Selma_Lagerlf.jpg

سەلما لاگرلۆف: ژنێك لە وڵاتی بەفر و نۆبڵەوە چیرۆكی نێڵز دەنووسێتەوە

ئا: تارا شێخ عوسمان

سەلما لاگرلۆف نووسەری داستانی سەرنج ڕاكێشی (نێلز)ە كە لای خۆشمان چ لە ساڵەكانی هەشتا بە زمانی عەرەبی و لە نەوەدەكانی سەدەی ڕابردووشدا كرا بە زمانی كوردی و زۆربەمان بینەری بووین، لە پشت ئەم چیرۆكە نایابە پڕلە بەسەرهات و بیركردنەوە لە بەها جوان و نیشاندانی ئاكاری دزێو لە لایەن مرۆڤەوە بەرامبەر بە ئاژەڵ و گیانلەبەران، ژنێك هەیە كە ئەویش خانمە نووسەری سویدی (سەلما لاگرلۆف)ە.

ئەم خانمە بە هۆی نەخۆشییەك لە تەمەنی سێ ساڵیەوە زۆر توانای جووڵەی نابێت و تووشی جۆرێك لە ئیفلیجیی دەبێت، ئەم حاڵەتەشی والێدەكات نەتوانێت لەگەڵ هاوتەمەنەكانی یاری بكات و زۆرتر خۆی بە گوێگرتن لە چیرۆكی نەنكی و بە تەمەنەكانی دیكەوە سەرقاڵ بكات. دواتر دەخوێنێت و دەبێتە مامۆستا، چونكە ئەوە تەنها پیشە بووە كە لەو كاتەدا بۆ ژنان هەبووە كاری تێدا بكەن . ماوەی 10 ساڵ مامۆستا بووە و دواتر بە هۆی نوسینی (داستانی گۆستابرلنگ)ەوە توانی سەرنج بخاتە سەر نووسین.

دەربارەی ڕۆمانی ( سەركێشییە سەمەرەكانی نێڵز) چیرۆكەكە بەم شێوەیەیە،

ئەم خانمە ڕۆژێك نامەیەكی لە یەكێتی نیشتمانیی مامۆستایانی سویدەوە پێدەگات و داوای لێدەكەن كتێبێكی پەروەردەییان بۆ بنووسێت دەربارەی جوگرافیا و مێژووی وڵاتی سوید بۆ ئەوەی بۆ مناڵان سەرنجڕاكێش بێت.

ئەمەش دوای ئەوەی سەرنج درا مناڵانی قوتابخانەكانی سوید لاواز و كەم حەوسەڵەن لە وانەی مێژوو و جوگرافیادا .

سەلما بیرۆكەكەی پێ جوان دەبێت و بە پەرۆشییەوەی خۆی بۆ تەرخان دەكات، ماوەی سێ ساڵ دەكەوێتە خوێندنەوە و گەڕان بە سەرتاسەری سویددا و تێیدا بە دوای چیرۆك و بەسەرهات و دابونەریتی سویدییەكان و جوگرافیا و مێژووی وڵاتەكەدا دەگەڕێت، پاشان لە ساڵی 1906 دەست دەكات بە نووسینی چیرۆكەكە و لە ساڵی 1907دا تەواوی دەكات.

دواتر چیرۆكەكەی دەبێتە جێگەی گرنگیی پێدانی قوتابیان و بەلایانەوە زۆر سەرنجڕاكێش دەبێت و ئاستی قوتابیانیش بە شێوەیەكی بەرچاو لەوانەی مێژوو و جوگرافیادا بەرز دەبێتەوە، نەك هەر ئەوەندە، بەڵكو وردە وردە ئەو چیرۆكە وەردەگێردرێت بۆ چەندین زمانی جیهان و تەنانەت بۆ زمانی عەرەبیش.

ئیدی مناڵانی سوید و هەموو ئەو وڵاتانەی كە چ چیرۆكەكەیان خوێندووەتەوە یان فلیم كارتۆنەكەیان دیوە لەوە دەگەن كە كەسێكی وەك نێڵز و بەو ئاكارە خراپەی هەیبوو و بەو مامەڵە ناشرینەی لەگەڵ گیانلەبەراندا دەیكرد، چۆن لە لایەن جادوگەرێكی قەزەمەوە جادوی لێدەكرێت و دەكرێتە مرۆڤێكی قەزەم ، ئیدی هەموو ئەوانەی بە دەستیی ئەو ئازار دراون دەتوانن بە ئاسانی تۆڵەی لێبكەنەوە، دواتر بە هۆی (مۆرتۆن)ی قازە ماڵییەكەیانەوە كە دەیەوێت لەگەڵ پۆلە قازێكی كێویدا گەشت بكات، گەشتێكی پر لە بەسەرهات و سەركێشی و پڕ چێژ دەستپێدەكات، لەم چیرۆكەدا كە چیرۆكێكی خەیاڵی سەركێشییە، نێڵز نەك بە تەنها لە قەبارەی خۆی زۆر بچووكتر دەبێتەوە، بەڵكو وای لێدێت دەتوانێت لە زمانی گیانلەبەرەكانیش تێبگات، لەو گەشتەیدا نێڵز لە كوریژگەیەكی چەتوون و سەركێشەوە دەبێتە كوڕێكی بەسۆز و فریادڕەس و میهرەبانیی دەگەڕێتەوە بۆ ناخی، لەو گەشتەیدا بۆی دەردەكەوێت كە كەسانی بەستەزمان و بچووك چەندە ستەمیان لێدەكرێت، چونكە بێدەسەڵاتن.

(سەركێشییە سەر و سەمەرەكانی نێڵز) لاگرلۆف لە ساڵی (1980-1981) لە لایەن كۆمپانیای(نیروسۆ نو فچیگی ناتابی) ژاپۆنییەوە بەرهەمهێنراوە و هەر یەك لە (هیزایوكی تۆریۆمی و مامورۆ اوشی) كاری دەرهێنانیان بۆ كردووە.

ئەوەی ماوەتەوە لەسەر خودی خانمە نووسەری ئەم چیرۆكە پەروەردییە بوترێت ئەوەیە كە نووسەری نێڵز جگە لەو چیرۆكە پڕ وانە و ئامۆژگارییەی خاوەنی چەندین بەرهەمی دیكەیە لە شانۆنامە و ڕۆمان شیعری داستانئامێز و چیرۆك.

هەر ئەم ژنە بە یەكێك لە داكۆكیارە سەرسەختەكانی مافی مرۆڤ بە گشتی و مافی ژنانیش دادەنرێت و یەكێك بووە لەوانەی دژی سیستمی نێر سالاریی بووە.

 ژیاننامەكەی

سەلما لاگرلۆف  (Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf)، لە(20)ی نۆڤەمبەری ساڵی( 1858 )لە هەرێمی مارباكای شاخاویی لە گوندێكی سەر بە ناوچەی (فارملاند) كە هاوسنوری نەرویژە لە باكورەوە لەدایك بووە و پێنجەمین مناڵی خێزانەكەی بووە، لە(16)ی مارتی ساڵی (1940) دا لە تەمەنی 81 ساڵیدا بە جەڵتە كۆچی دوایی كردووە.

بۆ یەكەمین جار ناوی لە جیهانی ئەدەبیدا دوای بڵاوبوونەوەی (داستانی گۆستا برلنگ) دەدرەوشێتەوە، كە لە ساڵی 1891دا بڵاویكردووەتەوە و تێیدا مژدەی ڕۆشنگەریی ڕۆمانتیكی ڕادەگەیەنێت لە ئەدەبی سویدی دا .

هەرچەندە ماوەی 10 ساڵ كاری مامۆستایی دەكات، بەڵام دواجار بڕیار دەدات كە واز لە پیشەكەی بهێنێت و خۆی تەرخان بكات بۆ ئەدەب.

لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا گەشتێك دەكات بۆ قودس و دوای گەڕانەوەی لە (1901-1902)كتێبێك بە ناوی (قودس)دەنووسێت دەربارەی سەرنجەكانی خۆی لەسەر شارەكە و ئەو شتانەی كە لەو گەشتەیدا كاری تێكردووە.

لە ساڵی 1909 دا ئەكادیمیای سویدیی سەرپەرشتیاری بەخشینی خەڵاتی نۆبڵ، خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی ئەو ساڵە دەبەخشێتە ( سلما لاگرلۆف) وەك ستایشكردنی داهێنانەكانی لە وێناكردنی ناخی مرۆڤایەتی و خەیاڵیكی سەرشار لە زیندوێتی و ئایدیالیستیانەی بەهادار، ئەمەش ئەو خالە جیاكەرەوانەن كە بوونەتە خەسڵەتی كارەكانی، پاشان و لە ساڵی 1914دا لە لایەن هەمان ئەكادیمیاوە بۆ ئەندامێتی ئەكادیمیاكە هەڵدەبژێردرێت، لە ساڵی 1924دا لە لایەن زانكۆی(گیرفس فالد)ی ئەڵمانییەوە دكتۆرای فەخریی پێدەبەخشرێت.

خەڵك و حكومەتی سوید هەمیشە بە شانازییەوە لەم خانمە نووسەرەیان دەڕوانن و كارەكانی بەرز دەنرخێنن، هەر بۆیە جگە لەوەی ئەو ماڵەی تێیدا ژیاوە لە شاری (مۆرباكا) لەلایەن حكومەتەوە كراوەتە مۆزەخانە و كەلو پەلە تایبەتەكانی سەلمای تێدا نمایش دەكرێت، دوو ئۆتیلیش هەیە كە بە ناوی ئەوە ناونراوە و لە هەموشی گرنگتر لە ساڵی 1992دا حكومەتی سوید بڕیاریدا وێنەی (سەلما لاگرلۆف) و وێنەی قارەمانی چیرۆكەكەی كە بووە هۆی پێشخستنی توانای ژیریی مناڵان لە سویددا لەسەر پارەی جۆری (20) كرۆنیی سویدیی چاپ بكرێت.

 بەرهەمەكانی:

داستانی گۆستا برلنگ – 1891

پەیوەندیی نەبینراو – 1894

سەمەرەكانی مەسیحی دجال – 1897

ئیمپراتۆری پورتوگال 

ماڵە دێرینەكە .

سەركێشییە سەیر و سەمەرەكانی نێلز – 1906-1907 

سەلما لاگرلۆف لای سویدییەكان و ناوەندە ئەدەبییەكانی ئەو وڵاتە و جیهانیشدا تەنها ئەوە نییە كە یەكەمین ژنە نوسەر بووە كە لە ساڵی 1909 دا خەڵاتی نۆبڵی پێبەخشراوە كە ئەمەش شتێكی دەگمەن بووە بۆ ئەو سەردەمە، چونكە لەو كاتەدا هێشتا ژنان لە سوید مافی دەنگدانیان نەبووە لە هەڵبژاردنەكاندا، بەڵكو یەكێكە لەو ئایكۆنە بەرزانەی تا ئێستا كارە ئەدەبیەكانی دەبنە تێزی لێكۆڵینەوە و توێژینەوەكانی دونیای ئەدەبی هاوچەرخ لە سەرانسەری جیهاندا.


ئەم بابەتە 91 جار خوێندراوەتەوە