GettyImages.jpg

چیرۆكێكى ترسناك بۆ شه‌وى ساڵى نوێ 1

گابریل گارسیا ماركیز - وه‌رگێڕانى مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌یى

كه‌مێكى مابوو بۆ نیوه‌ڕۆ گه‌یشتینه‌ شارى (ئارتزۆ)2. دوو سه‌عاتى ته‌واو به‌ دواى كۆشكێكدا گه‌ڕاین كه‌ میگڵ ئۆترۆ سیلڤا، نووسه‌رى خه‌ڵكى ڤه‌نزوێلا له‌و په‌نا جوانه‌ى ناوچه‌ى (توسكانا) كڕیبووى. كۆشكێك كه‌ له‌ڕاستیدا قه‌ڵایه‌كى سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاست بوو. یه‌ك شه‌ممه‌یه‌كى سه‌ره‌تاى مانگى ئاب، گه‌رم و پڕ له‌ هات‌و هاوار بوو وه‌ دۆزینه‌وه‌ى كه‌سێك له‌ شه‌قامه‌كاندا بۆ پرسیاركردنى ناونیشانێك كارێكى ئاسان نه‌بوو. شه‌قامه‌كان ته‌نیا پڕ بوو له‌ گه‌شتیارى بیانى. پاش ماوه‌یه‌ك هه‌وڵ و تێكۆشان بێ ئاكام جارێكى تر سوارى ئۆتۆمبێله‌كه‌ بووینه‌وه‌، له‌ شار چووینه‌ ده‌ره‌وه‌ و گه‌یشتینه‌ جاده‌یه‌ك هیچ تابلۆیه‌كى ڕێنمایی هاتوچۆ بوونى نه‌بوو. به‌ڵام پیره‌ ژنێك كه‌ چه‌ند قازێكى ئه‌له‌وه‌ڕاند به‌ وردى ڕوونى كرده‌وه‌ بۆ ئێمه‌ كه‌ ئه‌و كۆشكه‌ له‌ كوێدایه‌. پێش ئه‌وه‌ى ماڵئاوایى لێبكه‌ین لێى پرسین ئه‌مانه‌وێت شه‌و له‌وێ به‌سه‌ر به‌رین؟ هه‌ر به‌و جۆره‌ى كه‌ به‌راستى بڕیار بوو وا بێت له‌ وه‌ڵامدا وتمان ته‌نیا بۆ نان خواردنى نیوه‌ڕۆ ده‌ڕۆین بۆ ئه‌وێ. وتى: ((سوپاس بۆ خودا! له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌و ماڵه‌ پڕه‌ له‌ تارمایی.)) من و هاوسه‌ره‌كه‌م بڕوامان به‌ تارمایى نییه‌، به‌ تایبه‌تیش له‌ ڕۆژى ڕوناكدا. له‌به‌رئه‌وه‌ ئێمه‌ پێكه‌نین به‌ خورافات و ساویلكه‌ییه‌كانى، به‌ڵام منداڵه‌كان زۆر خۆشحاڵ بوون كه‌ دواجار ده‌توانن تارماییه‌كى ته‌واو و كامڵ به‌ چاوى خۆیان ببینن.

میگڵ ئۆترۆ سیلڤا سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى كه‌ نووسه‌رێكى باشه‌ خانه‌خوێیه‌كى زۆر باش‌و خواردنه‌كانى زۆر خۆشه‌ و به‌ نان خواردنى نیوه‌ڕۆیه‌ك چاوه‌ڕوانى هاتنى ئێمه‌ بوو كه‌ هه‌رگیز له‌بیر ناكرێت. له‌به‌رئه‌وه‌ى كه‌مێك دره‌نگ كه‌وتبووین ده‌رفه‌تى ئه‌وه‌مان نه‌بوو كه‌مێك به‌ ناو كۆشكه‌كه‌دا بگه‌ڕێین و پاشان بچینه‌ سه‌ر مێزى نان خواردن. نماى ده‌ره‌وه‌ى كۆشكه‌كه‌ش شتێكى ترسێنه‌رى نه‌بوو، هه‌ر جۆره‌ نیگه‌رانیه‌كیش  ته‌نیا به‌دیتنى دیمه‌نى هه‌موو شار له‌سه‌ر هه‌یوانێكى هاوینه‌وه‌ كه‌ له‌وێدا نانى نیوه‌ڕۆمان ده‌خوارد، نه‌ده‌ما و له‌ ناو ده‌چوو. جێگه‌ى باوه‌ڕ پێكردن نه‌بوو له‌سه‌ر گردێك كه‌ ته‌نیا جێگاى نه‌وه‌د هه‌زار دانیشتووى تێدا ده‌بوویه‌وه‌ ئه‌و هه‌موو بلیمه‌ته‌ له‌دایك بوبن. گویدۆ دى ئارتزۆ3، جۆرجیۆ ڤازارى4 زۆر باش، پیترۆ ئارتینیۆى5 لوتبه‌رز، جولیۆى دووه‌م6 و كایۆ كلینۆ مێسێنتێ7، كه‌ له‌سه‌رده‌مى خۆیدا هانده‌رى هونه‌ر و نووسین بووه‌. به‌ هه‌رحاڵ میگڵ ئۆترۆ سیلڤا به‌ قسه‌ خۆشى هه‌میشه‌یی خۆى وتى زۆربه‌ى كه‌سایه‌تییه‌ مێژووییه‌كانیش خه‌ڵكى ئارتزۆ نه‌بوون. بۆ نمونه‌ گرنگترینیان (لۆدۆڤیكۆ) یه‌.

ته‌نیا لۆدۆ ڤیكۆ به‌ بێ ناوى خێزانى، هانده‌رى هونه‌ر و شه‌ڕ كه‌ كۆشكى چاره‌نووسى شومى خۆى دروست كردبوو.

میگڵ ئۆترۆ سیلڤا به‌ درێژایى نان خواردنه‌كه‌ به‌رده‌وام له‌ باره‌ى لۆدۆ ڤیكۆوه‌ دوا.

چ پیاوێكى به‌ده‌سه‌ڵات بوو، چ عه‌شقێكى كاره‌سات ئامێزى هه‌بوو، چ مه‌رگێكى ترسناك. گێڕایه‌وه‌ كه‌ چۆن له‌شێتبونێكى له‌پڕدا خۆشه‌ویسته‌كه‌ى خۆى له‌ناو پێخه‌فدا به‌ خه‌نجه‌ر كوشتبوو كه‌ ساتێك پێش ئه‌وه‌ له‌ ناو ئه‌و پێخه‌فه‌دا له‌گه‌ڵیدا سێكسى كردبوو. پاشانیش سه‌گه‌ هاره‌كانى خۆى به‌ردابووه‌ گیانى خۆى و پارچه‌ پارچه‌یان كردبوو. زۆر به‌ جدییه‌وه‌ دڵنیایى به‌ ئێمه‌ به‌خشى هه‌موو شه‌وێك له‌دواى نیوه‌ شه‌وه‌وه‌ تارمایى لۆدۆ ڤیكۆ له‌ تاریكى كۆشكه‌كه‌دا به‌ڕێده‌كه‌وێت و هه‌وڵ ده‌دات ساتێك له‌به‌رزه‌خى عه‌شقى خۆیدا ئارام بگرێت. به‌هه‌رحاڵ له‌ رۆژى ڕوناكدا به‌ سكى تێر و دڵی شاده‌وه‌ ئه‌و پرسه‌ وه‌ك گاڵته‌ دێته‌ به‌رچاو و به‌س، وه‌ك هه‌موو گاڵته‌ كردنه‌كانى میگڵ ئۆترۆ سیلڤا بۆ سه‌ر گه‌رم كردنى میوانه‌كانى.

له‌ ڕاستیدا كۆشكه‌كه‌ زۆر گه‌وره‌ و تاریك بوو. له‌پاش نوستن و دواى نیوه‌ڕۆ ڕۆشتین بۆ دیتنى كۆشكه‌كه‌. دوو نهۆمى سه‌ره‌وه‌ و هه‌شتا و دوو ژووره‌كه‌ى له‌ ماوه‌ى نیشه‌جێ بوونى خاوه‌نى جۆراو جۆریاندا به‌ درێژایی سه‌ده‌كان، نۆژه‌ن كرابوویه‌وه‌ و شێوازه‌كه‌ى گۆڕانى به‌سه‌ردا هاتبوو. میگڵ ئۆترۆ سیلڤا نهۆمى خواره‌وه‌ى به‌ته‌واوى سه‌ر له‌نوێ دروست كردبویه‌وه‌ و ژورێكى نوستنى زۆر مۆدێرنى دروست كردبوو كه‌ ناوه‌كه‌ى كردبوو به‌ مه‌ڕ مه‌ڕ. حه‌مام و ساونا و شتومه‌كى وه‌رزشیشى ئاماده‌ كردبوو. له‌به‌رده‌میشیدا هه‌یوانێكى گه‌وره‌ى پڕ له‌گوڵ، ئه‌و شوێنه‌ى كه‌ ئێمه‌ له‌وێدا نانى نیوه‌ڕۆمان خواردبوو، هه‌بوو. وتى :(( كۆمه‌ڵێك شتى كاراكاسم لێره‌ داناوه‌ بۆ ئه‌وه‌ى لۆدیۆ ڤیكۆ گێژ و گومڕا بكه‌م. ته‌نیا شتێك كه‌ تارماییه‌كان گێژ ده‌كات هه‌زار توێكانى زه‌مه‌نه‌و به‌س.))

نهۆمى دووه‌م به‌ده‌ست لێ نه‌دراوه‌یی مابویه‌وه‌. به‌ درێژایى سه‌ده‌كان زیاتر له‌و نهۆمه‌ كه‌ڵك وه‌رگیرابوو تا جێگاكانى ترى كۆشكه‌كه‌، به‌ڵام ئێستا ته‌نیا ژماره‌یه‌كى زۆر ژوور هه‌بوو كه‌ شتومه‌كى سه‌ده‌ جۆرا و جۆره‌كانى تێدا به‌جێمابوو. نهۆمى یه‌كه‌میش به‌هه‌مان شێوه‌ هه‌روه‌ك خۆى مابویه‌وه‌. ته‌نیا ژورێك هه‌بوو كه‌ كات تێیدا تێ نه‌په‌ڕیبوو: ژوورى نوستنى لۆدیۆ ڤیكۆ. ساتێكى زۆر سیحرئامێز بوو. قه‌ڕه‌وێله‌ى نووستنه‌كه‌ى به‌چوار ده‌وریدا په‌رده‌ى پێوه‌ بوو. په‌رده‌گه‌لێك كه‌ به‌ زێڕ دروست كرابوون و سه‌رچه‌فى دوراوى گوڵ گوڵاوى به‌سه‌ره‌وه‌ بوو كه‌ هێشتا خوێنى خۆشه‌ویسته‌ كوژراوه‌كه‌ى پێوه‌بوو. سۆبا دیوارییه‌كه‌ش له‌ شوێنه‌كه‌ى خۆیدا بوو، له‌گه‌ڵ خۆڵه‌مێشى سارد و كۆمه‌ڵێك ورده‌ داردا كه‌ بووبونه‌ به‌رد. گه‌نجینه‌یه‌ك پڕ له‌ چه‌ك، هه‌مووى دره‌وشاوه‌ و بریقه‌دار بوون وه‌ تابلۆیه‌كی ئه‌و ئاغا بیرمه‌نده‌شى پێوه‌بوو كه‌ نیگار كێشێكى خه‌ڵكى فلۆره‌نسا به‌ ڕه‌نگى ئاوى كێشابووى، ئه‌و نیگار كێشه‌ى كه‌ به‌داخه‌وه‌ نه‌یتوانى ناوبانگ ده‌ربكات. به‌ڵام ئه‌وه‌ى كه‌ له‌هه‌موو شتێك زیاتر بوه‌ هۆى سه‌رسوڕمانى من بۆنى عه‌ترى توه‌ فه‌ره‌نگى تازه‌ بوو كه‌ به‌بێ هیچ هۆكارێكى لۆژیكى له‌ ژووره‌كه‌دا ده‌هات.

له‌ پارێزگاى توسكانا، ڕۆژه‌كانى هاوین زۆر دوور و درێژن. ئاسۆ تا كاتژمێر نۆى شه‌و ڕه‌نگى ناگۆررێت. میگڵ ئۆترۆ سیلڤا پاش ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌موو كۆشكه‌كه‌ى نیشان داین بردینى بۆ كه‌نیسه‌ى فرانچسكۆى پیرۆز بۆ ئه‌وه‌ى تابلۆكانى سه‌ر دیوار سه‌یر بكه‌ین كه‌ به‌رهه‌مى پیرۆ دلافرانچسكا8 بوو. پاشانیش له‌ژێر كه‌پره‌كانى گۆڕه‌پانه‌كه‌دا كه‌ هه‌واى شه‌و كه‌مێك فێنكى كردبوویه‌وه‌ كوپێك قاوه‌مان خوارده‌وه‌ و كاتێك گه‌ڕاینه‌وه‌ بۆ كۆشكه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ى جانتاكانمان هه‌ڵبگرین بینیمان مێزى نانخواردنى ئێواره‌یان ڕازاندوه‌ته‌وه‌. له‌ ئاكامدا ماینه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى نانى ئێواره‌ش بخۆین. هه‌روا كه‌ خه‌ریكى نانخواردنى نانى ئێواره‌ بووین مناڵه‌كان چه‌ند مه‌شخه‌ڵێكیان له‌ موبه‌قه‌كه‌دا داگیرساندبوو بۆ دۆزینه‌وه‌ى نهۆمه‌كانى سه‌ره‌وه‌ له‌ تاریكییه‌كه‌دا به‌ڕێكه‌وتن. ئێمه‌ له‌سه‌ر مێزه‌كه‌وه‌ گوێمان له‌ده‌نگى هه‌نگاوه‌كانیان نه‌ده‌بوو. وه‌ك ئه‌سپه‌ كێوییه‌كان به‌ پلیكانه‌كاندا سه‌ر ده‌كه‌وتن، ده‌نگى جیڕه‌ جیڕى شومى نه‌رماده‌ى ده‌رگاكان ده‌هات و ده‌نگى قیژه‌ و هاوارى منداڵه‌كان كه‌ به‌ تاسه‌و زه‌وقێكى زۆره‌وه‌ له‌ ژووره‌ تاریكه‌كاندا لۆدیۆ ڤیكۆیان بانگ ده‌كرد. ئه‌و نه‌خشه‌ خراپه‌ش به‌ بیریاندا هات كه‌ شه‌و له‌وێ ببه‌ینه‌ سه‌ر. میگڵ ئۆترۆ سیلڤاش به‌ دڵێكى فراوانه‌وه‌ پێشنیازه‌كه‌ى ئه‌وانى قبوڵ كرد و ئێمه‌ش نه‌ماتوانى ڕازى نه‌بین.

به‌ پێچه‌وانه‌ى ئه‌وه‌وه‌ كه‌ بۆى ئه‌چووین زۆریش باش خه‌وتین. من و هاوسه‌ره‌كه‌م له‌ ژورێكى نوستندا له‌ نهۆمى خواره‌وه‌ منداڵه‌كانیشم له‌ ژوورى ئه‌وبه‌رمانه‌وه‌.

هه‌روا كه‌ خه‌ریك بوو خه‌ومان لێبكه‌وێت، ده‌نگى زه‌نگى سه‌عاته‌ دیوارییه‌كه‌ى ژوورى میوانم ده‌ژمارد. دوانزه‌ جار لێیدا. بۆ ساتێك بیرم له‌ وته‌ى ئه‌و پیره‌ ژنه‌ ده‌كرده‌وه‌ كه‌ قازى ئه‌له‌وه‌ڕاند، به‌ڵام هێنده‌ ماندوو بوین كه‌ به‌خێرایی خه‌ومان لێ كه‌وت، خه‌وێكى قوڵ و به‌رده‌وام. كه‌مێك پاش كاتژمێر حه‌وتى به‌یانى خه‌به‌رم بویه‌وه‌. دونیا هه‌تاو بوو. مارسیدس له‌ په‌نامدا و له‌ده‌ریایه‌كى پاكێتى نغرۆ بوبو. وتم:(( چ بێمانا! خه‌ڵكى چه‌نده‌ گه‌مژه‌ن كه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا هێشتا بڕواِیان به‌ تارمایی هه‌یه‌.)) ته‌نیا هه‌ر له‌و كاته‌دا به‌ ترسێكه‌وه‌ كه‌ به‌ناو گیانمدا هات زانیم له‌و ژووره‌دا نیم كه‌ شه‌وى پێشوو تێیدا خه‌ومان لێكه‌وتبوو، به‌ڵكو له‌ ژوورى نوستنه‌كه‌ى لۆدیۆ ڤیگۆدا بووین. له‌ناو پێخه‌فه‌ خوێناوییه‌كه‌یدا. كاتێك كه‌ ئێمه‌ خه‌وتبووین كه‌سێك ژوره‌كانى گۆڕیبوو.

(30)سى كانونى یه‌كه‌مى 1980

 1-     بیرۆكه‌ى سه‌ره‌تایى چیرۆكى (ترسه‌كانى مانگى ئاب) له‌ كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكى، دوانزه‌ چیرۆكى سه‌رگه‌ردان.

2-     Arezzo، شارێك له‌ ناوه‌ندى ئیتاڵیا

3-     Guido D.Arezzo (990-1050) داهێنه‌رى نۆته‌كانى موزیك

4-     Giorgio Vasari(1511-1574) شێوه‌كار و نووسه‌رى ژیاننامه‌ى هونه‌رمه‌ندانى سه‌رده‌مى خۆى.

5-     Peitro Aretion(1492-1556) نووسه‌ر.

6-     Giulio Secondo(1443-1513)  پاپاى گه‌وره‌ و هونه‌ردۆست.

7-     Caio Clinio Mecenate(70 پ.ز) هونه‌ر دۆست و سیاسه‌تمه‌دار.

8-     Piero Della Francesco(1416-1492) شێوه‌كارى ئیتاڵى.


ئەم بابەتە 185 جار خوێندراوەتەوە