Sherzad_Hasan.jpg

شێرزاد حه‌سه‌ن پێش ڕاپه‌ڕین و دوای ڕاپه‌ڕین: زمانی خود و زمانی ئایدیۆلۆژیا

له‌ ناوه‌ڕاستی حه‌فتاکانه‌وه‌ هه‌تا ڕاپه‌ڕین، (شێرزاد حه‌سه‌ن) ئه‌و چیرۆکنووسه‌یه‌، که‌ له‌ناو گه‌رمه‌ی ڕووداوه‌ زه‌قه‌کانی باشووری کوردستاندا خه‌ریکی دامه‌زراندنی واقیعێکی دیکه‌ی جیاوازه، جیاوازتر‌ له‌و واقیعه‌ی به‌شێکی زۆری نووسه‌ری ئێمه‌ خه‌ریکی کۆپیکردنین. دیاره‌ لێره‌دا نابێت هه‌ر له‌ بواری چیرۆکدا ناوێکی دیکه‌ش فه‌رامۆش بکه‌ین، که‌ ئه‌ویش (سه‌لاح عومه‌ر)ی چیرۆکنووسه‌. (سه‌لاح عومه‌ر)یش گرنگییه‌کی گه‌وره‌ی به‌ ڕاناوی که‌سی یه‌که‌می تاک داوه‌، که‌ له‌و کاته‌دا ئه‌و ڕاناوه‌ به ‌ته‌واوی له‌ژێر کۆنترۆڵی ڕاناوی که‌سی یه‌که‌می کۆدا بوو. ئه‌گه‌رچی (سه‌لاح عومه‌ر) که‌متر بایه‌خی به‌ ئاستی زمان و ده‌ربڕین ده‌دا، بەڵام توانیی گێڕانه‌وه‌ به‌ ئاڕاسته‌یه‌کی دیکه‌دا ببات، ئه‌ویش به‌ دانانی چه‌ند که‌ناڵێکی لۆکاڵی بۆ ته‌عبیر کردن له‌ خودی کاره‌کته‌ر له‌پاڵ گێڕانه‌وه‌ی سێنتراڵدا و خوڵقاندنی واقیعی سایکۆلۆژی، که‌ بۆ ئه‌و کاته‌ وەکوو جۆرێک له‌ تازه‌گه‌ری خۆی ده‌رده‌خست. له‌ شیعردا دوو ناوی دیکه‌ هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌دا خۆیان ده‌رده‌خه‌ن. ئه‌وانیش (قوبادی جه‌لیزاده‌) و (محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمان)ن. ئه‌وسا ڕاناوی که‌سی یه‌که‌می تاک‌ وەکوو مه‌نفایه‌ک وابوو، که‌م نووسه‌ر له‌ خۆی ڕاده‌بینی هه‌ڵیببژێرێت، چونکه‌ پێش هه‌موو شتێک له‌ شوناسه‌کانی نه‌ته‌وه‌ و نیشتمان و شۆڕش داده‌ماڵرا. کاتێک مێژوونووسانی ئه‌ده‌ب، که‌ هه‌تا ئێستا لای ئێمه‌ ئەو بوونەیان نییه‌، بیانه‌وێت مێژووی ئه‌ده‌ب له‌ ناوه‌ڕاستی حه‌فتاکانه‌وه‌ هه‌تا ڕاپه‌ڕین بخوێننه‌وه‌، باوه‌ڕم وایه‌ بایەخی گرنگ بەم شێوازی نووسینه دەدەن‌، که‌ چ له‌ شیعر و چیرۆک و چ له‌ ڕه‌خنه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ش به‌ ئاڕاسته‌یه‌کی زۆر جیاواز کاری کردووه‌، با له‌ ڕووی چه‌ندایه‌تییشه‌وه کاریگه‌ریی گه‌وره‌ و فراوانی نه‌بووبێت، بەڵام له‌ ڕووی چۆنایه‌تییه‌وه‌ سه‌ره‌تایه‌کمان پێشان ده‌دات بۆ دامه‌زراندنی خه‌ون و یۆتۆپیای تاکه‌کان له‌ناو ئه‌ده‌ب و فیکردا‌. لێره‌یشدا مه‌به‌ستمان له‌ ڕاناوی که‌سی یه‌که‌می تاک به‌ مانا گراماتیکییه‌که‌ی نییه‌، به‌ڵکوو مه‌به‌ستمان له‌و خوده‌یه‌، که‌ توانای بیرکردنه‌وه‌ و ده‌ربڕینی هه‌یه‌ له‌ خۆی.

(شێرزاد حه‌سه‌ن) له‌ناو ئه‌ده‌بی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا ئاڕاسته‌یه‌کی ته‌واو جیاوازی بۆ تێڕوانین دۆزییه‌وه‌، که‌ ئه‌ویش ڕۆچوون بوو به‌ ناو خودی خۆی و خودی بابه‌تیش. به‌ مانایه‌کی دیکه،‌ ئه‌و چیرۆکنووسه‌ له‌ ناخی خۆیه‌وه‌ ناخی شته‌کانیشی ده‌بینی. دامه‌زراندنی واقیعی سایکۆلۆژی له‌ شوێنی واقیعی کۆمەڵایەتی وه‌ستانه‌وه‌یه‌ک بوو بەرانبەر به‌ دەستەڵاتی مێژوو، که‌ خۆی جۆرێک زمانی تایبه‌تی به‌سه‌ر نووسه‌ردا ده‌سه‌پاند، به‌وه‌ی چۆن ته‌عبیری لێ بکات. زمانی (شێرزاد حه‌سه‌ن) هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ناته‌بایی بوو له‌گه‌ڵ زمانی مێژوودا. (شێرزاد حه‌سه‌ن) له‌و سه‌رده‌مه‌ وێنه‌ی (محه‌مه‌د عومه‌ر عوسمان)، (قوبادی جه‌لیزاده‌) و (سه‌لاح عومه‌ر) نه‌ک خودی ناچار نه‌ده‌کرد پابه‌ندی بابه‌ت ببێت، به‌ڵکوو تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ سه‌ربه‌ستی ده‌کرد، که‌ له‌ ڕێگای تێڕوانینی خۆیه‌وه‌ (بابه‌ت= واقیع)ێکی دیکه‌ی جیاواز‌ بخوڵقێنێت. له‌مه‌وه‌ یه‌که‌مین مه‌رجی تێک شکاند، ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوو، که‌ تا ئه‌و کاته‌یش ئه‌ده‌ب دەبووایە‌ باس له‌و ئاسووده‌ییانه‌ بکات، که‌ ئایدیۆلۆژیا له‌ مانیفێسته‌کانی خۆیدا نوقڵانه‌ی بۆ لێ ده‌دان. کاره‌کته‌ره‌کانی (شێرزاد حه‌سه‌ن) به ‌دوای نیگه‌رانی و دڵه‌ڕاوکێدا گه‌ڕان، نه‌وه‌ک ئاسووده‌یی‌. جیاوازیی نێوان ئاسووده‌یی و نیگه‌رانییش له‌ ساده‌ترین پێناسه‌دا ئه‌وه‌یه‌، که‌ یه‌که‌میان چوارچێوه‌یه‌کی هه‌یه‌ و له‌ژێر دەستەڵاتی ناوناندایه‌، بەڵام دووه‌میان سه‌ربه‌خۆ له‌ ده‌ره‌وه‌ی چوارچێوه‌کاندا ده‌ژی. (نیگه‌رانی) له‌ به‌رده‌م لێکدانه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌کاندا کراوه‌یه‌ و له‌ درێژبوونه‌وه‌یه‌کی به‌رده‌وامدایه‌. هه‌موو داهێنانێکیش قووڵکردنه‌وه‌ی نیگه‌رانییه‌کانه‌. لێره‌وه‌یه‌ سیومبۆله‌کانی ئه‌ده‌ب و ئه‌وانه‌ی ئایدیۆلۆژیا ئه‌وه‌نده‌ له‌ یه‌کتر جیاوازن.
ئه‌ده‌بی ئایدیۆلۆژیا خۆی له‌ مه‌سه‌له‌ زه‌ق و هه‌ستیاره‌کانی نه‌ته‌وه و نیشتمان‌ ده‌ئاڵێنێت، به‌و مه‌به‌سته‌ی ڕای گشتی بجووڵێنێت و سه‌رمایه‌ییه‌کی کۆمەڵایەتی بۆ خۆی مسۆگه‌ر بکات. به‌و مه‌به‌سته‌یش خۆی له‌په‌نا ئه‌وانه‌دا وەکوو پیرۆزییه‌ک قایم بکات و نه‌هێڵێت ڕه‌خنه‌ هه‌ڵیبوه‌شێنێته‌وه‌. وەکوو (پیر بۆردیۆ) باوه‌ڕی وایه (ڕای گشتی)‌ له‌لایه‌ن ئایدیۆلۆژیاوه‌ به‌ مه‌به‌ستی به‌ده‌ستهێنانی ڕه‌وایه‌تی پشتی پێ ده‌به‌سترێت. ئه‌ده‌بی سه‌ربه‌خۆ له‌ شته‌ بچووک و په‌راوێزخراوه‌کانه‌وه‌ دنیای خۆی داده‌مه‌زرێنێت.

ڕاپه‌ڕین زه‌مینه‌یه‌کی دیکه‌ی بۆ ئه‌ده‌بی ئایدیۆلۆژیا هێنایه‌ گۆڕێ. له‌ناو جۆشوخرۆشی خۆیدا ئاشته‌واییی نێوان نووسه‌رانی ئایدیۆلۆژیای مسۆگه‌ر کرد، که‌ پێشتر به‌ هۆی دابه‌شبوونی جیۆگرافیا و سیاسه‌ته‌وه‌ جۆرێک لێکترازانی دروست کردبوو. به‌ مانایه‌کی دیکه،‌ نه‌ته‌وه‌ و نیشتمان به‌وانه‌ به‌خشرانه‌وه‌، که‌ پێشتر به ‌هۆی هه‌ڵوێستی سیاسییه‌وه‌ لێیان سه‌ندرابووه‌وه‌. ڕوونتر دابه‌شکرنی نووسه‌ری ئایدۆلۆژی به‌سه‌ر شۆڕشگێڕ و ناشۆڕشگێڕ، پاک و ناپاکدا چیتر کاری پێ نه‌ده‌کرا، که‌ تەنیا له‌ ڕووی دیدگای سیاسییه‌وه له‌ چه‌مک و که‌یسه‌کانی نه‌ته‌وه‌ و نیشتمان و چین و خه‌باتدا‌ جیاواز بوون، نه‌ک له‌ دیدگایان بۆ شێوازه‌کانی ده‌ربڕین و زمان و دامه‌زراندنی مه‌عریفه و جیاکردنه‌وه‌ی ئاسته‌کانی خوێندنه‌وه‌‌. له‌مه‌وه‌ ئایدیۆلۆژیا ده‌یتوانی به‌ هێزێکی گه‌وره‌تره‌وه‌ زیاترین نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ند به‌ره‌و به‌دیهێنانی خه‌ونه‌کانی خۆی ئاڕاسته‌ بکات. به‌ ئاشتکردنه‌وه‌ی کوڕه‌کانی، خۆی وەکوو باوکێک له‌ناو کۆشکی پیرۆزیدا قایم کرد و بۆی هه‌بوو له‌ناو ڕێتواڵی ئایینی _ میتۆلۆژیدا ئه‌و کوڕانه‌ی بکاته‌ قوربانی. سه‌رنج ده‌ده‌ین نووسه‌ر (ڕۆڵه‌ی قوربانیی دەستەڵات)، تەنیا بۆی هه‌بووه‌ به‌ پیرۆزیی شه‌ڕه‌کاندا هه‌ڵبڵێت. له‌ هیچ یه‌کێک له‌و ئاشتبوونه‌وه‌ و ئاگربه‌ستانه‌ی دواتر‌دا، ئێمه‌ (کوڕ= نووسه‌ر)ێک نابینین‌ له‌لایه‌ن (باوک = ئایدیۆلۆژیا)ه‌وه نه‌ک‌ پرسی پێ کرابێت، به‌ڵکوو ئاگاداریش کرابێته‌وه‌.

له ‌پاڵ ئه‌م زۆرینه‌یه‌دا ئێمه‌ هاوکات نوخبه‌یه‌کمان هه‌یه‌، که‌ ئاڕاسته‌یه‌کی دیکه‌ی پێچه‌وانه‌ ده‌گرێت. ئه‌و نوخبه‌یه‌، که‌ سانسۆری سه‌رده‌می دیکتاتۆر ڕێگای ده‌رکه‌وتنی لێ گرتبوو، له‌و کاته‌دا به ‌شێوه‌یه‌کی چاوه‌ڕواننه‌کراو ده‌رده‌که‌وێت. هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی پێشتر ده‌که‌وتنه‌ سه‌رووی خوێندنه‌وه‌وه‌، ئه‌و دایانده‌گرێته‌ ژێر دەستەڵاتی خوێندنه‌وه‌ و پشکنینه‌وه‌. هه‌ر وایه‌، نووسه‌ر و فه‌یله‌سووفان هه‌میشه‌ له‌ دوای ڕووداوه‌ گه‌وره‌کان به‌ چه‌مکه‌کانی خۆیان و ئه‌وانی دیکه‌یشدا ده‌چنه‌وه‌. سێ ساڵ له‌مه‌وبه‌ریش به ‌شێوه‌یه‌کی هه‌ندێک جیاواز له‌ وەڵامی پرسیارێکدا له‌باره‌ی چاوپێخشاندنه‌وه‌ی میتۆد و چه‌مکه‌کانه‌وه‌‌ دواوم. با (یۆرگین هابێرماس) به‌ نموونه‌ بهێنینه‌وه‌، که‌ دوای ڕووخانی ڕژێمی نازیی ئه‌ڵمانی نه‌ک هه‌ر به‌و‌ مێژووه‌، به‌ڵکوو له‌پێناوی ڕزگارکردنی زاتی ئه‌ڵمانی به‌ خودی فه‌یله‌سووفه‌کانی ئه‌و ماوه‌یە‌یشدا چووه‌وه‌، وەکوو له‌باره‌ی خۆیه‌وه‌ ده‌ڵێت: (من به‌رهه‌می چاوپێخشاندنه‌وه‌ی په‌روه‌رده‌م). هه‌ر له‌ ئه‌ڵمانیادا نووسه‌ری وەکوو (هاینرێش بۆیل)مان هه‌یه‌، که‌ له‌ ڕێگای ڕۆمان و چیرۆکه‌کانیه‌وه‌ به‌ناو نهێنییه‌کانی ئه‌و مێژووه‌ فه‌رمییه‌دا ڕۆ ده‌چێت و هه‌وڵی ڕووتکردنه‌وه‌ی ده‌دات. ڕاسته‌ ئێمه‌ ناتوانین خۆمان له‌گه‌ڵ ئه‌واندا به‌راورد بکه‌ین. ئایدیۆلۆژیا لای ئه‌وان، که‌ به‌رهه‌می مێژوویه‌کی پڕ له‌ چالاکیی فیکری بوو، گه‌یشته‌ ئاستی گه‌نده‌ڵبوون، بەڵام لای ئێمه‌ ئایدیۆلۆژیا له‌ناو میکانیزمێکی به‌رگریدا به‌ ڕێوه‌ چووه، به‌وه‌ی هه‌موو چالاکییه‌کی فیکری و ئه‌ده‌بی و هونه‌ریی ئێمه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی مێژوودا بووه‌‌. ئایدیۆلۆژیای سیاسیی ئێمه هه‌ر‌ خۆی له‌ ده‌ره‌وه‌ی مێژووه‌وه‌ وێنای خۆی و ئه‌ویدیکه‌ی کردووه‌. (هابێرماس) به‌ ویژدانی پڕ له‌ گوناهی ئه‌ڵمانیدا چووه‌وه‌، بەڵام ئه‌و نوخبه‌یه‌ی ئێمه‌ پێش هه‌موو شتێک چاوی به‌و گوناهانه‌دا خشانده‌وه‌، که‌ ده‌رهه‌قمان کرابوون. له‌ لایه‌کی دیکه ئه‌و نوخبه‌یه‌‌ ده‌یویست ئه‌و گوناهانه‌ له‌وه‌ ڕزگار بکات، که‌ له‌لایه‌ن ئایدیۆلۆژیای خۆماڵییه‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی دژه‌هێرش به ‌کار بێن، به‌وه‌ی له‌ قوربانییه‌وه‌ بۆ جه‌لاد بمانگۆڕێت، بگره‌ هه‌وڵی دا ئه‌و گوناهانه‌ به‌ره‌و داهێنان ئاڕاسته‌ بکات، که‌ ئه‌مه‌ دواتر چه‌ند تێکستێکی جیاواز له‌ فۆرم و زمانی ده‌ربڕیندا به ‌ده‌سته‌وه‌ ده‌دات. ترسی ئه‌و نوخبه‌یه‌ی ئێمه‌ ئه‌وه‌ بوو، که‌ له‌و زه‌مینه‌یه‌دا فیکر و ئه‌ده‌بمان ئه‌وه‌نده‌ی دیکه‌ به‌ره‌و ساده‌یی و ساکاری ئاڕاسته‌ بکرێن. ئه‌و نوخبه‌یه‌ پێی وابووه‌ نووسین به‌رپرسیاریه‌تییه‌ و خۆی بەرانبەر به‌ هه‌موو تێکشکانه‌کان به‌ به‌رپرسیار زانیوه‌. ئەو نوخبەیە له‌ بەرانبەر زۆرینه‌ی نووسه‌رانی ئایدیۆلۆژیادا پڕۆژه‌ جیاوازه‌کانی خۆیان درێژه‌ پێ دا، بەڵام نابێت هه‌ر لایه‌کی ئه‌مه‌ ببینین، به‌ڵکوو لایه‌کی دیکه‌یشمان هه‌یه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌، که‌ هه‌ر له‌ دوای ڕاپه‌ڕینیشه‌وه‌ ئایدیۆلۆژیا به‌شێوه‌یه‌کی زۆر دیماگۆژییانه خۆی‌ خسته‌ ڕوو.

ئه‌و زمانه‌ی (شێرزاد حه‌سه‌ن) له ‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ چ پێی ده‌نووسێت و چ له‌ میدیاکاندا پێی ده‌دوێت، ئایدیۆلۆژیایه‌کی ڕووته‌. ئێمه‌ بۆیه‌ (شێرزاد حه‌سه‌ن) به‌ نموونه‌ ده‌هێنینه‌وه‌، چونکه‌ دیارترین چیرۆکنووسی پێش ڕاپه‌ڕینه‌ و ئه‌مڕۆ ‌لای خوێنه‌ری ئێمه‌ گرنگیی خۆیی هه‌یه‌.

له‌ دوا گفتوگۆی خۆیدا ئه‌مه‌ی گوتووه‌: "من هه‌ست ده‌که‌م 1400 ساڵه‌ که‌لتووری عه‌ره‌ب _ ئیسلام داغانی که‌لتووری کورد ده‌کات. ئه‌وان که‌ له‌ بیابانه‌کانه‌وه‌ دێن، به‌ باوه‌ڕی من جگه‌ له‌ خۆڵ و لم هیچی تر له‌گه‌ڵ خۆیاندا ناهێنن. پێم وایه‌ یه‌کێکه‌ له‌ ده‌رده‌کانی ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌، که‌س نه‌وێراوه‌ دراسه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ی قووڵ له‌باره‌ی کاریگه‌رییه‌ نێگه‌تیڤه‌کانی که‌لتووری عه‌ره‌ب _ ئیسلام ئه‌نجام بدات، بەڵام من به‌ خۆم له‌ زۆر شوێنه‌کانمدا باسم له‌ کاریگه‌ری زۆر خراپی ئه‌و که‌لتووره‌ی عه‌ره‌ب _ ئیسلامه‌ کردووه"‌.
ئه‌گه‌رچی کاتێک باس له‌ دوا گفتوگۆی ئه‌و نووسه‌ره‌ بکه‌ین، ڕووبه‌ڕووی کێشه‌یه‌ک دێینه‌وه‌، به‌وه‌ی ئه‌و به‌رده‌وام و بێپسانه‌وه‌ له‌ ڕۆژنامه‌ و گۆڤار و ڕادیۆ و تیڤییه‌کاندا گفتوگۆی له‌گه‌ڵدا ده‌کرێت، بەڵام من مه‌به‌ستم ئه‌و گفتوگۆیه‌یه‌، که‌ ماوه‌یه‌ک له‌مه‌وبه‌ر له‌ سایتی ده‌نگه‌کاندا بڵاو کرایه‌وه‌. ئه‌مه‌ی (شێرزاد حه‌سه‌ن) ئایدیۆلۆژیایه‌، چونکه‌ به‌ هه‌مان زمان و شێوازی ئایدیۆلۆژیا ده‌ربڕاوه‌. که‌م که‌سی سیاسیی‌ حه‌فتاکان و هه‌شتاکان هه‌یه‌ له‌ سه‌ره‌تای ده‌ستپێکردنی ژیانی سیاسیدا ئه‌م شتانه‌ی ده‌قاوده‌ق نه‌گوتبن. ئه‌گه‌ر ئایدیۆلۆژیا هۆشیارییه‌کی ساخته‌ بێت وەکوو (مارکس) ده‌ڵێت، ئه‌وه‌ ئه‌و زانییاریانه‌ی (شێرزاد حه‌سه‌ن)، ئایدیۆلۆژیان، چونکه‌ له‌ناو ئه‌و ساده‌ییه‌یدا چاوبه‌ستکردن هه‌یه‌. پێمان ده‌ڵێت عه‌ره‌ب هه‌موویان بیاباننشینن و له‌ لم و خۆڵ زیاتریان نییه، که‌ ئه‌مه‌ ناڕاستە‌‌. ئه‌گه‌ر ڕاستیش بێت، ئه‌وه‌ ئه‌م زمانه‌ هیی نووسه‌رێک نییه‌، که‌ خوێنه‌رێکی زۆر چاوه‌ڕێی ده‌که‌ن شتی گرنگ و جیاوازی لێوه‌ ببیستن. ئه‌گه‌رچی ئێمه‌ لێره‌ مه‌به‌ستمانه‌ نیشانه‌کانی زمانی ئایدیۆلۆژیا لای (شێرزاد حه‌سه‌ن) دیاری بکه‌ین، نه‌وه‌ک خۆیشمان به ‌شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان ڕۆ بچینه‌ ناو ئه‌و زمانه‌وه‌، بەڵام ناکرێت کاتێک ئه‌م زانیارییانه‌ ڕاست ده‌که‌ینه‌وه‌‌، له‌ناو ئه‌و ساده‌ییه‌دا ده‌ربچین. خۆ ئێمه‌ ئه‌گه‌ر لێره‌ له‌ بەرانبەر نووسه‌رێکدا نه‌بووینایه‌، که‌ ڕابردووێکی گه‌وره‌ی له‌ بواری چیرۆکدا هه‌یه‌، ئاماده‌ نه‌بووین ده‌ست بۆ کارێکی ئاوا ببه‌ین. ئه‌مه‌ زمانی ستانداردی چه‌ندین ساڵی ئێمه‌ بووه‌. ئه‌رکی سه‌ره‌کیی ئایدیۆلۆژیا ئاسانکردنه‌وه‌ و ڕوونکردنه‌وه‌ی شته‌کانه‌. وەکوو (پۆول ڕیکۆر) ده‌ڵێت: "هه‌موو ئایدیۆلۆژیاییه‌ک ساده‌که‌ره‌وه‌یه‌‌. ئامانجی ئه‌وه‌یه‌ دیدگایه‌کی گشتگیر نه‌ک هه‌ر بۆ کۆمه‌ڵ، به‌ڵکوو بۆ مێژوو و بگره‌ بۆ هه‌موو دنیایش به‌ ده‌سته‌وه‌ بدات".

هه‌ر که‌سێک جیاوازی له‌نێوان شوێنه‌کاندا بکات و پێی وا بێت شوێنێک له‌ شوێنێک خراپتره‌، یان باشتره‌، چیرۆکنووس ناتوانێت بیکات، چونکه‌ لای هه‌ر چیرۆکنووسێک ئه‌وه‌ ئه‌لفوبێیه‌، که‌ تێڕوانینی ئێمه‌یه‌ جوانییه‌کان له‌ شوێندا ده‌دۆزێته‌وه‌، بگره‌ چیرۆکنووس هه‌میشه‌ له‌و شوێنانه‌ ده‌گه‌ڕێت، که‌ لای خه‌ڵکانی دیکه‌ جێگای بایه‌خ نین. (ئۆمبێرتۆ ئیکۆ) له‌ (مێژووی ئیستاتیکا)دا پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرێت، که‌ جوانی له‌ناو تێڕوانین و خه‌یاڵی که‌سه‌کاندایه‌، نه‌وه‌ک له‌ناو شته‌کان خۆیاندا. ئه‌و شتانه‌ له‌لایه‌ن‌ تێڕوانینێکه‌وه جوانن و له‌لایه‌ن تێڕوانینێکی دیکه‌وه‌ ناشیرینن.‌ (ئیکۆ) ئه‌و چه‌مکه به‌ گۆڕانه‌کانی زه‌مه‌ن و کولتوور‌ه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌. مه‌گه‌ر (شێرزاد حه‌سه‌ن) خۆی نه‌بوو پێش ڕاپه‌ڕین له‌ناو زه‌لکاودا دنیایه‌ک جوانیی دۆزییه‌وه‌!

کاتێک ده‌ڵێین بیابان، خێرا شوێنێکی وشکوبرنگمان دێته‌ به‌ر چاو. له‌ شوێنێکی ئاوایشدا بۆ ئه‌وه‌ی له‌ شت بگه‌ڕێین، پێویستمان به‌وه‌یه‌ گه‌ڕانی ورد بکه‌ین. ئه‌مه‌ ئه‌و پرۆسێسه‌یه‌، که‌ گه‌رانتیی داهێنان ده‌کات. هه‌تا گه‌ڕانه‌کان وردتر و قووڵتر بن، ڕووبه‌ره‌کانی داهێنانیش گه‌وره‌تر ده‌بن. چیرۆکنووس لێره‌دا ڕێک ده‌بێت وەکوو جیۆلۆجیستێک ئه‌و خاکه‌ هه‌ڵبکۆڵێت و نهێنییه‌کانی تێدا بدۆزێته‌وه‌. باشه‌، له‌و بیابانه‌دا نه‌بوو نه‌وت دۆزرایه‌وه‌؟ ئایا بیابان نه‌بووەته‌ ئیلهامی سه‌دان چیرۆک و داستان؟ تۆ هه‌قت به‌سه‌ر ئایدیۆلۆژیاوه‌ چییه، که‌ ‌پێت ده‌ڵێت ئه‌و نه‌وته‌ دژی کورد به ‌کار هات و هه‌موو ئه‌و چیرۆک و داستانانه‌یش‌ فلسێکی قه‌ڵپ ناهێنن. پێمان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داگرتووه‌، که‌ ده‌بێت ئه‌ده‌ب له‌ زانست زیاتر شت له‌ واقیع به‌رهه‌م بهێنێت. زۆر نووسه‌ر هه‌ن‌ له‌پێش زانسته‌وه‌ به‌ ڕێگای خۆیان نهێنییان له‌ واقیعدا دۆزیوه‌ته‌وه‌. (دۆیستۆیەڤسکی) و (جه‌یمس جۆیس) له‌پێش سایکۆلۆجیسته‌کانه‌وه‌ زۆر نهێنییان له‌ ناخی کاره‌کته‌ر دۆزییه‌وه‌. (هێرمان میلفێل) له‌ (مۆبی دیک)دا وەکوو ڕه‌خنه‌گران ده‌ڵێن زۆر شتی له‌باره‌ی ده‌ریاوه‌ گوتبوو‌، که‌ هێشتا زانستی ڕووت پێی نه‌گه‌یشتبوون. ئه‌گه‌ر زانستی جیۆلۆجی نه‌وتی له‌ بیابان دۆزیبێته‌وه‌، ئه‌وا (شێرزاد حه‌سه‌ن)ی چیرۆکنووس نه‌ک هه‌ر هیچی تێدا نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌، به‌ڵکوو گاڵته‌یشی پێ ده‌کات. ئه‌مڕۆ چ قسه‌که‌ی (شێرزاد حه‌سه‌ن)، که‌ ده‌ڵێ عه‌ره‌ب هه‌ر لم و خۆڵه‌ و چ قسه‌ی ئه‌وانه‌ی ده‌ڵێن عه‌ره‌ب پیرۆزه‌، ڕه‌واجیان هه‌یه‌ و خه‌ڵکانێکی زۆر گوێیان لێ ده‌گرن، چونکه‌ له‌ پشت هه‌ردووکیانه‌وه‌ ئایدیۆلۆژیا هه‌یه‌. ئایدیۆلۆژیایش به‌رده‌وام له ڕێگای گوته‌ و درووشمی وەکوو ئه‌وه‌ی (شێرزاد حه‌سه‌ن)ه‌وه ڕای گشتی ده‌ورووژێنیت.

(ئیبراهیم که‌ونی)، که‌ ساڵی 2005 خه‌لآتێکی گه‌وره‌ی سوێدیی وه‌رگرت، هه‌موو ئه‌ده‌بی خۆی له‌سه‌ر بیابان دامه‌زراندووه‌. (عه‌بدولره‌حمان مونیف)یش هه‌ر وه‌ها. له‌ ئه‌ده‌بی گێتیدا نموونه‌ زۆره‌. (پاولۆ کۆیلۆ) له‌ ڕۆمانی (خیمیائی)دا دنیایه‌ک جوانیی له‌ بیاباندا ده‌رخستووه‌.

ئه‌گه‌ر بیبان هه‌مووی لم و خۆڵ بوو و عه‌ره‌بیش تەنیا بیابانی هه‌یه‌، ئه‌دی کێ ده‌وڵه‌تی حه‌زره‌مۆت و غه‌ساسینه‌ و سه‌به‌ء و کینده‌ی دامه‌زراند؟ کێ ئه‌و هه‌موو شیعره‌ی نووسی؟ خۆ ئه‌و کاته‌ یه‌ک بست زه‌ویی (شێرزاد حه‌سه‌ن)یان داگیر نه‌کردبوو. کێ بازاڕه‌کانی عوکاز و مه‌جه‌نه‌ و ذی المجازی به ‌ڕێوه‌ ده‌برد؟ ئه‌گه‌ر ئه‌وانه‌ خاوه‌نی بازرگانی نه‌بوون، بازاڕیان بۆچی بوو؟ چۆن ده‌گه‌یشتنه‌ شام و ئالوگۆڕی بازرگانییان ده‌کرد؟ من ڕاشکاوانه‌ ده‌ڵێم له‌ناو هیچ چوارچێوه‌یه‌که‌وه‌‌ سه‌یری مێژوو ناکه‌م، بەڵام ده‌زانم کولتوورێک ئه‌گه‌ر چالاکیی فیکری و بیرکردنه‌وه‌ی تێدا نه‌بووبیت، ناتوانێت ئایین به‌رهه‌م بهێنێت، چونکە ئایین بەشێکە لە پرۆسێسی پەرەسەندنی هۆشیاری، وەک چۆن تێپەڕاندنیشی بەردەوامیی ئەو پرۆسێسەیە. دیاره‌ جیاوازیی زۆره‌ له‌نێوان به‌رهه‌مهێنانی ئایین و لاساییکردنه‌وه‌یدا. میسرییه کۆنه‌‌کان عه‌ره‌ب نین و له‌ بیابان  شارستانیەتی گەوەرەیان دامه‌زراند.

(شێرزاد حه‌سه‌ن) له‌ ڕێگای ئه‌و گوته‌یه‌وه‌ نامانگه‌ڕێنێته‌وه‌ ناو بیرکردنه‌وه‌ و تێڕامانه‌وه‌، وەکوو ئه‌وه‌ی چاوه‌ڕێمان ده‌کرد ئاوامان لێ بکات، به‌ڵکوو ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئاستێکی خوارتره‌وه‌، که‌ ئاستی مامه‌ڵه‌کردنه‌ له‌گه‌ڵ زانیاریدا، چونکه‌ هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ (شێرزاد حه‌سه‌ن) ئه‌م سه‌ره‌نجامه‌ی له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ و تێڕامان دانه‌مه‌زراندووه‌. له‌ ڕێگای ئه‌و گوته‌یه‌وه‌ ناچارمان ده‌کات به‌و زمانه‌ له‌گه‌ڵی بدوێین، که سووک و ئاسان‌ ده‌ڵێت نه‌خێر، ئه‌وه‌ی تۆ گوتووته‌ هه‌ڵه‌یه‌ و ڕاستییه‌که‌ی به ‌شێوه‌یه‌کی دیکه‌یه، که‌ ئه‌مه‌یش خراپترین ئاستی گفتوگۆیه‌‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ ئه‌م نووسینه‌ی ئێمه‌ هیچ په‌رۆشی ئه‌وه‌ نییه‌ وەکوو فیکری ڕەخنەیی بخوێنرێته‌وه‌، چونکه‌ کۆنتاکت له‌گه‌ڵ زانیاریدا ده‌کات، نه‌وه‌ک لەگەڵ فیکردا. (خوسرەو)ی پاشای ساسانییه‌کان کۆمه‌ڵێک خەسڵەتی زۆر خراپی داونه‌ته‌ پاڵ عه‌ره‌ب. ئه‌وه‌ی (شێرزاد حه‌سه‌ن) هه‌مان ئه‌مه‌یانه‌، که‌ ده‌ڵێت: (عه‌ره‌ب چونکه‌ له‌ دۆڵی قاتوقڕدا ده‌ژین، که‌سانێکی بێنموود و بێتوانان). (ئیبن خه‌لدوون)یش ڕایه‌کی نێگه‌تیڤی له‌بارەی عه‌ره‌بەوە هه‌یه‌، که‌ پێی وایه‌ عه‌ره‌ب قه‌ومێکی دڕنده‌ن، بگه‌نه‌ هه‌ر وڵاتێک، وێران و تاڵانی ده‌که‌ن، بەڵام له‌ ئه‌نجامی لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی ورد و هه‌مه‌لایه‌نه‌ی ئه‌و مێژووه‌ به‌و قه‌ناعه‌ته‌ گه‌یشتووه، کە هیچ سەردەمێک ئەزەلی نییە، بەڵکوو گۆڕانی بەسەردا دێت‌. هه‌ر ئه‌ویش له‌ لایه‌کی دیکه‌وە پێی وایه‌ خه‌ڵکی کۆچه‌ری زیاتر له‌ کاری چاکه‌وه‌ نزیکن هه‌تاوەکوو خه‌ڵکی شارستانی، که‌ پێم وایه‌ ئه‌و گوته‌یه‌ به ‌شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان له‌گه‌ڵ بۆچوونی (مارکس) و (فرۆید)یشدا ناڕێک نییه‌. (ئیبن خه‌لدوون) ناڵێت بیابان له‌ لم و خۆڵ زیاتری تێدا نییه‌، به‌ڵکوو له‌ کتێبی (المقدمه‌)دا ژیانی بیابان و کۆچه‌رییه‌کان پۆزه‌تیڤانه‌ ده‌بینیت و ئه‌م قۆناغه‌ ناو ده‌نێت (قۆناغی کۆچه‌ری) و پێی وایه ڕێکخستنی سه‌ربازی و ده‌مارگیری (عصبیه‌) له‌ که‌سانی ناو هۆز پێک دێت بەرانبەر به‌ سه‌رۆکهۆز. ئه‌و ده‌مارگیرییه‌یش له‌ بیابان مه‌رجی بنه‌ڕه‌تیی دامه‌زراندنی سوپا و به‌دیهاتنی‌ سه‌رکه‌وتنه‌. پێی وایه‌ هێزی ئه‌و که‌سه‌ ئازایانه‌یه‌، که‌ ده‌وڵه‌ت پێک ده‌هێنێت. ئه‌مه‌یش به‌ باوه‌ڕی ئه‌و ڕێگایه‌که‌ بۆ گواستنه‌وه‌ له‌ قۆناغی کۆچه‌رییه‌وه‌ بۆ قۆناغی شارستانی. له‌م باره‌یه‌وه‌ تیۆرییه‌که‌ی (ئارنۆلد توینبی)، که‌ به‌  (په‌لاوکردن و وەڵامدانه‌وه:‌ Challenge and response)) ناسراوه‌، ڕێک پێچه‌وانه‌ی (شێرزاد حه‌سه‌ن) پێی وایه‌ شارستانیه‌ت به‌رهه‌می ئه‌و شوێنانه‌ن، که‌ سروشتی سەختیان هه‌یه،‌ بۆ نموونه‌ بیابانه‌کان. (توێنبی) پێی وایه‌ ئه‌وه‌ ژیانی سه‌خته‌ له‌ناو سروشتدا شارستانیەت ده‌خوڵقێنێت، نه‌وه‌ک ژیانی ئاسان، بگره‌( ئاسانی) به‌ دوژمنی شارستانیەت ده‌زانێت. ئه‌و گرووپانه‌ی ده‌یشتوانن شارستانیەت دابمه‌زرێنن، ئه‌وانه‌ن، که‌ ڕووبه‌ڕووی ناخۆشی ده‌بنه‌وه‌ و لێره‌وه‌ په‌لاو (تحدی)ی ئه‌و ناخۆشییانه‌ ده‌که‌ن. (توێنبی) هه‌ردوو شارستانیەتی میسرییه‌ کۆنه‌کان و سۆمه‌رییه‌کان به‌ نموونه‌ ده‌هێنێته‌وه‌، که‌ له‌ ئه‌نجامی پرۆسه‌ی به‌بیابانبوونی زه‌وییه‌وه‌ سه‌ریان هه‌ڵدا. هه‌ر بۆیه‌ (توێنبی) ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی بڵێت ئه‌وانه‌ی له‌ ژینگه‌ی خۆش ده‌ژین، بێهێزن، پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌ی له‌ ژینگه‌ی سه‌خت ده‌ژین، که‌ به‌هێزن، چونکه‌ ئه‌و سه‌ختییه‌ وەڵامدانه‌وه‌ (استجابه‌) لای که‌سه‌کان ده‌خوڵقێنێت. (توێنبی) له‌ کتێبی (مێژووی مرۆڤایه‌تی)دا خه‌خت له‌وه‌ ده‌کاته‌وه‌، که‌‌ ئایینیش وەکوو خەسڵەتێکی تایبه‌ت له‌ مرۆڤدا، وەڵامدانه‌وه‌یه‌کی حه‌تمییانه‌یه‌ بۆ په‌لاوکردنی ناڕۆشنیی دیارده‌کانی سروشت، به‌وه‌ی مرۆڤ خاوه‌نی هۆشیارییه‌.

ده‌بێت هه‌ر له‌ ئێستایشه‌وه‌ ئه‌و ڕاستییه‌ بخه‌مه‌ ڕوو، که‌ من له‌ کاتێکدا باس له‌ شارستانیه‌تی عه‌ره‌ب ده‌که‌م، تەنیا مه‌به‌ستمه‌ زانیارییه‌که‌ی (شێرزاد حه‌سه‌ن) ڕاست بکه‌مه‌وه‌، دەنا نه‌ک مه‌به‌ستم نییه‌ پاساو بۆ داگیرکردن بێنمه‌وه‌، به‌ڵکوو هه‌ر خۆم له‌ گفتوگۆیه‌کدا ئه‌و داگیرکردنه‌م به‌و شارستانیەته‌وه‌ به‌ستووەتەوە‌. من قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و شێوازەی زمانی (شێرزاد حه‌سه‌ن) ده‌که‌م و پێم وایه‌ به ‌هیچ شێوه‌یه‌ک نامانباته‌وه‌ ناو فیکر و تێڕامانه‌وه‌. تێڕوانینی من بۆ شارستانیەت له‌ پیرۆزی و چاکیدا نییه‌، به‌ڵکوو مه‌به‌ستم له‌ بوونیه‌تی لای عه‌ره‌ب وەکوو واقیعێک، که‌ (شێرزاد حه‌سه‌ن) زۆر به ‌ئاسانی و سه‌رپێییانه‌ نکوڵیی لێ ده‌کات. من هه‌ر له‌و گفتوگۆیه‌مدا ئه‌وه‌م ده‌رخستووه‌، که‌ ئه‌گه‌ر ئیسلامیش نه‌بووایه‌، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ هه‌بوو ئێمه‌ له‌لایه‌ن عه‌ره‌به‌وه‌ داگیر بکرێین، ئه‌ویش به‌ خوێندنه‌وه‌یه‌کی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی ئه‌و واقیعه‌ی پێش هاتنی ئیسلام له‌ دوڕگە‌ی عه‌ربدا دروست بووبوو. باوه‌ڕیشم وایه‌ شارستانیەت نه‌ک هه‌ر نه‌یتوانیوه‌ له‌ داگیرکردن بمانپارێزێت، به‌ڵکوو هه‌موو داگیرکردنه‌کان چ له‌ خۆرهەڵات و چ له‌ خۆرئاوا ئه‌نجامی گه‌شه‌کردنی شارستانیەت بوون. ئایین تەنیا داگیرکاری بە پیرۆزی ڕەنگڕێژ دەکات، دەنا خودی داگیرکارییەکە هەیە. لای ئێمه،‌ که‌ شارستانیەت تا ڕاده‌یه‌کی زۆر به‌ مانای کۆمه‌ڵگایه‌کی پڕ له‌ عه‌داله‌ت لێک دراوه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌ له‌ ڕوانینێکی ساده‌ به‌ولاوه‌، شتێکی دیکه‌مان به‌ ده‌سته‌وه‌ نادات. (تۆدۆرۆڤ) پێی وایه‌ شارستانیەت به‌بێ مۆڕاڵ، هیچ مانایه‌کی نییه‌. (فرۆید) له‌ کتێبی (شارستانیەت و خراپییەکان)دا پێی وایه‌ شارستانیەت نه‌ک دژی مێژووه‌، به‌ڵکوو دژی خۆیشیه‌تی. وا پێناسه‌ی ده‌کات، که‌ شارستانیەت بێ که‌م و زیاد ده‌ستگرتنه‌ به‌سه‌ر سروشتدا. ته‌نانه‌ت په‌یمانی کۆمەڵایەتی لای (فرۆید) ئه‌نجامی هه‌ستکردنه‌ به‌ گوناهـ، سه‌رچاوه‌که‌یشی گرێی باوکه‌. هه‌روه‌ها له‌ کتێبی (ئاینده‌ی وه‌هم)یشدا جارێکی دیکه‌ ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ ده‌ورووژێنێت و ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی بڵێت به‌ ناچاری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌مه‌زرێت، که‌ که‌مینه‌یه‌ک زاڵ بکات و زۆرینه‌یش ده‌بێت سه‌رکوت بکرێت، چونکه‌ ئه‌وان هه‌ر به‌ غه‌ریزه‌ی خۆیان ئاره‌زووی کار ناکه‌ن و ته‌مبه‌ڵن، له‌ کاتێکدا هه‌تا شارستانیەت پێش بکه‌وێت، کاری زیاتریان به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنێت. ئه‌نجام ده‌بێته‌ هۆی چه‌پاندنی غه‌ریزه‌ سێکسییه‌کانیان. به‌گشتی (فرۆید) بەرانبەر به‌ ئاینده‌ی شارستانیەت ڕه‌شبینه‌. دواتریش فەیلەسووفان بەرهەمەکانی مۆدێرنیتی بە نەهامەتیی گەورە دەزانن و ڕەخنەی توندی لێ دەگرن. با (شێرزاد حه‌سه‌ن) بچێت سه‌یری (له‌باره‌ی ئایینه‌وه‌)ی (مارکس) و‌ (ئه‌نگلس) بکات، ئه‌وسا ده‌بینێت، (ئه‌نگلس) کاتێک له‌ هۆیه‌کانی سه‌رهه‌ڵدانی ئیسلام ده‌کۆڵێته‌وه‌، ده‌گاته‌ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی، که‌‌ عه‌ره‌ب له‌و سه‌رده‌مه‌دا له‌ میسرییه‌کان و ئاشوورییه‌کان که‌متر شارستانیی نین. ئه‌و باسی لم و خۆڵی نه‌کردووه‌. ئه‌گه‌رچی وەکوو چیرۆکنووسێک دنیایه‌ک لم و خۆڵم لا جوانه‌. (ماکسیم ڕۆدینسۆن)، که‌ نووسه‌رێکی گه‌وره‌ی مارکسییه،‌ کۆمه‌ڵێک کتێبی گرنگی له‌باره‌ی ئه‌و کۆمه‌ڵگایه‌وه‌‌ نووسیوه، چونکه هه‌موو گوتارێکی میژوویی‌ ده‌که‌وێته‌ ژێر دەستەڵاتی لێکۆڵینه‌وه‌ و پشکنینه‌وه‌، نه‌وه‌ک سڕینه‌وه‌‌. هاوکات له‌گه‌ڵ ته‌واوبوونی پرۆسێسی سڕینه‌وه‌دا‌، پرۆسێسێکی دیکه‌ ده‌ست پێ ده‌کات، که‌ پرۆسێسی دانانی ئێلته‌رناتیڤه‌. ئه‌وه‌ی بزوێنه‌ری ئه‌و دوو پرۆسێسه‌شه‌، ئایدیۆلۆژیایه‌‌، نه‌ک فیکر.

عه‌ره‌ب هه‌موویان وەکوو یه‌ک له‌و بیابانه‌ نه‌ژیاون، که‌ (شێرزاد حه‌سه‌ن) وای زانیوه‌ هه‌ر لم و خۆڵه‌، به‌ڵکوو مێژوونووسه‌کان عه‌ره‌بی پێش ئیسلام ده‌که‌ن به‌ دوو به‌شه‌وه‌، یه‌که‌م‌ عه‌ره‌بی عاریبه‌ (العرب العاربه‌)، دووه‌م عه‌ره‌بی مه‌سته‌عره‌به‌ (العرب المستعربه‌). عه‌ره‌بی عاریبه‌، که‌ له‌ خوارووی دوڕگە‌ی عه‌ره‌بیدا نیشته‌جێ بوون، خه‌ڵکێکی شارستان بوون. خوێنده‌وارییان هه‌بوو. ئایینی مه‌سیحییشی تێدا بڵاو بووبووه‌وه‌. خاوه‌نی شارستانیەت بوون. ئه‌وان بوون ده‌وڵه‌تی حه‌زره‌مۆت و سه‌به‌ئیان پێک هێنا و به‌نداوی مه‌ئره‌ب هه‌ر ئه‌وان دروستیان کرد. عه‌ره‌بی مه‌سته‌عره‌به‌، که‌ له‌ حیجاز و ته‌هامه‌ به‌ کۆچه‌ری ده‌ژیان، ئه‌وان نه‌خوێنده‌وار بوون، بەڵام دوو شاری گرنگی وەکوو مه‌ککه‌ و مه‌دینه‌ له‌و نێوه‌دا دیارن، که‌ من پێم وایه‌ به‌بێ لێکۆڵینه‌وه‌ی ورد له‌ هه‌موو لایه‌نه‌کانی ئه‌و دوو شاره‌، ئاسان نییه‌ له‌باره‌ی سه‌رهه‌ڵدان و گه‌شه‌کردنی ئیسلام و ئه‌نفاله‌کانیه‌وه‌ هیچ شتێک بڵێین.

(شێرزاد حه‌سه‌ن) نه‌یزانیوه‌، که‌ ڕاسته‌ عه‌ره‌به‌کان له‌ نیمچه‌دوڕگە‌ی عه‌ره‌به‌وه‌ ‌هاتن، ئه‌وێش به‌شێکی زۆری بیابانه‌، بەڵام شارستانیەته‌که‌یان تێکه‌ڵییه‌ک بووه‌ له‌ کۆمه‌ڵێک شارستانیی دیکه‌ی وەکوو ئاشووری و یۆنانی و سریانی و پێرسیا. ئه‌وه‌تا (ئیبن خه‌لدوون) له‌ (المقدمه‌)دا باس له‌وه‌ ده‌کات چۆن عه‌ره‌به‌کان به‌ هۆی ناسینی شارستانیەتی ئیرانییەوە، توانییان له‌ قۆناغی کۆچه‌رییه‌وه‌ به‌ره‌و قۆناغی شارستانی هه‌نگاو بنێن.

(شێرزاد حه‌سه‌ن) به‌ نووسه‌ری ژن ناسراوه‌. ئه‌گه‌رچی هه‌موو به‌رگریکردنێکی ئه‌و له‌ ژن له‌ کۆنتێکستی ئایدیۆلۆژیادا بووه‌. مه‌به‌ستم چیرۆکه‌کانی به ‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی پێش ڕاپه‌رینی نییه‌. به‌هه‌رحاڵ لای هه‌موومان (شێرزاد حه‌سه‌ن) به‌وه‌ ناسراوه‌ لایه‌نگری ژن و مافه‌کانی ژنه‌، بۆیه‌ ئێمه‌یش نموونه‌ی سێ ژنی ئه‌و بیابانه‌ی پیشان ده‌ده‌ین، هه‌تا بزانێت، که‌ بێجگه‌ له‌ لم و خۆل، به‌رهه‌می دیکه‌یشی هه‌بووه‌. ئه‌و بیابانه‌ ڕێگای داوه‌ ژنێکی وەکوو (به‌لقیس) حوکمی وڵاتێکی گرنگی وەکوو (سه‌به‌ء) بکات. دیاره‌ ده‌زانم، که‌ یاساکانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ پیاوانه‌ بوون، بەڵام من مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌، که‌ کولتوورێک هه‌یه‌ له‌ ده‌رفه‌تێکدا باوه‌ڕ ده‌هێنێت‌ ژنیش وەکوو پیاو ده‌توانێت حوکمی وڵاتێک بکات. مێژوونووسه‌کان نایشارنه‌وه‌، که‌‌ ئه‌و وڵاته‌ له‌ سه‌رده‌می (به‌لقیس)دا گه‌یشتووەته‌ ئاستێکی زۆر به‌رزی شارستانیەت. هەتا ئەگەر ئەو مێژووە ئەفسانەیشی بەسەردا زاڵ بێت، هێشتا ئەوە دەمێنێتەوە، کە لە خەیاڵی ئەواندا ژن خاوەنی ئەو پایەیە بووە. (فاتیمه‌ ئه‌لمه‌رنیسی) پێی وایه‌ (به‌لقیس) بۆیه‌ شووی به‌ (سلێمان) کرد، چونکو‌ ده‌یزانی له‌شکره‌که‌ی (سلێمان) ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌یه‌، که‌ ده‌توانێت به ‌ئاسانی تێکی بشکێنێت. ئه‌گه‌ر سه‌رۆکه‌کان‌ زۆر جار گه‌لێکیان کردووەته‌ قوربانیی پاڵه‌وانبازێتیی خۆیان، بەڵام ئه‌و ژنه‌ گه‌له‌که‌ی له‌ فه‌وتان ڕزگار کرد. جارێکی دیکه‌ هه‌ر ئه‌و بیابانه‌ ڕێگای ژنێک ده‌دات نه‌ک هه‌ر بازرگانیی بکات و له‌رووی ئابوورییه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆ بێت، به‌ڵکوو پیاوانیش لای ئیش بکه‌ن، که‌ ئه‌ویش (خه‌دیجه‌ی کچی خوه‌یلید)ـه‌. له‌ناو ئه‌و سیسته‌می فره‌ژنیه‌دا هیچ ژنێکی به‌سه‌ر نه‌هاتووه‌. ئه‌وانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی بیرکردنه‌وه‌ی ئیسلامییش له‌باره‌ی ئه‌و ژنه‌یان نووسیوه‌، نه‌یانتوانیوه‌ کاریگه‌ریی ئه‌و له‌سه‌ر ده‌وروبه‌ره‌که‌ی فه‌رامۆش بکه‌ن. هه‌ر چۆنێک له‌و ژنه‌ بڕوانی، ناتوانیت به‌ که‌سێکی جیاواز و گرنگی نه‌زانیت. ئه‌م جاره‌ بیابان له‌ناو لم و خۆڵدا شاعیرێکی ژن ده‌خوڵقێنێت و ناوی لێده‌نێت (ئه‌لخه‌نساء). گه‌وره‌ترین سوارچاکی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ دێته‌ داوای و ده‌ست به‌ ڕوویه‌وه‌ ده‌نێت، چونکو خۆی پێ له‌ هیچ پیاوێک که‌متر نه‌بووه‌. دیسان دەیڵێمەوە، کە هەتا ئەگەر ئەو مێژووە بە ئەفسانەیش داپۆشرابێت، بەڵام ژن لە خەیاڵدانی ئەواندا بەو شێوەیە بە لاوە نەنراوە، کە دواتر بە لاوە دەنرێت.

(شێرزاد حه‌سه‌ن) ده‌ڵێت: (پێم وایه‌ یه‌کێک‌ له‌ ده‌رده‌کانی ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌، که‌س نه‌وێراوه‌ دراسه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ی قووڵ له‌باره‌ی کاریگه‌رییه‌ نێگه‌تیڤه‌کانی که‌لتووری عه‌ره‌ب _ ئیسلام ئه‌نجام بدات).. بەڵام‌ من پێم وایه‌ ده‌ردی ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ ڕۆشنبیره‌کانمان ئه‌وه‌نده‌ ساکارانه‌ بیر ده‌که‌نه‌وه‌ و له‌م ئاسته‌ی زماندا ده‌نووسن، له‌کاتێکدا جەماوەر‌ پێی وایه‌ ئه‌وانه‌ شتی گرنگیان گوتووه‌. گوناهی بیابان نییه‌، که‌ (شێرزاد حه‌سه‌ن) دیدگای قووڵی بۆ شته‌کان نییه، به‌ڵکوو به‌شێکی خه‌تای میدیاکانه‌، که‌ له‌به‌ر گفتوگۆ بواری ناده‌ن له‌گه‌ڵ سه‌رچاوه‌ مه‌عریفییه‌کاندا بژی و به‌شه‌که‌ی دیکه‌ی خه‌تای خۆیه‌تی‌‌. له‌ناو سروشتی جوانی ئه‌ورووپادا بیرۆکه‌ی نازی و ڕەیسیزم سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌ن. دیسان خه‌تای سروشت نییه‌، چونکه‌ هه‌ر ئه‌و سروشته‌ (دیکارت) و (کانت) و (ڕۆسۆ) و (هیگڵ) و (مارکس) و (کامۆ) و (فۆکۆ) و هه‌زاره‌های دیکه‌ی به‌خشیوه‌. (شێرزاد حه‌سه‌ن) هه‌ر خۆی وەکوو نموونه‌ی مرۆڤێکی هه‌ستیار و ناسک ئه‌و ئه‌ورووپایه‌ جێ ده‌هێڵێت و بۆ کوردستان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، که‌ له‌سه‌ر ئاستی سیمبۆلدا بیابانێکه وەکوو ئه‌وه‌ی خۆی وێنای بیابان ده‌کات‌، به‌ تایبه‌تی ئه‌وسا، که‌ (شێرزاد حه‌سه‌ن) بۆی گه‌ڕایه‌وه‌.

(شێرزاد حه‌سه‌ن) ده‌ڵێت: (من به‌ خۆم له‌ زۆر شوێنه‌کانمدا باسم له‌ کاریگه‌ری زۆر خراپی ئه‌و که‌لتووره‌ی عه‌ره‌ب _ ئیسلامه‌ کردووه).

کامه‌یه‌ دراسه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ی قووڵی (شێرزاد حه‌سه‌ن)؟ (دراسە و لێکۆڵینەوەیش هەر یەک مانایان هەیە). ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی ئه‌و گفتوگۆیه‌یه‌، که‌ (حه‌مه‌ کاکه‌ڕه‌ش) له‌باره‌ی ئه‌نفاله‌وه‌ له‌گه‌ڵیدا کردووه‌، ئه‌وه‌ له‌وێ شتی زۆر له‌مانه‌ ساده‌تری گوتوون‌. دیاره‌ هه‌مان نووسه‌ر له‌باره‌ی هه‌مان مه‌سه‌له‌وه‌‌ گفتوگۆی له‌گه‌ڵ منیشدا کردووه‌ و له‌ کتێبێکدا چاپ ده‌کرێت. له‌وێ هه‌وڵم داوه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ قسه‌کانی ئه‌و بگرم و زۆر به ‌ئاسانی هه‌ڵه‌کانی بۆ ڕاست بکه‌مه‌وه‌، بۆیه‌ لێره‌ نامه‌وێت شتێکی ئه‌وتۆی له ‌باره‌یه‌وه‌ بڵێم. دوو په‌ره‌گراف له‌و گفتوگۆیه‌ ده‌خه‌مه‌ به‌رچاوی خۆمان، به‌و مه‌به‌سته‌ی بزانین چ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی قووڵی له‌باره‌ی ئیسلامه‌وه‌ کردووه‌:

په‌ره‌گرافی یه‌که‌م: (له‌و ڕۆژه‌وه‌ عه‌ره‌به‌کان به‌سه‌ر پشتی ئه‌سپه‌وه‌، شـمشێر به‌ده‌سته‌وه‌ هاتن و کوردستانیان داگیر کرد. ده‌قاو ده‌ق ئه‌م شه‌رعیه‌ته‌یان له‌ سووڕه‌تی ،،ئه‌نفال،، وه‌رگرتووه‌ که‌ هانی موجاهیده‌کان ده‌دات ڕوو له‌ وڵاتانی بکه‌ن و به‌ زه‌بری شمشێر کافره‌کانی وەکوو ئێمه‌ بکه‌ن به‌ ئیسلام به‌ناوی ،،غه‌زه‌وات و فتوحات،،ه‌وه)‌.

په‌ره‌گرافی دووه‌م: (هه‌رگیز شه‌ڕی گه‌وره‌مان له‌سه‌ر کاره‌ساتی ئه‌نفال نه‌کرد، تا ئێستاکه‌ش هه‌مان دۆخ به‌رده‌وامه‌، دۆخی زه‌لیلی و کۆیله‌ بوون و ئه‌و ترسه‌ گه‌وره‌یه‌ وای لێکردووین که‌ جاروبار به‌شه‌رمه‌وه‌ باس له‌ ئه‌نفال بکه‌ین).

هه‌موو کولتوورێک، نه‌ک هیی عه‌ره‌بی _ ئیسلامی کاریگه‌ریی خراپی ده‌بێت، ئه‌گه‌ر له‌ بەرانبەریدا خوێندنه‌وه‌ و ڕه‌خنه‌ نه‌بێت. وەکوو گوتمان ئه‌وه‌ی (شێرزاد حه‌سه‌ن) ڕه‌خنه‌ نییه‌، به‌ڵکوو سڕینه‌وه‌یه‌. ئایین له‌و کاته‌دا دێته‌ ناو کۆمه‌ڵگا، که‌ شته‌کان به‌ خراپی و له‌ شوێنی خۆیاندا به‌ کار نایه‌ن، به‌و مه‌به‌سته‌ی له‌ ڕێگای پێوه‌ره‌ ڕه‌هاکانیه‌وه‌ (چاکه)‌کانمان پێشان بدات‌.‌ ڕۆشنبیری ئایدۆلۆژییش به‌ ئه‌رکی سه‌ر شانی خۆی ده‌زانێت، شته‌کان به‌سه‌ر پاک و پیس، چاک و خراپ دابه‌ش بکات. کاتێک ڕه‌خنه‌ حه‌قیقه‌تێک پووچ ده‌کاته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی حه‌قیقه‌تێکی دیکه‌ی له‌ شوێن دابنێت، ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ ئایدیۆلۆژیا. ئەو ڕۆشنبیرە بە هەمان لۆژیکی ئایین بەهاکانی ژیان دەخاتە بەردەم پێوەری چاکە و خراپەوە، تا بە ئاسانی حوکمیان لەسەر بدات و بیانسڕێتەوە. هه‌ر له‌وێدا (شێرزاد حه‌سه‌ن) جوێن به‌ عه‌مامه‌به‌سه‌ر ده‌دات و پێی ده‌ڵێت گه‌لحۆ. ئه‌و زاراوانه‌ که‌ی هیی ئه‌وه‌ن خاوه‌نی کۆمه‌ڵه‌چیرۆکه‌کانی (ته‌نیایی) و (گوڵی ڕه‌ش) به‌ کاریان بهێنێت!! ئه‌و ڕۆشنبیره‌ی ئێمه‌ به‌رده‌وام گوناهه‌کان ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی سروشت و مادده‌ خاوه‌کانه‌وه‌. خه‌تای ئه‌و قوماشه‌ نییه‌، که‌ ده‌کرێته‌ عه‌مامه‌ و جوانیکوژێک ده‌یکاته‌ سه‌ری. هه‌ر ئه‌و قوماشه‌ ده‌شێت بکه‌وێته‌ ده‌ست هونه‌رمه‌ندێک و جوانترین تابلۆی له‌سه‌ر بکێشێت. (عه‌بدولڵا غوزامی) خه‌ڵکی سعودیه‌یه‌ و چه‌فیه‌ و عه‌گالی له ‌سه‌ره‌، که‌چی یه‌کێکه‌ له‌ بیرمه‌ند و ڕه‌خنه‌گره‌ گه‌وره‌کانی ئه‌مڕۆ. به‌رده‌وام له‌لایه‌ن فه‌نده‌مه‌نتالیزمه‌وه‌ پەلامار دەدرێت و به‌ مارکسی و فرۆیدی گوناهبار ده‌کرێت. ئه‌و‌ باوه‌ڕی به‌ ڕه‌خنه‌ی کولتوورییه‌ له ‌جیاتیی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی، چونکه‌ نایه‌وێت تەنیا جه‌خت له‌سه‌ر جوانی بکرێته‌وه‌، به‌ڵکوو ده‌بێت ئه‌و کۆنتێکسته‌یش بخوێنرێته‌وه‌، که‌ جوانیی له‌سه‌ر بنیات ده‌نرێت. لێره‌وه‌یه‌ ئه‌و ڕه‌خنه‌گره‌ فحولیه‌ت و کۆنه‌په‌رستی و چه‌وسانه‌وه‌ له‌ناو تازه‌گه‌ریی عه‌ربییدا ده‌بینێت. ته‌نانه‌ت شاعیرانی وەکوو (ئه‌بی ته‌مام)، (موته‌نه‌بی)، (نه‌زار قه‌بانی) و (ئه‌دۆنیس) لای ئه‌و به‌شێکن له‌و دامودەستگا کەلتوورییه‌ پیاوسالارییه‌ی عه‌ره‌بی‌. ئه‌و نووسه‌ره‌ و زۆری دیکه‌ش، که‌ له‌ناو ئه‌و بیابانه‌دا پێ گه‌یشتوون، به‌رده‌وام سه‌رچاوه‌ی گرنگی خوێنندەوەی (شێرزاد حه‌سه‌ن) و من و زۆری دیکەیش بوون.

(شێرزاد حه‌سه‌ن) هه‌ر له‌و گفتوگۆیه‌دا ده‌ڵێت وەکوو چۆن جوو‌ هه‌موو مێژووی خۆی له‌سه‌ر هۆلۆ‌کۆست دامه‌زراند، ئه‌وه‌ ده‌بێت ئێمه‌یش مێژووی خۆمان له‌سه‌ر ئه‌نفال دابمه‌زرێنین. ئه‌وه‌نده‌ی ئێمه‌ ئاگامان لێ بێت هه‌تا ئێستا ئایدیۆلۆژیایش هه‌ر ئه‌وه‌ی کردووه، که‌ (شێرزاد حه‌سه‌ن) تازه‌به‌تازه‌ پێی گه‌یشتووه‌‌. ئەویش به‌ هه‌مان شێواز و زمانی ئایدیۆلۆژیا سه‌ره‌تا بۆ مێژوو ده‌ستنیشان ده‌کات و خه‌ریکه‌ ڕۆژژمێرێکمان بۆ داده‌هێنێت، که‌ یه‌که‌م ڕۆژی له‌ ئه‌نفاله‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کات. ئێستا ڕۆژژمێری ئێمه‌، که‌ له‌ نه‌ورۆزه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کات، واته‌ له‌گه‌ڵ بووژانه‌وه‌ی سروشت، بەڵام له‌مه‌ودوا‌ به‌پێی ڕۆژژمێره نوێیه‌‌که‌ی (شێرزاد حه‌سه‌ن) وێرانکاری و شیوه‌ن ده‌بنه‌ سه‌ره‌تای ساڵی نوێمان.‌ پارادۆکس ئه‌وه‌یه‌ هه‌ر (شێرزاد حه‌سه‌ن) خۆی له‌و گفتوگۆیه‌دا ڕه‌خنه‌ له‌ کۆمه‌ڵگا ده‌گرێت، که‌ تێیدا ئه‌نفال کراوه‌ته‌ بۆنه‌یه‌ک بۆ شیوه‌ن و ڕۆڕۆ.

(شێرزاد حه‌سه‌ن) کاتێک ده‌ڵێت: (بەڵام من به‌ خۆم له‌ زۆر شوێنه‌کانمدا باسم له‌ کاریگه‌ری زۆر خراپی ئه‌و که‌لتووره‌ی عه‌ره‌ب _ ئیسلامه‌ کردووه"‌، ئه‌وه‌ له‌ پشت ئه‌و (بەڵام)ه‌وه‌ خۆی وەکوو تاکه‌ ئازایه‌ک پێیشان ده‌دات، چونکه له‌ دێڕی‌ پێشتر گوتوویه‌تی: (که‌س نه‌وێراوه‌ دراسه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ی قووڵ له‌باره‌ی کاریگه‌رییه‌ نێگه‌تیڤه‌کانی که‌لتووری عه‌ره‌ب _ ئیسلام ئه‌نجام بدات). من خۆم هه‌تا ئێستا هیچ بیرمه‌ند و فه‌یله‌سووفێکم نه‌بینیوه‌ گله‌یی له‌ که‌سانی دیکه‌ کردبێت، که ئه‌وان وەکوو خۆی‌ ئازا نین و ئه‌وه‌ هه‌ر خۆیه‌تی ڕه‌خنه‌ ده‌گرێت، بەڵام له‌ ئایدیۆلۆژیادا ئه‌مه‌ شتێکی زۆر ئاساییه‌. ئه‌گه‌ر هه‌موو نووسه‌رێک نایه‌وێت وەکوو (شێرزاد حه‌سه‌ن) به‌و زمانه‌ بنووسێت، ئه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌، جورئه‌ت ناکه‌ن ئه‌وه‌نده‌ له‌ ساده‌یی نغرۆ ببن.

(شێرزاد حه‌سه‌ن)، که‌ هه‌ر له‌و گفتوگۆیه‌دا ده‌ڵێت ئه‌و بایه‌خ به‌ سایکۆلۆژیا ده‌دات، بۆیه‌ ده‌بێت بزانێت که‌ له‌ سایکۆلۆژیادا که‌سێک نییه‌ ئازا و ئه‌وی دیکه‌ ترسنۆک، به‌ڵکوو ئه‌وانه‌ له‌ناو کۆمه‌ڵێک میکانیزمی به‌رگریدا (Defense Mechanisms) به ‌ڕێوه‌ ده‌چن. یه‌کێک، که‌ خۆی ئازا پێشان ده‌دات، ئه‌وه‌ میکانیزمی په‌رچه‌کرداره  (Reaction Formation) و له‌ ناخیدا پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌ هه‌یه‌. هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌شه‌ چیرۆکی (شێرزاد حه‌سه‌ن) له‌ سه‌ره‌تاوه‌ جیاوازه‌ له‌و شێوازه‌ ستاندارده‌ی، که‌ هه‌ر باس له‌ ئازایه‌تی و پاڵه‌وانبازێتی ده‌کات. ئه‌و له‌ ناخماندا به ‌دوای ترسنۆکی و دڵه‌ڕاوکێ و نیگه‌رانیدا گه‌ڕا و پێی گوتین ئه‌مانه‌ ناخی ئێوه‌ن و هه‌ر ئه‌مانه‌‌یشن‌ دنیای ڕاسته‌قینه‌تان، بەڵام ئێوه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی دیکه‌ خۆتان پێشان ده‌ده‌ن. من خۆم پێشتریش ئاماژه‌م به‌و خاڵه‌ کردووه‌ له‌ چیرۆکه‌کانی (شێرزاد حه‌سه‌ن)دا. لێره‌وه‌ ده‌ڵێم هه‌ر یه‌کێک له‌ چیرۆکه‌کانی ئه‌و چیرۆکنووسه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و شتانه‌ گرنگتره‌، که‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ به ‌ناوی لێکۆڵینه‌وه‌ی فیکرییه‌وه‌ ده‌یاننووسێت و ده‌یانڵێت. ده‌یاننووسێته‌وه‌ و ده‌یانڵێته‌وه‌.

2006
 

سەرنج: دوای ئەوەی برای ئازیزم (محەمەد کەریم) پرسی پێ کردم، ئاخۆ دەتوانێت ئەو بەرهەمە بڵاو بکاتەوە، وام بە چاک زانی پێیدا بچمەوە. لێرە و لەوێ شتم لێ لا بردووە. ڕەنگە هەندێک شوێنی تریش لەگەڵ ڕوانینی ئێستامدا نەگونجێن، بەڵام نەمویست لایان ببەم. ئەوەی پێوەندیی بە چەمکی نوخبەوە هەیە، ئێستا تەواو لەگەڵیدا ناکۆکم و بۆچوونی تری جیاوازم هەیە. ئەوەی لێرەدا دەمەوێت بیڵێم، هەر ئەوەیە، کە بە گشتی ڕوانینی ڕۆشنبیری ئێمە هەمان ڕوانینی میلـلییە، کە هەندێجار ناگاتە ئاستی میلـلییش.

کاروان کاکەسوور 


ئەم بابەتە 217 جار خوێندراوەتەوە