‌ستی‌

لێره‌دا جێگه‌ی‌ خۆیه‌تی‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین كه‌شاعیر، هه‌ر له‌سه‌ره‌تای‌ لاوێتیدا به‌هۆی دابڕانه‌ سۆزدارییه‌كه‌ی‌ له‌لایه‌ن هێزی‌ ده‌سه‌ڵات، ده‌یه‌وێت وه‌ك شاعیرێكی‌ رۆمانسی وێنه‌ی‌ زه‌مانێكمان بۆ بكێشی‌ كه‌ له‌واقیعدا ونبووه‌ یان جێگه‌ی‌ نه‌ماوه‌، بۆ ئه‌مه‌ش، ده‌یه‌وێت له‌ڕێگه‌ی‌ خه‌یاڵه‌وه‌ ئه‌و خۆشه‌ویسته‌ی‌ كه‌ له‌ده‌ستی چووه‌، هه‌مان هه‌ڵوێسته‌ی مه‌نیج وه‌ربگرێ كه‌ له‌ڕووی‌ سیاقه‌وه‌ پێچه‌وانه‌كی ده‌رچوو.

چواره‌م: جوانییه‌ ناوه‌كی‌ و ده‌ره‌كییه‌كانی‌ ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر، ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر (مه‌نج)، ده‌رهه‌ق به‌ خودی‌ بكه‌ر (برزوو) كه‌سێكی جیاواز بوو، له‌جوانیدا بێ‌ وێنه‌ بوو:

ئاوم خوارد سه‌رنجمدا له‌باسكی‌ رووت،
پووزی‌ هه‌ڵكراو
له‌سه‌ر ورده‌ زیخی‌ مرواری‌ و زمڕووت
وه‌ك مه‌ڕمه‌ڕ تاشراو
روانیمه‌ باڵای‌ رێك، سه‌روپێچی شل
ئه‌گریجه‌ی‌ وه‌ك شه‌وه‌ی‌ سه‌ر به‌فری‌ لامل
ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی‌ كه‌ مه‌نیج خاوه‌ن ره‌وشت و خووییه‌كی‌ به‌رز بوو:
شیرینه‌ سه‌رتاپای‌ ئه‌ندامی‌ مه‌نیج
شرینتر: ره‌وشت و خوو و فامی‌ مه‌نیج.

ئه‌نجامی ئه‌م هۆكارانه‌، به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌، هه‌ره‌سهێنانی‌ جوانییه‌كانی‌ ژیانه‌ به‌ ئازادی‌ و سه‌ربه‌ستی‌ و چه‌مكی‌ خۆشه‌ویستی‌ و په‌یوه‌ندی‌ و دروستكردنه‌وه‌، به‌ڵام له‌هه‌مانكاتیشدا سروشتی‌ زه‌مه‌ن به‌ كاریگه‌رییه‌ فیكری و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و سیاسی و ده‌روونییه‌كانه‌وه‌ هۆكارێك ده‌بن بۆ ئه‌نجامێكی‌ نوێ‌ كه‌ له‌هه‌موو رووییه‌كه‌وه‌ پێچه‌وانه‌ی‌ وێنه‌كانی‌ زه‌مه‌نی‌ رابردووه‌. به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌مه‌ دوا بڕگه‌ی‌ ئۆپه‌رێته‌كه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر زاری‌ هه‌ردوو كۆرس به‌ تێكه‌ڵی‌ ئه‌و جۆره‌ ئه‌نجامه‌ ده‌خه‌نه‌ڕوو كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئازادی‌ و یه‌كسانی‌ و دادپه‌روه‌ری و جوانییه‌كاندا نییه‌:

بێن كچان، بێن كوڕان، په‌یمان ببه‌ستین
بۆ هێزی‌ زۆرداری‌ مل كه‌چ نه‌وه‌ستین
شه‌هیدانی‌ عه‌شق
بكه‌ین به‌سه‌ر مه‌شق
دڵداری‌ راست و پاك ئامانجمان بێ‌ گشت
یان بژین سه‌رفراز یان بچین بۆ كوشت

نموونه‌ روونكردنه‌وه‌كان له‌ده‌قه‌كه‌دا راڤه‌ی‌ رووداو و گێڕانه‌وه‌كانمان بۆ ده‌كات. بۆ نموونه‌ ئێمه‌ی‌ خوێنه‌ر، له‌ڕێگه‌ی‌ روونكردنه‌كانه‌وه‌ ده‌توانین له‌سروشتی‌ جێگه‌و كه‌س و ده‌وروبه‌ر تێبگه‌ین. سه‌باره‌ت به‌كاری‌ گرێدانی‌ په‌یوه‌ندییه‌ سۆزدارییه‌كه‌ی‌ نێوان خودی‌ بكه‌رو ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ر، پیوێیستمان به‌ڕوونكردنه‌وه‌ هه‌یه‌ وه‌ك چۆن و له‌كۆێ‌ و له‌چ بارودۆخێكدا په‌یوه‌ندییه‌كه‌ ئه‌نجامدرا، ئه‌وه‌تا، له‌سه‌ر زاری‌ خودی‌ بكه‌ر (برزوو)، ده‌زانین كه‌ ئه‌م خوده‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ پێشبینی‌ نه‌كراو باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ پێشتر ئه‌وی‌ به‌رامبه‌ری‌ نه‌ناسیوه‌، به‌ڵام دواتر له‌سه‌ر كانی‌ ئه‌و دێیه‌ی‌، كه‌ كه‌وتوته‌ بنار شاخێكه‌وه‌، كچه‌كه‌ی‌ ناسیوه‌و له‌وێشه‌وه‌ به‌شێوه‌كی‌ زۆر جدی‌ په‌یوه‌ندییه‌كانیان دروستكردووه‌:

سوره‌ گوڵێك هه‌یه‌ له‌م دێیه‌
مه‌نیجی‌ ناوه‌،
نابینم وه‌كوو پار له‌به‌ر پلووسكا
ئاو بدا به‌ كوڵمی نه‌رم و ناسكا

----- -----
له‌سه‌ر ئه‌م پلووسكه‌ مه‌نیجی چاو جوان
تووش بووم یه‌كه‌مجار
بۆ روونی.. بۆی روانیم به‌ دوو چاوی ره‌ش

چواره‌م: ده‌قی‌ به‌ڵگه‌یی: له‌م ده‌قه‌دا رووبه‌ڕووی‌ فیكره‌ ره‌تكراو و پێشنیازه‌كان ده‌بینینه‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ڕێگه‌ی‌ به‌ڵگه‌و سه‌لماندن و بیانوه‌وه‌ ئه‌نجامده‌درێت. له‌شیعری‌ (زیندانی‌ ئه‌ژده‌هاك) كه‌ بۆ بته‌كانی‌ فاشیزمی‌ وتوه‌، شاعیر به‌شێوه‌كی‌ سیمبل (هێما) ئامێز، سروشت و مامه‌ڵه‌و ستراتیژیه‌تی‌ فاشیزمان بۆ ده‌رده‌خات و دواتر ئه‌م سروشته‌ دڕنده‌و كوشنده‌یه‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ سووكایه‌تی بوون به‌كه‌سێتی‌ مرۆڤ ده‌كات و جوانییه‌كان تێكده‌شكێنن. له‌پێناو چێژه‌كانی‌ خۆیان، فاشیزمه‌كان ده‌كه‌ونه‌ وێزه‌ی‌ هه‌موو، بێ‌ جیاوازی‌ ره‌گه‌زو ئایین و جێگه‌و زمان:

ئه‌ژده‌ هات، ئه‌ی‌ دێوی‌ له‌بیر زراوچوو
ئه‌ی ناشتای مارانت به‌ مێشك كردوو
ئه‌و مێشكتازانه‌ی زنجیرت كردوون
له‌لێوی پێچاڵی مه‌ركا راتگرتوون
چاوه‌ڕێی فه‌رمانن به‌ رێی نه‌هاتا
ببرێنه‌ به‌ر ته‌ناف له‌نۆره‌و كاتا

شاعیر، به‌مه‌ستی‌ به‌رجه‌سته‌كردنی سروشتی‌ فاشیزم، چه‌ندین به‌ڵگه‌مان بۆ دێنێته‌وه‌ تا بیسه‌لمێنێ، بۆ هه‌مووان، كه‌ گوتارو ستراتیژییه‌تی‌ فاشیزم خه‌ته‌رناكه‌و هۆكارێكه‌ بۆ له‌ناوچوونی‌ مرۆڤ و مرۆڤایه‌تی‌:

ئه‌ژده‌ هات! زیندانت قه‌ڵا قه‌ڵایه‌،
دیواری‌ كۆنكرێت ده‌رگای‌ پۆڵایه‌.
ئه‌ژده‌هاك! كون بڕه‌، سه‌خته‌ زیندانت،
ناڕووشێ به‌ بڕبه‌ن به‌ندی گرانت
دڵڕه‌قیت هه‌ر تاوه‌ چه‌شنه‌ سزایه‌
بۆ به‌ندی خاوه‌ن هۆش ئه‌خاته‌ كایه‌
------
هه‌ر ئه‌گری‌، ئه‌كوژی‌، ئه‌ده‌ی‌ له‌گه‌ردن
مێشك ده‌رخوارد ئه‌ده‌ی‌ به‌ماری‌ نه‌وسن

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا، شاعیر پێشنیازی‌ ئه‌وه‌شمان بۆ ده‌كات كه‌چۆن خۆمان رزگاربكه‌ین له‌م فاشیزامه‌. جۆری‌ پێشنیازه‌كه‌ بریتییه‌ له‌هه‌ماهه‌نگی‌ و یه‌گرتنی‌ تاكه‌كان و جۆش و خرۆشی‌ كۆمه‌ڵ تا هه‌موو له‌ڕێگه‌ی‌ سه‌ركرده‌یه‌كی‌ وه‌ك (كاوه‌) په‌لاماری‌ بنكه‌و سه‌ربازگاو مۆڵكه‌كانی‌ فاشیزم بده‌ن و ئاڵای‌ ئازادی‌ و سه‌رفرازی‌ هه‌ڵبكه‌ن:

تا رۆژی‌ ئه‌و خوێنه‌ی‌ به‌ناحه‌ق رشتت،
ئه‌و بیره‌ی وات زانی ئێجگاری كوشتت،
تاو ئه‌ده‌ن ته‌نووری ده‌ماری كاوه‌،
ئه‌و چه‌كوش وه‌شێنه‌ی رۆڵه‌ كوژراوه‌
ئه‌خرۆشێ و ئه‌جۆشێ و كۆمه‌ڵ یه‌ئه‌خا
هه‌ر هه‌ڵساو ئه‌بینی زیندانت رووخا
ئه‌و حه‌له‌ هه‌ر لاوێ له‌زیندانتا مرد
ئه‌بێته‌ مایه‌ی به‌خ بۆ نه‌ته‌وه‌ی كورد

پێنجه‌م: ده‌قی‌ دیالۆگی‌: له‌م ده‌قه‌دا پشت به‌دیالۆگی‌ نێوان كه‌س و وێنه‌كانی ده‌ق ده‌به‌سترێت، ئه‌مه‌ش له‌پێناو ئاڕاسته‌كردنی‌ خوێنه‌ره‌ بۆ ده‌قه‌كه‌. له‌شیعری‌ (نق و جق) كه‌ شیعرێكی‌ شانۆیی یه‌ك په‌رده‌یه‌ دیالۆگه‌كان له‌نێوان پیاوێكی‌ هه‌ژاری‌ ده‌ست كورت و دوو به‌ر پرس و سه‌رۆك به‌رپرسان دروستده‌بێت. دیالۆگه‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای‌ گه‌نده‌ڵییه‌كی‌ كارگێڕی‌ بونیادنراوه‌ كه‌ له‌لایه‌كه‌وه‌ سروشتی‌ كارمه‌ندانی‌ نابه‌ربرس نیشانده‌دات ده‌رهه‌ق به‌و هاووڵاتیانه‌ی‌ كه‌ بۆ مه‌به‌ستی‌ جێبه‌جێكردنی‌ كاره‌كانیان روویان له‌و ده‌زگایانه‌ كردووه‌ كه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی دڵشكاندنی‌ لێده‌كه‌وێته‌وه‌، له‌لایه‌كی‌ تریشه‌وه‌ نادادپه‌روه‌رییه‌كان هۆكارن بۆ سه‌رهه‌ڵدانی‌ گه‌نده‌ڵه‌كان. لێره‌دا به‌شی هه‌ژارانیش تێهه‌ڵدانه‌ یان كه‌له‌پچه‌كردنه‌. خوێنه‌ر به‌خوێندنه‌وه‌ی‌ ده‌قه‌كه‌ هه‌ڵوێسته‌یه‌كی‌ لا دروست ده‌بێت به‌رامبه‌ر به‌ ناهه‌قی‌ و نادادپه‌روه‌ریی‌ و گه‌نده‌ڵی. ئه‌م وێنانه‌ ته‌نها په‌یوه‌ست نین به‌ شوێنی‌ دیمه‌نه‌كه‌ به‌ڵكو وه‌ك نه‌خشه‌یه‌ك سه‌رجه‌م جومگه‌كانی‌ ژیانی‌ گرتۆته‌وه‌ به‌ زه‌مه‌نی‌ پێش ده‌ق و زه‌مه‌نی‌ ده‌ق و زه‌مه‌نی‌ دوای‌ ده‌قیش. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گه‌نده‌ڵییه‌كان گه‌لێك زیاتر زه‌مه‌نی‌ ئێستای‌ تێپه‌ڕاندووه‌و بۆته‌ نه‌ریتێك بۆ گشت زه‌مه‌نه‌كان. واته‌ زه‌مه‌نه‌ جیاوازه‌كان، وه‌ك كارێكی‌ رێكه‌وتن، دیالۆگێك ده‌یانبات به‌ڕێوه‌و وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ رووداو دیمه‌نه‌كان هێشتا كۆتاییان پێ‌ نه‌هاتبێت:

هه‌ژار (سێ هه‌نگاو ئه‌نێ بۆ به‌رده‌می نق)
- قوربان كارم؟
نق (بێ سه‌ر هه‌ڵبرین):
به‌ده‌ست جقه‌.
----- -----
هه‌ژار: (به‌واقورماوی چاوی گێرا به‌ گشتیانا. له‌به‌ر خۆیه‌وه‌):
حه‌ی له‌نق و جقی كارم
چه‌ند گورج ده‌رچوون بۆ ئازارم!


ئەم بابەتە 36 جار خوێندراوەتەوە