Markiz.jpg

ماركیز بە قەڵەمی هاوڕێكانی

و: تارا شێخ عوسمان

 لە ساڵی (٢٠٠٢)دا گۆڤاری (كامبیو)ی كۆڵۆمبی ژمارەیەكی خۆی تەرخان كرد بۆ ئاهەنگگێڕان بەبۆنەی دەرچوونی چاپی یەكەمی بیرەوەرییەكانی (گابرێل گارسیا ماركیز)ەوە، بەناونیشانی (ژیام بۆ ئەوەی بیگێڕمەوە). ئەم كتێبە بە تیراژی یەك ملیۆن دانە لە ئیسپانیا و ئەمەریكای لاتین بڵاوكرایەوە. ئەو گۆڤارە وەك تازەكارییەك میوانداریی قەڵەمی ژمارەیەك لەو كەسانەی كرد كە هاوڕێ و دۆستی نزیكی ماركیزی گەورە نووسەری كۆڵۆمبین. بۆ ئەوەی قسە لەسەر ئەو نووسەرە بەتوانایە بكەن كە خاوەنی خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبییە. لەو كەسانەش كە گۆڤارەكە میوانداریی نووسینەكانیانی كردووە (فیدڵ كاسترۆ)ی سەرۆكی كوبا و (میلان كۆندێرا)ی گەورە نووسەری (چیك) و سەرۆك وەزیری پێشووی ئیسپانیا و (فلیپی گۆنزالیس) و هەر یەك لە (كارلۆس فۆینتس) و (ئەلڤارۆ مۆتیس) و (ڕێدیارد كابسنسكی) و (خوان گارسیا بونسی) و (تۆماس ئەلوی مارتییز) و (سێرهیو رامبریز) و (ئەلما جوبیر مۆبیرییتۆ) بوون.

بەر لە هەموو شتێك دەبێت سەرنج لەوە بدەین كە ماركیز لەو كتێبەیدا (٥٩٦) لاپەڕەی یەكەمی تەرخان كردووە بۆ سەردەمی منداڵی و لاوێتی، ئەو ساڵانەش (ماركیز) ژیانی لە كەنارەكانی كۆڵۆمبیادا بەسەر بردووە كە دەڕوانێت بەسەر دەریای كاریبیدا. لەوێدا داهێنانی (ئاراكاتاكا) دووبارە دەكرێتەوە، ئەو شارۆچكەیەی كە لێوانلێوە لە كەسێتییە نازناو ئاڵۆزەكان، كەیبانوی ماڵانی ئەو شارۆچكەیە ڕۆڵی چارەنوسازیان هەبووە لەسەر ماركیز.

هەروەها (ماركیز) داهێنانی ساڵەكانی خوێندنگە و قۆناغەكانی كۆلێژی مافی گێڕاوەتەوە، بەر لەوەی بە شێوەیەكی یەكجارەكی بڕیاری بەجێهێشتنی پۆلەكانی خوێندن بدات و خۆی بۆ ئەدەب و تەختەكانی شانۆی لاوانی بوهەیمی تەرخان بكات، بەڵام مەسەلەكە بەوەندەوە ناوەستی، بەڵكو تێڕوانینەكانی بەرەو پیشەی نووسینیش دریژ بووەوە. دوا لاپەڕەكانی ئەو كتێبە بەوە كۆتایی دێت ماركیز دەبێتە (٢٣) ساڵ و لە كۆڵۆمبیاوە وەك پەیامنێرێكی ڕۆژنامە بەرەو ئەوروپا كۆچی كرد. لەبەر ئەوەی قسەكردن لەسەر ئەو كەسەی نازناوی (ڕیالیزمی سیحری لە ئەدەبدا) پێ بەخشراوە، زۆر دەهێنی و دێڕەكان ناتوانن باڵا بدەن لەو بەرزییەی كە (گابۆ) پێی گەیشتووە و ئەو جیهانە بوهەیمییە و ئەو پەیوەندییە بێسنوورانەی دەوری ناوبراوی داوە، بۆیە تەنها نووسینەكانی سێ كەس لەو كەسایەتییە بەناوبانگانە بڵاودەكەینەوە كە لەسەر (ماركیز) نووسیویانە.

 Felipe González_Tara

 ٤٨ سەعات لەگەڵ گابۆدا

فلیپ گوانزالیس (سەرۆك وەزیری پێشووتری ئیسپانیا)

 چل و هەشت سەعات لە قسەكردن كە چێژی ساتەكانی بێدەنگی تێدا بوو، كەسمان هەستمان بە پێویستی بڕینی ئەو قسانە نەكرد. پڕبوو لە پێكەوەبوون، هەروەك ئەوەی زەمەنێكی بێكۆتایی بەرەو پێشەوە دەچێت، پڕە لە سەركێشی وەك هەگبەكانی چارەكەی كۆتایی سەدە. نەزوەكانی بیرەوەریمان هەڵیگرتین بەرەو بیرەوەرییە هاوشێوەكان، یان بەرەو ئاڕاستەی ئەو بۆشاییانەی كە هەردووكمان بۆمان دەركەوت ئەوە هەمیشە لە دڵەڕاوكێكانی ئێستامانەوە سەرچاوە دەگرێ، سەرەڕای ئەوەی زۆربەی جار سۆزی بۆ ڕابردوو دەبێت. ناتوانم لە سۆنگەی خوێنەرێكەوە قسە لەسەر (گابۆ) بكەم، سەرەڕای گەورەیی نووسینەكانی و خوێندنەوە و دووبارە خوێندنەوەی. هەر لە پیتەكانی چاپكردنیەوە بە چێژوەرگرتن لە هەموو خوێندنەوەیەكی بۆ ئەو توانا بێكۆتاییەی كە لە داهێناندا هەیبوو. یان بەهۆی بێگەردیی و جوانی چیرۆكەكانی، یان لەبەر ئەو ڕیتمە سینەماییەی كە كارە ئەدەبییەكانی هەیەتی، نەخێر: من وەك هاوڕێیەك و وەك مرۆڤێك سەیری ماركیز دەكەم كە لەگەڵیدا ژیاوم و وەك ئەو كەسەی لەپشت ئەدەبەكەیەوەیەتی.

ئەو گفتوگۆیە گرفتەكانی ئەو بیرەوەرییە تاووتوێ دەكات كە بەم دواییە كۆتایی هاتووە، ئینجا دەگۆڕێ بۆ بیرەوەری ئەو سەركێشییانەی كە كراون لە ئەمەریكای ناوەند، لە كوبا و لە كۆڵۆمبیادا. لە ڕووداوەكانەوە باز دەدات بۆ كاراكتەرە چڕ و ونەكانی وەك (تریخۆس، ڕۆكی دلتان) و زۆرێكی تریش كە بە شێوەیەكی توندوتیژانە پەلكێش كراونەتە بەردەم مەرگ لە (پەنەما، نیكاراگوا، سلڤادۆر، گواتیمالا) و دیكتاتۆرەكانی كە بە (قوچەكی باشوور) ناسرابوون. لەپشت ئەدەبەكەی ماركیزەوە ژیانێك هەیە پڕ لە پابەندی و لێوانلێوە لە سەركێشی و پڕە لە مەترسی، دەڕوات بۆ دوورتر لە ڕاستی و هەڵە، لە پێشبینییەكانی واقیع و پێشكەوتن لەگەڵ ئایندە دەكات، دەچێتە ناخی ئەو زەوییەی كە خۆی خۆشیدەوێت.

 Fidel Alejandro Castro Ruz_Tara

گێڕانەوەی بیرەوەرییەكانی

فیدڵ کاسترۆ  - سەرۆكی كوبا 

 من و (گابۆ) هەردووكمان لە ڕۆژی (٩)ی مانگی (نیسان)ی ساڵی (١٩٤٨)دا لە شاری (بۆگۆتا) بووین، ئەو ڕۆژە بوو كە (گایتان)یان كوشت، هەردووكمان هاوتەمەن بووین، واتە هەردووكمان (٢١) ساڵ بووین، هەردووكمان شایەتحاڵی ڕووداوەكان بووین، هەردووكیشمان خوێندكاری هەمان ڕشتە بووین ئەویش كۆلێژی (ماف) بوو. پێكەوە وامان بیردەكردەوە كە هیچمان زانیاریمان دەربارەی ئەویترمان نییە، كەسمان یەكدیمان نەدەناسی، تەنانەت خۆشمان هیچمان لەبارەی خۆمانەوە نەدەزانی. دوای تێپەڕبوونی نیو سەدە، من و (گابۆ) ئەو ئێوارەیەی بۆ (بیرام) دەچووین كە دەكەوێتە خۆرهەڵاتی كوباوە، كەوتینە قسە.

ئەو كاتە سپێدەی (١٣)ی ئابی (١٩٢٦) دەركەوت، ئەو چاوپێكەوتنەش مۆركێكی خێزانیی گرتە خۆی، كە بیرەوەریی ئاشنایەتی كراوە و ڕاشكاوانە خۆی دەسەپێنی و سەرڕێژە لە هەست و سۆز لە بارودۆخێكدا لەگەڵ كۆمەڵێك هاوڕی و سەركردەی شۆڕش دابەشمان كرد. لەو شەوەی گفتوگۆمان دەكرد لەگەڵ (گابۆ)دا، دووبارە ئەو دیمەنانە هاتنەوە بەرچاومان كە لە یادەوەریماندا چەسپابوون. ئەو كاتەی (گایتان)یان كوشت، هاوار و قیژەكانی (٩)ی نیسان لە (بۆگۆتا)دا گەڕایەوە. ئەو كاتەی لەگەڵ كۆمەڵێك گەنجی كوبا سەفەرمان كردبوو بۆ ئەوەی لەگەڵیاندا كۆنگرەی خوێندكاران لە (ئەمەریكای لاتین)دا رێك بخەین، لەو كاتەدا سەرسوڕمان و دڵەڕاوكێ هەموو لایەكی گرتەوە، گەلی كوبا بكوژی (گایتان)یان لە شەقامەكاندا دەستگیر كرد و ژمارەیەكی زۆری خەڵك چەندین ناوەندی بازرگانی و نووسینگە و سینەما و تەلاری نمایشكراو بۆ كرێیان سوتاند. بەمەش ناڕەزایی و دڵتەنگی خۆیان دەردەبڕی، خەڵكیی لە دەروازەكانی شار و بەردەم شەقامەكان و لە بالكۆنە سوورەكانیانەوە ناڕەزاییان دەردەبڕی. لە ناخی ئەم دیمەنانەشدا، پیاوێك لەوپەڕی هەڵچوونیدا قیژاندی و مستێكی كێشا بەو ئامێری چاپەی كە لەبەردەستیدا بوو و هەڵیدا بەئاسماندا. ئامێرەكەش بەر لەوەی بكەوێتە خوارەوە و بیدا بەزەوییە كۆنكرێتەكەدا، بەئاسماندا پەرشوبڵاو بووەوە.

ئەوەی سەیر بوو لەو كاتەدا ئەوە بوو كاتێك چیرۆكەكە تەواو بوو، زانیم (گابۆ)ش لەوێ بووە، لەوەش گەیشتم كە ڕێكەوت چی دەردەخات. پێدەچێت هەردووكمان پێكەوە بە شەقامەكاندا گەڕابین، لەوانەشە هەردووكمان لە هەمان ڕاپەڕیندا ژیابین، ڕەنگیشە هەرووكمان هەمان هەستی ترس و سەرسوڕمان باڵی بەسەردا كێشابین، كە منی كردە یەكێكی تر لەو ڕووبارەی كە كتوپڕ هوروژمی كردە سەر گردۆڵكەكان. ئەو پرسیارەم ئاڕاستەكرد كە هاورێ بوو لەگەڵ فزوڵێكی چەسپاو و هەمیشەیی (ئەی تۆ، تۆ لە كاتی ڕاپەرینەكەی بۆگۆتادا چیت دەكرد؟). ئەویش واتە (گابۆ) لە وەڵامدا بەخەیاڵی خۆیدا شۆڕ بووبووەوە و بە زەردەخەنەوە كە بەلێهاتووییەكەوە لە سروشتە وەرگیراوەكانیەوە سەرچاوەی دەگرت وتی (فیدل، من هەمان ئەو پیاوەی خاوەن ئامێری چاپەكە بووم!).

 Ryszard Kapuscinski-Tara

ڕۆژنامەنووسی مەزن

ڕیچارد کاپوسنسکی - نووسەری پۆڵۆنی

 ژمارەیەكی زۆر هەواداری هەیە، كتێبەكانی بە ڕێژەیەكی زۆر دەفرۆشرێن. من دەپرسم ئەو جەماوەرە زۆرە لەكوێوە دێت؟ لەو بڕوایەشدام ئەوە لە مرۆییبوونی ئەدەبەكەیەوە سەرچاوە دەگرێ و لەو دەوروبەر و لەو ژینگەیەوە كە لە هەموو كتێبەكانیدایە. ڕۆمانسیەتی چیرۆكەكانی لاوان ڕادەكێشی و گەورەكانیش ستایشی قوڵیی و هەندێكجاریش خەم و تێڕوانینەكانی (گابۆ) دەكەن سەبارەت بە ژیان و خەڵك و ئەو جیهانەی كە تێیدا دەژین.

لە پۆڵۆنیا (گابۆ) یەكێكە لە ڕێنوێن و ڕابەرە ڕۆحییەكان، كەسێكە نموونەكان دەنەخشێنی، بۆ ئەوەی چۆن بژین و چۆن بیر بكەینەوە. تەنانەت لەوی هەندێ خوێنەر هەن لە سەداسەد خۆیان تەرخان دەكەن بۆ كارەكانی ئەو و بەردەوام پرسیار دەكەن داخۆ هیچ شتێكی تازەی ماركیز لە كۆڵۆمبیاوە گەیشتووەتە كتێبخانەكانی پۆڵۆنیا؟

خوێنەران بە پرۆشن بۆ گوێگرتن لەو دەنگە دەگمەن و تایبەتە، سەبارەت بەوان (ماركیز) خەونی هەموو نووسەرێكی هێناوەتەدی، بەوەی دەقەكانی پیرۆزن و ناتوانرێ دەستیان لێ هەڵبگیرێ.

لە ساڵی (١٩٧٠)دا كاتێك پەیامنێری ڕۆژنامە بووم لە مەكسیك ماركیزم ناسی، ئەمەش بەر لە سی ساڵ بوو كە هێشتا ڕۆمانی (سەد ساڵ تەنیایی) نەكرابوو بە پۆڵەندی. لەو كاتانەدا زیاتر وەك ڕۆژنامەنووسێك و بەهۆی ئەو ڕاپۆرتە هەواڵانەی لەسەر ئەمەریكای لاتین بڵاوی دەكردنەوە ناسرابوو. هەمیشە بە هاوڕێیەكی خۆم داناوە، وەك خۆشم زۆر گونجاو بووم لەگەڵیدا. زۆر هەست بەشانازییەكی گەورە دەكەم كە ئەو شوێنە بەڕێوە دەبەم كە ماركیز سەرۆكایەتی دەكات، كە (كۆمەڵەی ڕۆژنامەنووسی ئەیبیری- ئەمەریكی- نوێ)یە.

سەرەڕای ئەوەی من زۆر سەرسامم بە ڕۆمانەكانی، بەڵام من بۆ خۆم هەست دەكەم مەزنیی (ماركیز) لە لێكۆڵینەوە و بەدواداچوونە ڕۆژنامەنووسییەكانیەوە سەرچاوەی گرتووە و بە ڕای من ڕۆمانەكانی لە دەقە ڕۆژنامەنووسییەكانیەوە هاتوونەتەبوون. چونكە ئەو بەرهەمانەی بەشێوەی پارچەی هونەریی لە ڕۆژنامە و گۆڤارەكاندا بڵاودەكردەوە و دواتریش گەشەی كرد و بوون بە پارچەی هونەریی لە خەیاڵ دروستكراو.

 سەرچاوە: بیان- ژمارە (٢٣٧)- ١٨ی نۆڤەمبەری٢٠٠٢.


ئەم بابەتە 85 جار خوێندراوەتەوە