Adonis.jpg

سه‌ره‌تا، لاسایكردنه‌وه‌، ناسنامه‌

ئه‌دۆنیس - وه‌ر‌گیڕانى ته‌ڵعه‌ت تاهیر

1

ئه‌دگارى دیار و راسته‌وخۆ له‌ كاره‌ مه‌زنه‌كانى داهێناندا بریتییه‌ له‌ فۆرمه‌ جیاوازه‌كه‌ى. فۆرمیش جیاواز نابێت ته‌نیا ئه‌و كاته‌ى مانایه‌كى جیاواز ده‌گوازێته‌وه‌. كه‌واته‌ فۆرم بوونى نییه‌ ته‌نیا به‌ ده‌رچوون نه‌بێ له‌ ماناى پێشخۆى. ئه‌م ده‌رچوونه‌ش ده‌بێ گۆڕانێك بێت له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان وشه‌كان و شته‌ هه‌ست پێكراوه‌كان، یان زانراوه‌كان، له‌هه‌مانكاتدا له‌و په‌یوه‌ندییانه‌ش له‌ نێوان وشه‌كان و شته‌ هه‌ست پێنه‌كراوه‌كان، یان ئه‌بستراكته‌كان، ئه‌مه‌ گۆڕانێكه‌ له‌ په‌یوه‌ندى مرۆڤ به‌ جیهانه‌وه‌ له‌سه‌ر ئاستى زمان و ئاستى كیاندا.

له‌به‌ر ئه‌وه‌یش كه‌ زمان مه‌رجى هه‌موو مه‌عریفه‌یه‌كه‌، كه‌واته‌ له‌ شێوه‌كانى ده‌ربڕینیدا پێوه‌رێكه‌ بۆ مه‌وداى دۆزینه‌وه‌ى مه‌عریفیى، یان بۆ مه‌وداى دوباره‌ بوونه‌وه‌ یان جیاوازییه‌ مه‌عریفییه‌كان، چونكه‌ فۆرم ته‌نیا ده‌فرێك یان پۆشاكێك نییه‌، به‌ڵكو وزه‌یه‌كه‌ بۆ به‌رهه‌مهێنانى په‌یوه‌ندیى له‌ نێوان وشه‌ و وشه‌، له‌نێوان وشه‌ و شتدا، له‌ نێوان مرۆ و زماندا، له‌نێوان مرۆ و جیهاندا. سه‌ربارى ئه‌مانه‌ش زمانى شیعریى به‌ ته‌نیا شایه‌ت نییه‌ بۆ بوون، به‌ڵكو بوونێكى جوڵه‌دار و چالاكه‌. پێم بڵێ شێوه‌ى ده‌ربڕینى شیعریت چییه‌، پێت ده‌ڵێم شیعرت چۆنه‌، پێت ده‌ڵێم زمانت چییه‌، مه‌عریفه‌ت چییه‌ و تۆ كێیت.

له‌م ئاسته‌دا وێكچوون و هاوته‌ریبوون هیچ رۆڵێكى مه‌عریفى یان ئیستاتیكى نامێنێ، به‌ڵكو وێكچوون ده‌بێته‌ شتێكى مه‌حاڵ، ناسنامه‌ش له‌سه‌ر وێكچوون و وه‌رگرتنى ماهییه‌تى دیكه‌ نه‌وه‌ستاوه‌، به‌ڵكو له‌سه‌ر جیابوونه‌وه‌ و جیاوازویى ده‌وه‌ستێت، ناسنامه‌ له‌وه‌دانییه‌ كه‌ هه‌یه‌، به‌ڵكو له‌سه‌ر له‌وه‌دایه‌ كه‌ هێشتا نه‌بووه‌، نه‌ك له‌وه‌ى كۆتایى هاتووه‌، به‌ڵكو له‌وه‌یه‌ كه‌ كۆتایى نه‌هاتووه‌، نوسین نابێته‌ گواستنه‌وه‌ به‌ڵكو ده‌بێته‌ گه‌ڕان، به‌وپێیه‌ش ده‌بێته‌ مه‌وداى ئه‌گه‌ره‌كان و گۆڕه‌پانى ململانێ، به‌مشێوه‌یه‌ هه‌موو پێشوه‌خته‌كان تێده‌په‌ڕێنێ، بونیاده‌ هونه‌رى و روناكبیرییه‌ پێشوه‌خته‌كان تێده‌په‌ڕێنێ كه‌ په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵدا هه‌بووه‌. ئیتر ئه‌وه‌ مانا نییه‌ نوسین دێنێته‌كایه‌وه‌، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌: نوسین خۆى مانا به‌رهه‌م دێنێ، ئیتر نوسین ئه‌وه‌ وه‌همه‌ى نامێنێ كه‌ موژده‌ ده‌به‌خشێ، كه‌ روونده‌كاته‌وه‌ و شیده‌كاته‌وه‌، كه‌ هه‌موو نهێنییه‌كان ئاشكرا ده‌كا. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌بێته‌ پرسیارێك و نهێنییه‌ك بۆ نهێنییه‌كان زیاد ده‌كا، نوسین ده‌بێته‌ شاراوه‌، نه‌ك ئاشكرا.

ده‌رچوونى نوسین له‌ بێگومانى و ئاگایى (به‌ عه‌قلانى كردن) و روونیى، ده‌كاته‌ چوونه‌ ناو كوده‌تایه‌كى مه‌عریفى تیایدا (مانا) بوونى خۆى له‌ ده‌ره‌وه‌ى خۆى و رۆشه‌نبیرییه‌ باوه‌كه‌ى نادۆزێته‌وه‌، به‌ڵكو مانا له‌ خودى تێكستدا خۆى ده‌دۆزێته‌وه‌.

نوسین له‌م ئاسته‌دا گه‌ڕانێكه‌ بۆ سه‌رله‌نوێ دروستكردنه‌وه‌ى جیهان. له‌مه‌شدا ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ روونبێته‌وه‌ كه‌ چۆن نوسین له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى عه‌ره‌بیدا ئاوێته‌ى ناسنامه‌ بووه‌، به‌شێوه‌یه‌ك پێویستى به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ى هه‌نووكه‌یى هه‌یه‌ بۆ دیاریكردنى ئاستى ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا، په‌یوه‌ندى نێوان مرۆڤ و بوون، نێوان عه‌قل و بوون، چونكه‌ ناسنامه‌ له‌و په‌یوه‌ندیه‌دا ناسنامه‌ى بوون نییه‌، به‌ڵكو ناسنامه‌ى پابه‌ندبوونه‌.

سروشتیشه‌ له‌ په‌یوه‌ندى له‌مجۆره‌دا شوێنێك نه‌بێت بۆ سه‌یر كردنى شیعر به‌و وه‌سفه‌ى نزیكبوونه‌وه‌یه‌كى مه‌عریفى و ئیستاتیكى بێت و دوور له‌ هیچ پابه‌ندبوونێك له‌خودى خۆیدا گرنگى وه‌رگرێت. چونكه‌ له‌و ناسنامه‌یه‌دا پێشینه‌ بۆ شیعر نییه‌، وه‌ك شیعر. به‌ڵكو بۆ پابه‌ندبوونیه‌تى، شیعر به‌رله‌وه‌ى زمان بێ، پابه‌ندبوونه‌. بۆیه‌ به‌ده‌گمه‌ن شیعر وه‌كو شیعر ده‌بینین، به‌ڵكو شیعرمان هه‌یه‌ به‌و وه‌سفه‌ى ئامرازه‌، به‌و مه‌ودایه‌ى چه‌نده‌ په‌یوه‌ندى به‌ ئامراز بوونه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ كێشه‌یه‌كى نه‌ته‌وه‌یى گشتى، شیعر پێشوه‌خته‌ مه‌حكومه‌ به‌ هه‌موو ئه‌و شته‌ بێبنه‌ما باوانه‌ى گشتین. شیعر مه‌حكومه‌ به‌ ئاشكرایى، بۆیه‌ هیچ روناكیه‌كى تێدا نییه‌، روناكیش نایه‌ت ته‌نیا له‌ نهێنیه‌وه‌ نه‌بێت.

 

2

به‌پێى ئه‌وه‌ى گوتمان: ده‌بینین، كه‌ فۆرم ته‌نیا مه‌سه‌له‌یه‌كى ته‌كنیكى نییه‌ (وه‌ك چۆن ده‌گوترێ) به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، مه‌سه‌له‌یه‌كه‌ په‌یوه‌ندى به‌ روانگه‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر داهێنان هه‌وڵێك بێت بۆ دركاندنى ئه‌وه‌ى هێشتا دانه‌هێنراوه‌، خۆى نانوێنێ ته‌نیا له‌ فۆمێك كه‌ پێشتر نه‌بووه‌، ئه‌گه‌ر مانا هه‌بوو، ئه‌وه‌ له‌ فۆرمدایه‌ و هه‌ر له‌ویشدا ده‌ستپێده‌كا. كه‌واته‌ مه‌سه‌له‌كه‌ له‌ داهێناندا مه‌سه‌له‌ى گه‌یاندن نییه‌، به‌ڵكو مه‌سه‌له‌ى گه‌ڕانه‌. سه‌رله‌نوێ دروستكردنه‌وه‌ى جیهان پێویستى به‌ فۆرمێكه‌ له‌ ئاستى ئه‌و توخمانه‌ى ده‌ستیان هه‌یه‌ له‌ دروستكردنى ئه‌م گه‌ردوونه‌. فۆرم ته‌نیا دارشتنێكى پڕ ورده‌كارى، یان ته‌نیا رێكخستن و ریزكردنى رسته‌ و زاراوه‌كان نییه‌. فۆرم له‌یه‌ككاتدا پانى و به‌رزى و قووڵییه‌. فۆرم نانێردرێت ته‌نیا به‌ره‌و خۆى نه‌بێ، له‌خۆیه‌وه‌ بۆ خۆى، له‌خودى به‌ تێكستبوونیه‌وه‌ واتاكان و ئاماژه‌كان له‌دایك ده‌بن. گه‌ر ئاڵۆزیه‌كیش هه‌بێت ئه‌وا په‌رده‌ نییه‌ قه‌صیده‌ى داپۆشیبێت، به‌وجۆره‌ى پێویست بكا ئه‌و په‌رده‌یه‌ بدڕێنین تاوه‌كو تێیبگه‌ین. به‌ڵكو ئاڵۆزیى خۆى دڵى ئه‌و جیهانه‌یه‌ كه‌ تێكست تیایدا ده‌جوڵێ و نهێنیى جیهانه‌كه‌یشه‌. لێره‌شدا شیعر هیچ به‌هایه‌كى نابێ ته‌نیا به‌وه‌ى له‌و ئاڵۆزیه‌دا بگه‌ڕێ / وه‌ك گه‌ڕان و دۆزینه‌وه‌. شیعر له‌م ئاسته‌دا تێكه‌ڵه‌یه‌كه‌ له‌ نیگه‌رانى و گومان و پرسیاركردن، چه‌ند دووریشه‌ له‌و عه‌قله‌ متمانه‌دارانه‌ى كه‌ به‌ هێمنى له‌سه‌ر بانى ئه‌م جیهانه‌ غلۆر ده‌بنه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ى مێگه‌لى زیخ و چه‌و بن. ئه‌گه‌ر زانیشمان كه‌ زاتیى تایبه‌ت له‌ نوسیندا خۆى له‌ فۆرمدا ده‌بینێته‌وه‌، یان ئه‌وه‌ى ناومان ناوه‌ ناوه‌ڕۆك یان واتا، نابێته‌ زاتیى تایبه‌ت ته‌نیا ئه‌وكاته‌ نه‌بێت كه‌ فۆرمێكى تایبه‌تى هه‌بێت، ته‌نیاش به‌ تایبه‌تمه‌ندیى فۆرمه‌كه‌ى، لێره‌وه‌ مه‌سه‌له‌ى فۆرم به‌م مانایه‌ و به‌م ئاسته‌، وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ سه‌ره‌تا بێت له‌ نوسینى عه‌ره‌بیدا، ئه‌مه‌ش ناچارى ئه‌م پرسیاره‌كان ده‌كا:

ئایا شاعیرى عه‌ره‌بیى مانایه‌كى نوێ ده‌به‌خشێته‌ شیعر و مامه‌ڵه‌ى شیعرى، یان ئایا هه‌ر له‌ به‌خشراو ده‌مێنێته‌وه‌، جۆگه‌له‌ له‌باو ده‌كاته‌وه‌ و هه‌مه‌ره‌نگی ده‌كا ؟ ئه‌مڕۆ، پێم وایه‌ ئه‌مه‌یه‌ یه‌كه‌مین پرسیار له‌ شیعرى عه‌ره‌بیدا.


ئەم بابەتە 79 جار خوێندراوەتەوە