Johannes_Vermeer.jpg

جۆهانسن ڤێرمیر، نیگاركێشی كارەكەرەكان

یەحیا بەتات - و/ تارا شێخ عوسمان

كاتێك بینەر تەماشای تابلۆكانی (جۆهانسن ڤێرمیر)ی وێنەكێشی پێشەنگی هۆڵەندی دەكات، تووشی سەرسوڕمان دەبێت، سەرچاوەكەشی ئەو ئاڵۆزییەیە كە دەوری چارەنووسی پاڵەوانی ناو نیگارەكانی داوە. ئەو پاڵەوانانە بەتەواوی خۆشحاڵ نین، خەمۆكیش دەوری نەداون، ئازار ناچێژن، هەستیش ناكرێت بەدەست كێشەیەكی ئەوتۆوە بناڵێنن، بەڵام سەرەڕای ئەوە بەتەواوی سەرقاڵن و بیر لە ساتەكەیان دەكەنەوە. نوقمی ئەو ئەركە بوون كە دەبینین خراوەتە ئەستۆیان. ئەوان هەروەك لە تابلۆكانی (ڤێرمیر)دا دەبینرێن، ڕۆڵی خۆیان لە ژیاندا دەگێڕن، هەروەك ئەوەی كە پەنجەكانی چارەنووسیش درێژبووە، بۆ ئەوەی بەشداریی لە گەمەی ئەو وێنەكێشەدا بكات. كە دەڵێین تابلۆكانی سەرسوڕهێنەرە، ڕەنگە لەبەر ئەو تەكنیكەی ئەو هونەرمەندە بێت كە توانیویەتی گفتوگۆی سێبەر و ڕۆشنایی وا لێ بكات ببیسترێن. كاتێك لە پانتایی تابلۆیەكدا لە حاڵەتی جووڵەدان، یان ڕەنگە بەهۆی ئەو دراما پەنهانەوە بێت و بەهۆی ئەو گفتوگۆ شاردراوانە بێت كە چاو و ڕووخساری كەسایەتییەكان دەیدركێنن. كە لە سەرەتادا بۆ یەكەمجار لێی دەڕوانین هەست دەكەین كە بێدەنگن، بەڵام هەر زوو ئەوە ڕوون دەبێتەوە، ئەو كەسایەتییانە خەریكن شتێك دەدركێنن، یان هێندە نابێت دوا وشەی خۆیان دركاندووە. كاتێك ئەو هونەرمەندە نیگارێك دەكێشێت، هەست دەكرێت سەرچاوەیەكی ئاشكرای ڕووناكی هەیە، هونەرمەندەكە ئاشقی پەنجەرەیە، هەمیشەش پەنجەرەیەك هەڵدەبژێرێت لەلای سەرەوەی بەشی چەپی تابلۆكانی، كاتێكیش پەنجەرەكە نامێنێت، هەست دەكرێت پەنجەرەیەك لەو نزیكانە هەیە و ڕووناكییە گەرمەكەی دەڕژێنێت، بۆ ئەوەی وردەكاریی ئەو ڕاخەرە خۆرهەڵاتییە ڕۆشن بكاتەوە كە بە ناڕێكی لەسەر مێزێكی تەختەی گەورە ڕاخراوە.

 ژیانێكی كورت

كاتێك ئەو شێوەكارە گەورەیە تێڕوانینی دەگوێزێتەوە بۆ دەرەوە، بۆ ئەوەی نیگاری پانتایی دەشتودەر بكێشێت، لەوە جوانتر نابینێت كە نیگاری (كونی ناو هەورێك) بكێشێت بۆ ئەوەی ڕووناكییەكی كەمی لێ بێتە دەرەوە و بە هێمنی خانوو و شەقامەكانی شارۆچكەی (دلفت)ی هۆڵەندا نەوازش بكات. (دلفت)یش ئەو شارەیە كە خودی نیگاركێشی تێدا گەورە بووە و بە چەند تابلۆیەكی ئەو شارەی نەمر كردووە. هەرچەندە ئەو نیگاركێشە بۆتە جێگەی سەرنجی ئەوانەی چێژ لە تابلۆ كلاسیكییەكان وەردەگرن، رەخنەگرانی هونەری كلاسیكی پێی سەرسامن. لە ماوەی 18 ساڵدا و بەتایبەت لەنێوان ساڵانی (1654 بۆ 1672)دا كەمتر لە (40) تابلۆی كێشاوە، ئەمەش بەشێكە لە سەرجەم بەرهەمە شێوەكارییەكانی (ڤێرمیر) لە ماوەی ئەو ژیانە كورتەی كە هەیبووە و تەنها 43 ساڵی خایاندووە. لەو ماوەیەدا كۆمەڵێك تابلۆی نەخشاندووە، كە بە گرنگترین كارەكانی ئەو سەردەمە واتە (سەدەی 17) دەناسرێت، كە باهۆزی رێنیسانس بە توندی بە سەریدا هەڵیكردووە. بە سەرۆكایەتی كۆمەڵێك شێوەكاری گەورەی وەك (مایكڵ ئەنجیلۆ، تیسیان و جریكۆ، لیۆناردۆ داڤنشی) هەرچەندە لەچاو ئەو شێوەكارانەدا كاری زۆر كەمە، بەڵام لە ڕیزی ئەو مەزنانەی هونەری شێوەكاریدا دانراوە. زۆربەی تابلۆكانیشی ڕەنگدانەوەی گرنگیدانە بە ژنان، جا ئەو ژنانە ژنانی خانەدان بن یان بەردەست و كارەكەر، لەوانەش تابلۆی (پیاوێكی خانەدان و ژنێك شەراب دەخۆنەوە، ژنی گوارە مرواری لە گوێ، دیمەنێكی دلفت (شوێنی لەدایكبوونی هونەرمەند)، ژنە دانتێلا دروستكەرەكە، ژنە خانەدانەكە و ژنە كارەكەرە نامە بەدەستەكە، ژنێك لە لای پەنجەرەوە نامە دەخوێنێتەوە، ئەو ژنە كارەكەرەی شیر تێدەكات و چەند تابلۆیەكی دیكە كە لە مۆزەخانە گەورەكانی چەند پایتەختێكی وڵاتانی جیهاندا پارێزگارییان لێ دەكرێت، لەوانەش مۆزەخانە گەورەكانی لۆڤەر، لاهای، بەرلین، ئەمستردام، ڤیەننا، نیویۆرك و لەندەن).

 سەرەتایەكی ئاسایی

(جۆهانسن ڤێرمیر) لە ساڵی 1632 لە شارۆچكەی (دلفت)ی هۆڵەندا لەدایك بووە، باوكی كاری بازرگانیی تابلۆ هونەرییەكانی كردووە، ئەمەش وای كردووە، ڤێرمیر هەر لە مناڵییەوە ئاشنابێت بە كاری مەزنە نیگاركێشەكانی سەردەمەكەی. دوای كۆچی دوایی باوكی، ڤێرمیر ئەو كارەی باوكی درێژە پێدا و دەستیكرد بە دروستكردن و كۆپیكردنەوەی كارە هونەرییە بەناوبانگەكان و فرۆشتنەوەیان. پاش ماوەیەك وازی لەو كارە هێنا و بە پیشەیەكی تەقلیدی لە قەڵەمدا، دواتر كەوتە جێبەجێكردنی بانگەوازەكانی ناخی خۆی، چونكە ناخی بانگهێشتی دەكرد بۆ داهێنان، ئەمەش پاش ئەوەی شێوازەكەی خۆی گۆڕی و پاش ماوەیەكی كورت دەستیكرد بە كێشانی تابلۆ تایبەتییەكانی خۆی. بە لۆژیكێكی تایبەت، بابەت و گۆشەكانی خۆی دروست دەكرد كە بۆ ئەوكاتەی ئەو شتێكی تازە بوون. زۆربەی تابلۆكانی (ڤێرمیر) بەپێی زاراوە سینەماییەكان گرتەی مامناوەندین، هەر گرتەیەكی لە سێ كەس زیاتر لەخۆناگرێت، ئەو تابلۆیانەشی بەوە جیادەكرێنەوە كە ڕەسەنایەتییەكی وێنەیی تایبەتییان تێدایە، جگە لەوەش گرنگییەكی ئاشكرای داوە بە بونیادی درامی تابلۆكە. (ڤێرمیر) لە زۆربەی تابلۆكانیدا، ئاگاداری ئەوە بووە پاڵەوانەكانی بخاتە نزیك دیوارێكەوە كە بە تابلۆ یان نەخشە داپۆشرابێت، یاخود ئامێرێكی مۆزیك بە ژوور سەریەوە هەڵواسرابێت، یان ئاوێنە بە دیوارەكەوە بێت. ئەمەش لەلایەك بۆ ئەوە بووە بۆشاییەك بڕازێنێتەوە و لە لایەكی دیكەشەوە بۆ مەودای درامی كارە هونەرییەكە بووە، وەك تابلۆكانی (ئەفسەر و كچە ڕوو بە خەندە و گیتارژەن، كچی سوراحی، ژنێك نامە دەنووسێ، لە پاڵ كارەكەرەكەدا).

 مۆنالیزای باكوور

تابلۆی (كچی گوارە مرواری لە گوێ) بە (مۆنالیزا)ی باكوور دادەنرێت، یان ڕاستتر هەندێك لە ڕەخنەگرانی شێوەكاری خۆرئاوایی بەو ناوە ناوزەندیان كردووە. ئەو تابلۆیە وەك پێشتر ئاماژەمان پێدا، یەكێكە لە كارە هونەرییە ناوازەكانی ڤێرمیر، جارێك و لە یەكێك لە زیادكردنە ئاشكراكانی شاری لاهای هۆڵەندا لە ساڵی 1886دا فرۆشرا، كە نیگاری كچۆڵەیەكە لە تەمەنی كەمتر لە 20 ساڵ، نیوەئاوڕێكی داوەتەوە. كاتێك سەیری چاوەكانی دەكەیت، بزۆزی و پاكێتی مناڵی تێڕامانی تێدا بەدی دەكەیت. لە هەمانكاتدا لێوەكانی نیمچەكراوەن، وەك ئەوەی خەریك بێت شتێك بڵێت، تۆ بڵێیت دوو لێوی نیمچەكراوەی سوور هەڵگەڕاو چی بڵێت؟! ئەو كچە چاكەتێكی قاوەیی مەیلەو زەردی لە بەردایە و لە هەمانكاتدا یەخە سپی ئاودامانەكەی سپییەكی درەوشاوەیە كە جووڵەیەكی وای دروست كردووە، زۆر بە ئاشكرا ڕێكخستنی پێوە دیارە. لەگەڵ چاكەتە قاوەییەكەی، ئەو لەچكە شینە تۆخە خۆرهەڵاتییەش هەماهەنگییەكی سەیری دروست كردووە، لەگەڵ پارچە قوماشێكی دیكەی زەردكراودا كە بە پشتی سەریدا هاتۆتە خوارەوە. لەگەڵ ئەوەی مەوداكانی ئەو تابلۆیە لە ڕووخساری ئەو كچە و پەیامەكانی چاوی و لێوە كراوە نائاشكراكەیدا تەواو نابێت، بەڵكو درامای سەرسوڕهێنەری تابلۆكە لەو گوارە مروارییە گەورەیەدا دەتەقێتەوە، كە بە هێزێكی زۆرەوە لەنێو تۆپەڵێك تاریكییەوە و لە پشتی گەردنی كچەكەوە دێتە دەرێ. هەر ئەو گوارە مروارییەش بۆتە ناونیشان و گرێچنی هونەری و درامای سەرجەمی كارە هونەرییەكە. ڕەنگە هەر ئەوەش وای لە (پیتەر دیبەر)ی دەرهێنەری بەریتانی بەناوبانگ كردبێت كە چیرۆكی ئەو تابلۆیە بكاتە (گرێچنی) ئەو فیلمەی لە ساڵی 2005دا بەرهەمی هێنا و دەریهێنا و هەمان ناونیشانی تابلۆكەشی پێبەخشی (كچی گوارە مرواری لەگوێ- the girl whit a pearl earring). كە پاڵەوانەكەی سكارلێت جۆهانسن لە ڕۆڵی كچی ناو تابلۆكە و كۆلین فیرس لە ڕۆڵی (ڤێرمیر)ی هونەرمەنددایە. (دیبەر)ی دەرهێنەر توانیویەتی لەو فیلمەدا وا بكات كارەكانی (ڤێرمیر) بجوڵێن و قسە بكەن، ئەوەش وای كردووە بینەر وا هەست بكات بەنێو هۆڵی پیشانگەیەكی شێوەكاریدا دەسوڕێتەوە، ئەو دەرهێنەرە ژیانی كرد بە بەری پاڵەوانەكانی تابلۆكەی (ڤێرمیر) و وای لێكردن كە دواجار قسە بكەن و بێنەگۆ!

 فیلمی كچی گوارە مرواری لەگوێ

ڕووداوی فیلمەكە لە بارەی پەیوەندیی نێوان (ڤێرمیر)ی هونەرمەندی شێوەكاری هۆڵەندی و (گریت)ی كچە كارەكەرەكەوەیە، كە لە ماڵی ئەو هونەرمەندەدا كاردەكات. كاتێك ئەو كارەكەرە دەچێتە شوێنی نیگاركێشانەكەی (ڤێرمیر) و ئاشنا دەبێت بە جیهانە سەرسوڕهێنەرەكەی، دەستدەكات بە دۆزینەوە تایبەتییەكانی سەبارەت بە ڕەنگ و سێبەر و ڕۆشنایی، دواتریش دەبێتە (مۆدێلی) پەسەندی (ڤێرمیر). ئەو فیلمە هەرچەندە كەمترین گفتوگۆی تێدایە، بەڵام دەوڵەمەندە بە ئاماژەكاریی، تەنانەت هەموو گرتەیەك بۆ خۆی بە تابلۆیەك ئەژمار دەكرێت. بۆ ئەوەی گرێچنی فیلمەكە تەواوبێت، فیلمەكە مەودایەكی گێڕانەوە و سۆزداریی بەخۆوە دەگرێ. پزیسكی پەیوەندییەكی تایبەت و سەیر لەنێوان كارەكەر و هونەرمەنددا تاودەسێنێت، لە بەرامبەریشدا ئاگری (غیرە) لەلای ژنی هونەرمەندەكە كڵپە دەسێنێت، كە لەدواییدا درك بەوە دەكات ئەو گوارە مروارییەی گوێی كارەكەرەكە لە تابلۆكەدا، گوارە تایبەتییەكەی ئەوە (واتە هاوسەری هونەرمەند). ئەو فیلمە فیلمێكی ئیرۆتیكییە بەبێ كرداری سێكسی و تەنانەت قسەیەكیشی تێدا نییە سەبارەت بە سێكس.

ئەمڕۆ تابلۆكانی (ڤێرمیر) بە گرانترین كاری هونەریی دادەنرێت لە جیهاندا، لەگەڵ ئەوەی ئەم شتە بەر لە سێ سەدە وانەبووە، پێویستە بوترێت لە ساڵی 1663دا دی مۆنكنیز كە یەكێك بووە لە گەورە خانەوادەكانی ئەوكاتە دەڵێت: (ڤێرمیر)م لە شارۆچكەی (دلفت) بینی، تابلۆیەكی ئەویشم لە ماڵی یەكێك لە خانەوادە دوڵەمەندەكاندا بینی كە بە (600) فلۆرن كڕیبووی، شایەنی ئەوە نەبوو بە 6 بستۆك بكڕدرێت، (بستۆك دراوێكی ئیسپانییە زۆر بچووكە كە هیچ ناكات). ئەو تابلۆیەی دی مۆنكنیز باسی كردووە، تابلۆیەكی بەناوبانگی (ڤێرمیر)ە بە ناوی (كارەكەرێك شیر تێدەكات) ئەو تابلۆیەش هەمان ئەو كارەیە كە بووە جێگەی سەرسامیی هونەرمەندی گەروەی بەریتانیا (رینۆڵدز) و ئەویش دەڵێت: ئەو تابلۆیە جوانترین و ناوازەترین كاری هونەریی (ڤێرمیر)ە.

 قەرز و ساختەكاری

لەبەرئەوە هیچ سەیر نییە ئێستا ئەوە بزانین لەوكاتەی ڤێرمیر لە تافی لاویدا دەمرێت، كە ئەوكاتە تەمەنی 43 ساڵ بووە، قەرزێكی زۆری دوای خۆی بەجێهێشت و ژنەكەی و هەر حەوت مناڵەكەی لە حاڵێكدا بەجێهێشت كە زۆر هەژار و بێدەرەتان بوون، تەنانەت ژنەكەی وای لێهات بۆ دانەوەی قەرزەكان تابلۆكانی (ڤێرمیر) بخاتە ڕەهنەوە. جگە لەوەش بۆ ماوەی دوو سەدە ناوی (ڤێرمیر) لەبیر خەڵك چووەوە، بەڵام بەهۆی (ڕینۆڵدز)ی گەورە هونەرمەندی بەریتانییەوە، جیهان بڕوای بەوە هێنا كە (ڤێرمیر)یش هونەرمەندێكی گەورە و بلیمەت بووە. ئەمەش لەو كاتەدا بوو (ڕینۆڵدز) گەشتێكی كرد بۆ هۆڵەندا و لە نزیكەوە تابلۆكانی (ڤێرمیر)ی بینی و لێیکۆڵینەوە، دوای ئەوەش بەئاشكرا ئەوەی دركاند كە ڤێرمیر یەكێكە لە بلیمەتەكانی مێژووی هونەری شێوەكاری. لە سەدەی بیستەمیشدا ئەو هونەرمەندە جارێكی دیكە ئازار درایەوە، ئەویش بەهۆی هونەرمەندێكی هاونیشتمانی خۆیەوە بە ناوی (فان میگرن) كە لە ساڵی (1935-1945) كەوتە لاساییكردنەوە و كۆپیكردنی تابلۆكانی بە شێوازێكی هونەریی تایبەت بە خۆی توانی 6 تابلۆی ئەو هونەرمەندە ساختە بكات و بەبڕی نیو ملیۆن جونەی فرۆشتییەوە بە ئەڵمانییەكان. لەو كاتەشدا باسی لەوەكرد كە ئەوانە دەستكردی خودی هونەرمەند (ڤێرمیر)ن و دەستی ئەو كەوتوون، بەڵام دوای جەنگی دووەمی جیهانی ڕۆژنامەكان كەوتنە ئاشكراكردنی ئەو كارەی (میگرن)و ئەو كارەشیان بە ڕیسواییەكی بواری هونەری شێوەكاری دایە قەڵەم و خودی (میگرن)یش بە خائین لەقەڵەم درا و دواتریش زیندانی كرا. جارێكی تر (ڤێرمیر) ڕووبەڕووی هێرش و ڕەخنەی شێوەكارێكی ئینگلیزی بووەوە بە ناوی (دیڤید هۆكنی) كە ئەمیان ئەوەی ڕاگەیاند گوایە ڤێرمیر دەركەوتەیەكی ڕۆشنایی بەكارهێناوە كە لای خوێندكارانی بواری فیزیا ناسراوە، ئەویش بریتییە لە دانانی وێنەیەك بە هەڵگەڕاوەیی لەسەر ڕووبەر یان سكرینێكی سپی لە ژوورێكی تاریكدا، دواتر (ڤێرمیر) لە ڕێگەی گواستنەوە بەهۆی چرای جادوویی وێنەكەی كردووە. ئەم شێوازەش تا ئێستا لەلایەن نیگاركێشە بازرگانەكانەوە بەكاردەبرێت. هۆكنی گەیشتە گریمانەیەكی سەرنجڕاكێش، ئەویش ئەوە بوو گوایە زۆربەی نیگاركێشە كۆنەكان لە (جان فان ئیك سەدەی 15 و ڤێرمیر سەدەی 17) تاكو هونەرمەندی نیگاركێشی بەناوبانگ ئیگرێیە هاوێنە و ئاوێنەی ناوچاڵیان بەكارهێناوە بۆ شكاندنی وێنەكان، بۆ ئەوەی جێگە پەنجەیەكی زیاتر واقیعیانە ببەخشن بە تابلۆكانیان. ئەم دۆزینەوانەش لە كێتێبێكدا بەناونیشانی زانیاری نهێنی: دووبارە ئاشكراكردنی تەكنیكی ونبوونی هونەرمەندە مەزنە دێرینەكان بڵاوكردەوە. شیكەرەوەیەكی هونەریی دیكەش بەناوی ستیدمان ئەو قسانەی هۆكنی پشتڕاس كردەوە و ڕایگەیاند: ڤێرمیر نیگاری شتێكی بەسەرەوخواری لە ژوورێكی تاریكدا دەكرد و دواتر بەهۆی هاوێنە یان كونێكی بچووكی دیوارێك پەرتی دەكرد. بەڵام ئەم بۆچوونانەی هۆكن و ستیدمان هیچ گرنگییەكی ئەوتۆی پێ نەدرا لەلای مێژوونووسانی هونەری و ڕەخنەگرانی هونەری كلاسیكی لەنێویشیاندا (واڵتەر لیدتكی) ئەمینداری مۆزەخانەی هونەریی (میترو پولیتان) كە ئەوەی دووپات كردەوە لە ڕوانگەی ئەو بەڵگانەی لەبەردەستدایە و بەهۆی بینینی هەزاران تابلۆی هۆڵەندییەوە كە لە سەردەمی (ڤێرمیر)دا كێشراون، دەتوانرێت بوترێت تابلۆكانی ڤێرمیر هیچ پەیوەندییەكیان نییە بە ئامێرەكانی هاوێنە و ئاوێنەوە. لیدیتكی دەڵێت: هیچ كەس لە هۆڵەندا ئەو ڕووپۆشە زەمینییە مەڕمەڕەی نەبووە كە وەك پانتایی شەترەنج وابێت و لە ماڵەكەیدا هەبێت، لەبەرئەوە دەبێت ڤێرمیر ئەوەی كە نەخشاندوویەتی لە بینینی دەروونی خۆیدا بووبێت. هەروەك دەڵێت، لەكاتی كۆكردنەوەی كەلوپەلەكانی ڤێرمیردا، هیچ كات باسی كامێرای تاریك نەكراوە و لەناو ئەو كەلوپەلانەیدا نەبووە.

لەبەرئەوە دەتوانین بڵێین ئەو قسانەی سەبارەت بە ڤێرمیر كراون، قسەی پوچ و بێ بنەمان و مەبەست لێیان كرمێكردنی دڵی شەیدایانی هونەری ڕەسەن بووە، ئەگەریش ڕاستبێت ئەوا ئێمە لەبەرامبەر مێژوویەكی هونەری ساختەدا وەستاوین. لێرەشدا دەپرسین، باشە ڤێرمیر چۆن توانیویەتی بەلێدانی فڵچە سەرسوڕهێنەرەكەی ڕەنگەكانی ئەو هەستە ناوەكی و قووڵە دەربخات كە لە تابلۆكانیەوە هەڵدەقوڵێت. كەواتە بێگومان ئەو كەسە هونەرمەندێكی ڕەسەن و بلیمەتێكی شێوەكارە كە زۆر دووبارە نابێتەوە.

 سەرچاوە: (دبي الثقافية)- ژمارە (33)- شوباتی 2008


ئەم بابەتە 95 جار خوێندراوەتەوە