Rebaz.jpg

پارادۆكسی (دەق - نمایش)ی شانۆیی

ڕێباز محەمەد جەزا*

هونەری شانۆ ڕیشەیەكی زارەكی و میللی هەیە، سەرباری ئەو میراتە دەولەَمەندە ئەدەبیەشی كە هەیبووە و هەیەتی بەڵام لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بۆشتێك بكەم زاراوەی بەرهەمی (شانۆیی) رۆڵێكی گرنگی لە گەمەكانی نمایشی شانۆدا هەیەو لەكوردستان زۆر بەكەمی قسەی لەسەر كراوە. نمایش دەربڕینە لە زیاد بوونی ئارەزووی ڕەمەكیانەی مرۆڤ بۆگەڕان بە دوای ئاسوودەییدا كە (شانۆ) دەكاتە پانتاییەكی كراوەو هاوبەش بۆداهێنانی كۆمەڵ و جەختكردنەوە لە برینەكۆنەكە لە دڵی بوندا. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا كه يشتن به و بوونە پێگەكەی بەرز دەكاتەوە كه بەپێی چینەكانی جڤاتە جیاوازەكان و دەیكاتە ئایدۆلۆژیایەك دەیسە پێنێت.

ئەو جیهانەی كە نووسین خەلق دەكات، نووسینی دەق، بەداخستنی بەسەر خۆیدا دەستپێدەكات و داوادەكات خوێنەرسەرباری پتەوی كۆدەكانی ناودەق، بیكاتەوەو بە توانابێت لەوەدا لەپەنجەرەیەكەوە بەرەو هەناوی دەلالەت و مانای تەواوی نووسینەكان دەڕوات و بە پێی پێویست وێنەیەك لە خەیاڵێكەوە بۆ خەیاڵێكی تر و وێنەیەكی تر و نمونەیەكی سەرەتایی و ڕەسەن وگەرم وگوڕ و لە پێناو دیناوێكی كۆبوونەوەی مرۆییدا و جەختكردنەوە لە بەردەوامی ئەوەی لە ئێستەو ڕابردوودا لە كاتی گێڕانەوەكاندا گوتە زارەكیەكان و زناكەكان بگەڕێنێتەوە.

شانۆ بەیەكێك لەماناكان دروستكردنی ئێستا یەكە بەپێی توانا شانۆییەكان، هەروەكو ئۆگۆستۆبوال دەڵێت : (ئەوتوانایەیە یاخود خاسیەتە مرۆییە یە كەڕێگەبە مرۆڤ دەدات چاودێًری بكات)، بە دیاریكراوی دروستكردنی بەرهەمی شانۆیی دووالیزمی شانۆیی خۆڕسك سەرهەڵدەدات بۆبەرجەستەكردنی دەقی نووسراو كەئەو سیستمە شكڵیە نووسراوە فێڵمان لێدەكات بە "دابەشكردنی حیواری نێوان كەسێتیەكان و دابەشكردنی دیمەن و بەشەكان و ئاماژەكانی چوونە ژوورەوە و هاتنە دەرەوەو زۆری تریش... " وشەكانی نووسەر دۆخی وێنەی هێڵەكانی سەرتەخنەی شانۆیە كە گونجاون بۆ ئەو دیمەنە (Miseen scene) لەبەرئەوەی شانۆ لە ناو چێوەی وێنە كێشراوی كرداری شانۆییدا ئەزموونێكی مێژوویەو حەقیقەتمان لاجێگیر دەكات و درێژدەبێتەوە بۆهونەری نمایشی درامی لە ئاڵۆزیە هونەری و تەكنیكیەكاندا كە ئەوە سروشتی پارادۆكسەكەیە..

لێرەوە ڕووبەڕووی ئەو ئایرۆنیەتە دەبینەوە كەدەقی درامی نووسراو لە خۆیدا هەڵگریەتی و دەبێتە كێشەیەكی ڕەسەنی شانۆیی و ململانێ دروستدەبێت لەنێوان دەقی نووسراوو ئەوەی بە زارەكی یان (مرتجل) دەوترێًت كەدەبێتە كێشەیەكی قووڵی رۆشنبیریی مرۆیی و توندی نێوان وشەو كردار و دەنگو وێنە..

هەرچەندە ئەوە لە دۆخی سەرەتاییدا وەكو پارچەیەك لەپەرێزی گەشەی جۆرایەتی هونەری درامیدا ڕەنگە مانایەكی نەبێت بەڵام ئەگەر كورتبكرێتەوە لەبازرگانی و بازارو چێژوخۆشیدا ئەوا ئەم ئەزموونە مێژووییە توانای جێگیركردنی حەقیقەتی هەیە و درێژدەبێتەوە بۆ ناو هونەری نمایش.

شانۆ دەربڕی پارادۆكسە كە بەكرداری درامی دەست پێدەكات لە بەرامبەر خوێندنەوەدا. دەقی نووسراو نابێتە واقع، تەنها گوتاری داخراو نەبێت ڕوون نابێتەوە و لەپیت و وشە سیستماتیكیەكانی شیعر یان پەخشان پێكنایەت لە هێماكان یاخود كلیلە نهێنیەكانی دەرخستنی بۆ هەموو خوێنەرێك لە سنووری ئەودیوی جیهانی وێنەو خەیاڵی بێكۆتایی كەلە سەر دیوارەكان و تەنیایی و بێدەنگیدان كە دەبنە هەڵگێڕەوەی لاپەڕەكانی كتێبی چاپكراو. بەدەربڕینی ستانسلاڤسكی، كاتێك ئەو وشانە خۆیان دەبنە جیهانێكی هەستپێكراو بە تەنیا بەرجەستەی دەكەن لە ناو چێوەی دیمەنی سینۆگرافی دروستكراوی دەرهێنەر بەهۆی ئەكتەرەوە. كەواتە ئەم دووالیزمە لەچەند قۆڵێكەوەیە لەلایەك (نووسراو نەنووسراوو)، لەلایەكی ترەوە (خوێندراوەو بیندراوو) و زۆرلایەنی تریش.... كە بەداخەوە شانۆ كەی ئێمە تاڕادەی نەوتن هیچی لە بارەوە نەوتووە...

 * مامۆستای بەشی شانۆى پەیمانگەى هونه‌ره‌ جوانه‌كانى هه‌ڵه‌بجه‌


ئەم بابەتە 96 جار خوێندراوەتەوە