Gwlzar_HamaFaraj.jpg

ئانتی دورینگ و شۆڕشەكەی لە زانستدا

گوڵزار حەمە فەرەج

ھەمو كاتێ دەمگوت میللەتی ئێمە، بیست بۆ سی ساڵ لەدوای ئەو وڵاتە پێشكەوتوانەوەیە، بەڵام دیارە ئەوانیش بیست سی ساڵییان پێچوە ھەتا بون بەو وڵاتە پێشكەوتوانەی ئێستا، بەڵام بەپێی ئەو نەھامەتیانەی لە نێو دوتوێی ئەم كتێبەدا بەرچاوم كەوت دەتوانم ھاوكێشەكەم لاسەنگ بێێت لەبارەی ئەو بۆچونانەم كە بەرامبەر وڵاتە زلھێزەكان ھەمبو، كەھەتا ئێستا زۆربەی میللەت و وڵاتی زلھێزی دونیاش كاتی زۆریان ویستوە تا بەم گەشانەوە و پێشكەوتنەی ئێستایان گەشتون.

لەم چاوپێخشاننەمدا بەنێو دێرەكانی ئەم كتێبەدا بینم كە گەورەترین گۆڕانكاریە كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئەوروپا بە گشتی و ئەڵمانیایە لەسەدەی نۆزدەھەمدا، كە بەلوتكەی شۆرشی پیشەسازی شۆرشە سیاسیەكانە، سەدەی وڵاتە سەربازییەكانە و دیدی پێشكەوتنی چینی كڕێكار بە پانتای كیشوەری ئەوروپا مێژویەكی گۆرانكاری مڕۆڤایەتیەو رویداوە، بەڵام بە زمانی پڕ لە گفتوگۆ، بە ئامانجی لابردنی بەربەستەكانی بەردەم خەباتی چینی كڕێكاڕ، بۆ گەیشتن بە جیھانێكی ئینسانیتر، كەلەو سەردەمەدا ھێشتا مرۆڤ بە ناشرینترن شێوە مرۆڤ دەچەوسێنێتەوە.

بۆ بەدیھێنانی جیھانێكی باش، خوێندنەوەی ئەدەبیاتی ماركسیزم، چ كلاسیك چ نوێ پێویستە، جەنابی دورینگ وەك كەسێكی شارەزاو بیرمەندێكی كۆڵنەدەر، چاكسازێكی سۆسیالیت لەسەر ھەمو بابەتەكان و پرسەكان لەھەمو لایەنەكانەوە ڕای خۆی ھەبووەو سەپاندویەتی لەدیدی زانستەوە جێگەی سەرنج بوە، لە ئەڵمانیا سیستەم گەلێك لە شێوەی سیستەمی دەركەوتنی گەردون و فەلسەفەی گشتی سروشتی، ھەر وڵاتێك نەبونی ڕوی تێبكات، بێگومان ناكۆكی لە نێوان دارا و نەدارو و سەرمایەدارو بوڕژوازەكان دەستپێدەكات، بەڵام ئەم كێشانە لەڕێگەی زانا گەورەكان و لە دیدی ژیریەوە و كێشەی نێوان سەرمایەدارەكان چارەسەردەكرا،

شۆرشی گەورەیی ئیبلس بو بە ھۆی كۆتاھێنان بە نەھێشتنی جیاوازی چینایەتی و ڕادەی زانیاری ھەمو تاكەكان گەیشتە ئاستی تێگەشتن لە گۆڕانكاریەكان، لەو كاتەدا فەلسەفەی نوێی ئەڵمانیا بەدوای فەلسەفەی سەدەی ھەژدەیەمی فەرەنسا سەری ھەڵداو، فەیلەسوفە كۆنەكانی یۆنانی وەكو ئەرستۆ لێكۆڵینەوەیان دەكرد لە گرنگترین شێوازەكانی دیالەتیك، ئەو یاسایانەی كە بە ئاگاییەكی زۆرەوە ھەوڵیانداوە تا سنوڕێكی جیاكەرەوە یاساكان و لێكۆڵینەوەكان شیبكەنەوە، سەرئەنجام گەیشتون بە لوتكەی ئەقڵانیەت، لەو یاسایانەش ماتڕیالیزمە كە نوێترین تێگەشتنی زانستی سروشتی لەخۆ دەگڕێت، جۆرەكانی بونەوەری زیندو كەلە بارودۆخی گونجاودا بەردەوامدا دروست دەبن و دەمرن كە بەجوڵەی بازنەیی بەردەوام دەجوڵێن، ھەمیشە ڕكابەێتی بەھێز لە نێوان جەنابی دورینگ و ھیگڵدا ھەبوە لەسەر بابەتی زانستی و پرنسیپەكانی سروشت.

دورینگ دەڵێت ناوچەی پڕكردنەوەی پەتی سنوردارە و گریمانە لۆجیكیەكان و فۆڕمە ماتماتیكیەكان سەرەتایترین دەربڕینی ناوەرۆكی پڕكڕدۆتەوە، ماتماتیك ناچارە پەتی كە لە ئایدیای پەتی وەرگیراوە و وێنا كراوە بە واتای جیھانی یەكپارچە، جەنابی لامارك زانیاری زۆری لەبارەیی روەكناسی و زیندەوەر ناسی و ھەردو دیدی شرۆڤەیی و توێكاری، لێكۆڵینەوەی كردوە بۆ ئەوەی مڕۆڤ پەی بە پێشبینیە غەیبیەكان بكات لە سروشتدا.

نیوتن زۆر جۆرەكانی ئۆرگانیزمی دیاری كردوەو، ڕۆسۆ تیۆری بۆ یەكسانی لە روی ئاكارو یاساو سەرجەم بوارو وێستگەكانی یەكسانی خودەوە داناوە، تیۆریەكانی كانت سەبارەت بە زانستی ئەستێرەناسی دوای كۆپڕێنكۆس پێی گەشت ئەمانە و زیاتر بریتی بون لە جیھان بینی و، ستایلی ژیان بون بو لە وڵاتە زلھێزەكاندا، بەو ھیوایەی لە وڵاتی ئەم گۆرانكاریە زیھنی و فەلسەفی زانستدا بكرێت و، وڵاتی ئێمەش بەرەو ئاوەدانیەكی سەرتاسەری ھەنگاو بنێت.


ئەم بابەتە 150 جار خوێندراوەتەوە