Jamil_Mohammed.jpg

هێمایێن ئه‌ندامێن نێرینه‌ و مێینه‌ د هۆزانێن نالبه‌ندی دا

جه‌میل محه‌مه‌د شێلازی- دهۆک

پێشگۆتن:

نالبه‌ند هۆزانڤانه‌كه‌ ل ده‌ڤه‌را به‌هدینان تایبه‌ت پایته‌ختێ میرگه‌ها به‌هدینان ژ دایكبوویه‌، لێ وه‌كو قه‌ره‌چان ماشووتا وی ب پشتێ ڤه‌بوویه‌ و هه‌ر دان ساڵه‌كێ ل ده‌ڤه‌ره‌كێ و ل گۆنده‌كی ژیانا خۆ بۆراندییه‌ و به‌ختێ وی یێ ره‌ش سێ ژن ئیناینه‌، لێ هه‌ر سێ بۆ نه‌ماینه‌، كو ئێك ژوان به‌ردایه‌ و دوو ژی مرینه‌. ئه‌ڤه‌ هه‌می بووینه‌ هۆكار كو هۆزان ل دویڤ هۆزانێ ڤه‌هینیت و گله‌ و گازندان ژ فه‌له‌كێ و دوست هه‌ڤالان بكه‌ت، بۆچی بێ ژنه‌؟ یان ئاخینكان ب راهێلیت ژ بۆ ده‌رده‌سه‌ری و به‌خت ره‌شییا ملله‌تێ كورد د بن سته‌ما دوژمان دا و هنده‌ك جار، سۆفیاتی و دیندارییا وی وه‌لێ كرییه‌ ب ڤیانا دونیایێ و ئاخره‌تێ هۆزانا ڤه‌هینیت، (له‌و بێده‌را وی یا هۆزاننێن وی گه‌هه‌شتینه‌ (710) هۆزانان، كو ژ (22) هزار رێزێت هۆزانێ ده‌ربازكرینه‌ (مایی، 1989: 1/9 و 31). و ئه‌ڤ ڤه‌ڕێژا هۆزانان هه‌می لسه‌ر قالكێن پاكیتێن جگارا و جار ل سه‌ر حه‌لانكێن خیزی و جار ل سه‌ر پرت و مرتێن كاغه‌زان، هه‌تا هنده‌ك جار ب ره‌ژیێ لسه‌ر حه‌لانكان نڤیساینه‌.

وه‌ك یا خۆیا ل نك هه‌می رۆشنبیرێن ده‌ڤه‌رێ كو نالبه‌ند (1891/1892 - 20/9/163) ئێكه‌م كه‌سه‌ ده‌ست درێژكرییه‌ جۆره‌كێ ئه‌ده‌بێ هۆزانێ، كو كه‌سێ به‌ری وی ل ده‌ڤه‌رێ ئه‌و بابه‌ت نه‌ ئازراندییه‌، ئه‌وژی ئه‌ده‌بێ بێ په‌رده‌ (اڵادب المكشوف)، تایبه‌ت ب ژن و كارێ جۆتبوونێ و ئه‌ندامێن نێرینه‌ و مێیینه‌، كو ئه‌ڤه‌ژی ڤه‌دگه‌ڕیت بۆ: ((گڕێ دژوارێ شه‌هوه‌تێ و جوتبوونێ، ئازرینا مه‌ره‌قا هه‌مبێزكرنێ، غولولین و ئارهانا ئه‌ندامێت جوتبوونێ، په‌نگانا توڤ و (هێك)ێت زێده‌بوونێ ل ده‌ڤ مرۆڤا، ئه‌ڤ هه‌می ب هه‌ڤڕا د هندرێ‌ مرۆڤا دا دخه‌ونن، دبنه‌ گۆڕی، دبنه‌ ئێتوین، مرۆڤ نه‌شێت خوه‌ هاویش و كونترول كه‌ن، هه‌لبه‌ستڤان، سترانبێژ، ئه‌ڤیندار، هنده‌ جارا كونترولا خوه‌ ژ ده‌ست دده‌ن، دده‌نه‌ بۆڕی و ڤێ دكه‌نه‌ هێڤێنێ ئه‌ده‌بێ بێ په‌رده‌ و هه‌لبه‌ستێت بێ په‌رده‌ ژێ دزێن، دپه‌شن و خو پێ ره‌حه‌ت دكه‌ن، كه‌لا وان دادهێت، ژ ئه‌نرشین، كه‌رب و وه‌رمینێ قورتال دبن)(به‌رواری، 2013: 384). هه‌لبه‌ت و ئه‌ڤه‌ و چه‌ندین هۆكارێن دی هه‌نه‌ كو نالبه‌ندی گه‌له‌ك جار په‌نا برییه‌ به‌ر ئه‌ده‌بێ بێ په‌رده‌.

سه‌ره‌رایی وێ چه‌ندێ، نالبه‌ندی بێ شه‌رم و بێ دوودلی گه‌له‌ك په‌یڤێن به‌له‌فه‌حش و كرێت، د هۆزانا بێ په‌رده‌ دا كارئیناینه‌، لێ دیسان گه‌له‌ك جار هه‌ردوو ئه‌ندامێن (نێرینه‌ و مێیینه‌) یێن زه‌لام و ژنێ گه‌له‌ك جار وه‌كو هێما بكارئیناینه‌، له‌و دێ بینین كومه‌كا هێما نالبه‌ندی بۆ هه‌ردو ئه‌ندامان كارئیناینه‌ و لسه‌ر ڤی بنه‌مایی مه‌ بابه‌تێ (هێمایێ ئه‌ندامێن نێرینه‌ و مێیینه‌ د هۆزان نالبه‌ندی دا) بۆ ڤه‌كۆلینا خۆ هه‌لبژارتییه‌. كا نالبه‌ند شیایه‌ چه‌ند مفایی ژ هێمایان وه‌ربگریت! ئایه‌ یێ سه‌ركه‌فتی بوویه‌ دكارئینانا هێمایان دا؟ ئایه‌ هێمایێن نێرینه‌ و مێیینه‌ تنێ نالبه‌ندی كارئیناینه‌، یان به‌رییا ویژی هاتینه‌ كارئینان؟ كو ئه‌ڤه‌ هه‌می دێ دڤه‌كۆلینا مه‌دا هێنه‌ به‌رچاڤكرن.

 

نالبه‌ند كییه‌؟

ل ده‌ستپێكێ یا گرنگ هنده‌ك لا ژ ژیانا نالبه‌ندی بهێنه‌ به‌رچاڤكرن، چونكه‌ ئه‌و هه‌می نه‌خۆشی و نه‌هامه‌تیێن ژیانێ و مرنا سێ ژنێن وی و زاڕۆیێن وی، وه‌ل نالبه‌ندی كرینه‌، كو گه‌له‌ك جار د هۆزانا خودا یێ ئه‌زمان زڤربیت، یان گه‌له‌ك به‌حسێ ژنان بكه‌ت.

ل دویڤ گۆتنا مه‌لا تاها مایی (1999: 5) ده‌ما دبێژیت: ((سه‌یدایێ نالبه‌ند بخۆ و خه‌تێ ده‌ستێ خۆ ب زمانێ (عه‌ره‌بی) ژینا خۆ بۆ مه‌ بڤی ره‌نگی دیار دكه‌ت و دنڤیسی)). ئه‌مژی ل دویڤ وێ ژیاننامێ دێ هنده‌ك قۆناغێن گرنگێن ژیانا وی بكورتی ده‌ینه‌ خۆیاكرن، و بڤی ره‌نگی:

(ئه‌ز ئه‌حمه‌دم كوڕێ ئه‌مینێ نالبه‌ند، بابێ من خه‌لكێ باژێڕێ (ئامێدیێ) بوو میرگه‌ها پاشایێت میر سێڤدینا ل جهێ به‌هدینان.. بابێ من ژ باژێڕێ ئامێدیێ چو گۆندێ (بامه‌ڕنێ) ل سالا (1281) مشه‌ختی، نك شێخ (محه‌مه‌د)ێ شێخ تاهرێ ئامێدی و ل وێرێ ئاكنجی بوو و نالبه‌ندی دكر.. بابێ من پێنج كوڕ و دوو كچ هه‌بوون، ئێك ژ وان كۆڕان ئه‌زبووم، كو ل سالا (1308مش/1891 ـ 1892ز) ئه‌ز هاتمه‌ دنیایێ. د ژیێ (5 ـ 6) ساڵیێ دا من ده‌ست ب خاندنا قورئانا پیڕۆز كر ل نك دایكا خۆ (فاتمایێ)، هه‌تا من بدویماهی ئینای.. پاشی من ده‌ست ب خاندنا كتێبێت شریعه‌تی كر، دو ساڵا من ل بامه‌ڕنێ خاند، پاشی ئه‌ز چوومه‌ ئامێدیێ به‌ر خاندنێ و ل خاندنگه‌ها (قوبه‌هان) ساڵه‌كێ خاند و ئه‌ز ڤه‌گه‌ڕیام ڤه‌ ماڵ. پاشی ئه‌ز چوومه‌ (زاخۆ) ل وێرێ ژی ساڵه‌كێ خاند و ئه‌ز زڤریڤه‌مه‌ڤه‌ ماڵ. ل ساڵا (1333مش) ئه‌ز چوومه‌ گۆندێ (بێدوهێ) ل ناڤ جهێ به‌رواری ژۆریا لسه‌ر توخیبێ هه‌كاری و به‌هدینان دا، كو خاندنا خۆ ب دویماهی بینم ل نك (شێخ محه‌مه‌د پارسایی) كوڕێ (شێخ تاها مایی)، من دوو ساڵا خاند و سه‌یدایێ من وه‌غه‌ركر ل (1335مش)، پاشی ئه‌ز بوومه‌ مه‌لایێ گۆندی، ل شوینا سه‌یدایێ خۆ داكو ده‌رسێت فه‌قیێت وی بێژمێ و خلمه‌تا مالا سه‌یدایێ خۆ بكه‌م. پشتی كو ل ساڵا (1342مش/ 1924 ـ 1925ز) ئنگلیزی و فه‌لێت تیاری (فه‌له‌ ره‌شكا)، هێرش ئینایه‌ سه‌ر گوندێت (مایێ، بێدۆهێ، بناڤیێ، دێریشكێ، هدێنه‌ و ئورمه‌دادا) هه‌می سۆتن و تالانكرن، ئه‌مژی مشه‌ختبووینه‌ ناڤ توركا ده‌ڤه‌را هه‌كاریا و ل قه‌زا (چه‌لێ) ئه‌م ڤه‌حه‌وهاین و ل گۆندێت وێ به‌ڵاڤبووین. پشتی ساڵه‌كێ ئه‌ز ڤه‌گه‌رهامه‌ ڤه‌ عێراقێ و ل گۆندێ (رویسێ) ل ده‌ڤه‌را (گولیا) ئاكنجی بووم و بۆمه‌ مه‌لایێ گۆندی. پاشی ل وێرێ من ژنكه‌ك خازت ناڤێ وێ (سه‌یید فه‌هیما)بوو كچا سه‌ید ئۆسمانێ خشخاشی. ئه‌ز بوومه‌ خودان مال و ژن خودێ پێنج بچویك دانه‌ مه‌، و نێزیكی (10) ساڵا ئه‌ز مامه‌ ل وێرێ وه‌ك مه‌لایێ گۆندی، پاشی ژنا من مر. من ژنه‌كا دی ژ وی گۆندی بۆ خۆ خازت و مه‌هر كر، ناڤێ وێ (سافیا)بوو، پاشی هه‌یامه‌كی ئه‌وژی چوو به‌ر دلۆڤانیا خودێ و كچه‌ك(1) ل دویڤ خۆ هێلا. پاشی من زاڕۆكێن خۆ دانه‌ دویڤ خۆ چوومه‌ گۆندێ (بێگۆڤا) هه‌ر ل ده‌ڤه‌را گولیا و ئه‌ز بوو ده‌مێ دوو ساڵا بوومه‌ مه‌لایێ گۆندی، كوڕێ منێ مه‌زن (محه‌مه‌د) ل گه‌ل خویشكا وی یا بسپۆر (گۆلبهار)ێ هه‌ردوو مرن، مانه‌ دده‌ستێ مندا دوو كچێت بچویك (ئه‌سما و ئاسیا)، ئه‌ز گه‌له‌ك پێڤه‌ په‌رگه‌نده‌ و شه‌پرزه‌ بووم، چو رێك ل به‌ر من نه‌مان ژبلی برنا وان بۆ نك باپیرێ وان (سه‌یید ئۆسمان)ی ل گۆندێ (خشخاشا)، داكو بخودان ببن و سه‌خبێرا وان بهێته‌كرن. ئه‌ز بووم مه‌لا ل گۆندی، من پێنج شه‌ش ساڵا مه‌لاتیا وان كر و كچێت خۆ ل وێرێ دانه‌ شوی و مه‌لاتی هێلا و ئه‌ز ته‌نگه‌زاربووم و ب ده‌ر و دونیا كه‌تم. بوومه‌ گه‌ریده‌ ژ ڤی گۆندی بۆ گۆندێ هه‌ ژ ڤی جهی بۆ جهێ هه،‌ داكو شعرێت خۆ لێكده‌م و ڤه‌كبێخم به‌لكی چاپكه‌م)(مایی، 1999: 1/5 ـ 8).

(گه‌له‌ك ل گه‌ل هندێ‌ بوون، كو پشتی گرتنا ده‌رگه‌لێ ب چه‌ند رۆژا خوه‌ كوشتییه‌، ئانكو ل ده‌ردورێت 20/9/1963 دویماهی ب ژیانا خۆ ئینایه‌) (به‌رواری، 2013: 218).

 

به‌رهه‌مێن نالبه‌ندی:

أـ ئه‌و به‌رهه‌مێن ب ناڤێ دیوانێن نالبه‌ندی هه‌تا نهۆ هاتینه‌ چاپكرن ئه‌ڤه‌نه‌:

1ـ یعقوب، خالد حسین(1971)، دیوانا ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند (موخلص)، پارتا ئێكێ، دهۆك.

2ـ یعقوب، خالد حسین(1972)، دیوانا ئه‌حمه‌دێ‌ نالبه‌ند (موخلص)، پارتا دوویێ، چاپا ئێكێ‌، دهۆك.

3ـ دێره‌شی، سه‌عید(1982)، قه‌فته‌ك ژ هوزانێت نالبه‌ندی چاپا ئێكێ، به‌غدا.

4ـ یعقوب، خالد حسین(1989)، دیوانا ئه‌حمه‌دێ‌ نالبه‌ند(موخلص)، چاپا ئێكێ‌، به‌غدا.

5ـ مایی، گه(1998)، باغێ كوردا، كومكرن و پێداچوون: ره‌شید فندی، اسماعیل بادی و محمد عبدالله، پێنج به‌رگ (1، 2، 3، 4، 5)، چاپا ئێكێ، دهۆك. (كو ئه‌ڤه‌ دبیته‌ سه‌رجه‌مێ به‌رهه‌مێ‌ نالبه‌ندی)، ژ (22،561)مالكن و نێزیكی (700) هۆزانان تێدانه‌).

6ـ بادی؛ بامرنی(2018)، أسماعیل و أزهار، الشاعر أحمد مخلص (نالبند)، الگبعە‌ الاولی، أربیل.

7ـ مسته‌فا، درباس(2019)، گوله‌ك ژ باغێ كودان، چاپا ئێكێ، دهۆك.

8ـ ڕێکانی، هێرش کەمال (٢٠٢١)، ژ گولێن باغێ موخلصی، پڕۆژێ بەندەر.

 

ب ـ ئه‌و په‌رتووكێن ل دوور ژیان به‌رهه‌مێن نالبه‌ندی نڤیساین:

1ـ ئامێدی، صادق بها‌والدین(1918 ـ 1982)(1980)، هۆزانڤێت كورد، چاپا ئێكێ، به‌غدا.

2ـ مائی، گه(1994)، به‌رپه‌ره‌كێ ڤه‌شارتی ژ ژینا نالبه‌ندی، چاپا ئێكێ، ژ وه‌شانێن كوڤارا سه‌رهلدان، دهۆك.

3ـ به‌رواری، ماهر عبدالرحمن صدیق(2013)، ئه‌حمه‌دێ موخلص، چاپا ئێكێ، دهۆك.

4ـ فندی، ره‌شید(2019)، هنده‌ك ژ دیتنێن هۆزانڤان ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند ل دهۆكێ، چاپا ئێكێ، دهۆك.

5ـ به‌رواری، ماهر عبدالرحمن(2019)، فه‌لسه‌فا ژیانێ، ئه‌حمه‌دێ‌ موخلص (نالبه‌ند)، چاپا ئێكێ‌، دهۆك.

6ـ بادی، ئیسماعیل(2020)، ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند (چوومه‌ زاخۆ بۆ ته‌ماشه‌)، چاپا ئێكێ، دهۆك.

7ـ شێلازی، جه‌میل محه‌مه‌د(2020)، ره‌نگڤه‌دانا په‌سنا ژنێ د هۆزانا ناڵبه‌ندی دا، كومه‌كا ڤه‌كۆله‌ران، كورد و هه‌رێما جزیرا فوراتێ، سه‌نته‌رێ زاخۆ بۆ ڤه‌كۆلینێن كوردی، زانكۆیا زاخۆ، چاپا ئێكێ، زاخۆ.

8ـ بامەرنی، عبدالرحمن (2011)، شاعرێن بامەرنێ، چاپا ئێكێ، سەنتەرێ ڤەكولینێن كوردی و پاراستنا بەلگەنامان/ زانكویا دھوك، دھوك.

 

ئه‌رێ تنێ نالبه‌ندی هۆزانا بێ په‌رده‌ نڤیسایه‌؟

دبیت هه‌تا نهۆ بۆ ئه‌ده‌ب نڤیس و ڤه‌كۆله‌ران وه‌سا خۆیایه‌ تنێ نالبه‌ندی ئه‌دبێ بێ په‌رده‌ ڤه‌هاندییه‌، لێ د راستیدا، هه‌ر ل سه‌ر ده‌مێ وی هه‌بووینه‌ هه‌مان بابه‌ت ڤه‌هاندییه‌. له‌و نالبه‌ند نه‌ تاكه‌ كه‌سه‌ ده‌ست بربیته‌ ڤه‌هاندنا هۆزانا بێ په‌رده‌، به‌لكو هه‌ر دبیت ل نێزیك چاخێ وی (شێخ ره‌زایی تاڵه‌بانی (1837 – 13/1/1910)(2)) ئه‌وێن ل دوورێن (1946) ڤه‌هاندین پڕانییا وانژی كرێتكرن و بێ په‌رده‌یی بوون (به‌رواری، 2013: 382).

هه‌ر بۆ نموونه‌ دێ ڤان دوو پارچه‌ هۆزانێن وی كه‌ینه‌ میناك، شێخ ره‌زا ب ڤی شێوه‌یی به‌حسێ (مسته‌فا به‌گ)ێ دكه‌ت:

داخلی فه‌رجه‌ له‌سه‌ر قنك كێر به‌ گون ده‌عوا ده‌كا

                                  نانی كونه‌ماسی ده‌خوات و پاسی جرتاوا ده‌كا

ئه‌حمه‌قم نه‌مكرد هه‌تا ڕیشم نه‌بوو گانێ بده‌م

                                  مسته‌فا به‌گ چاكی كرد تاڕیشی هات هه‌ر گانی دا

(خاڵ؛ ئاشنا، 2003: 39)

 وه‌ڵامی مسته‌فا به‌گی باوه‌جانی بۆ شێخ ره‌زا:

كاتێك وه‌ك پاسناو بیكوتمه‌ ژێرت

                

                 وه‌ك چه‌قچه‌قه‌ی ئاش هه‌ڵپه‌ڕێ كێرت

(خاڵ؛ ئاشنا، 2003: 39)

یان ده‌ما كو حه‌مادی – به‌شێخ ره‌زا ده‌ڵێت:

دانه‌ی ده‌مت نه‌ماوه‌ و له‌ گه‌ف ناوه‌ی هێشتا

                

پیره‌كه‌ری چه‌نباز ئه‌ڵێم بكه‌م به‌ له‌شتا

(خاڵ؛ ئاشنا، 2003: 41)

وه‌ڵامی شێخ ره‌زا:

عه‌مرم گه‌یی به‌ هه‌شتا كێرم به‌كاره‌ هێشتا

                

ته‌صدیقی گه‌ر نه‌فه‌رمووی هه‌ستم به‌رم به‌ ڕه‌شتا

(خاڵ؛ ئاشنا، 2003: 41)

 (د سه‌ر نه‌خوینده‌واری و نه‌تێكه‌لییا نادری كانیساركی (1872 – 1948) بۆ خه‌لكی، پترییا ژیانا خۆ ب شڤانیێ ڤه‌ بۆراندییه‌. به‌لێ مینا نالبه‌ندی ده‌رگه‌هه‌ك قۆتایه‌ ئه‌وژی ئه‌ده‌بێ بێ په‌رده‌یه‌، نه‌خاسمه‌ ئه‌و هۆزانێن وی دگه‌ل هنده‌ك هۆزانڤانێن دی یێن مللی ب ره‌نگه‌كێ هاڤێتنا به‌رێك ڤه‌هاندنه‌) (شێلازی، 2004: 26 – 27)، هه‌ر بۆ نموونه‌: ئه‌ڤ پارچه‌ هۆزانا هاڤێتنا به‌رئێك دناڤبه‌را (نادری و یونسی(3)دا، نادر بۆ یونسی:

یونس ته‌ بوچی به‌رگاره‌یی نه‌دكره‌ درا

                

                 دا بهارێ بو خو ده‌یه‌ ب... هێسترا؟!

(شێلازی، 2004: 27)

یونسی به‌رسڤا نادری دا:

من به‌رگاره‌یی با كریه‌ گارس

                

                 دێ به‌مه‌ كانیساركێ بۆ خۆ ده‌مه‌ ب...!

(شێلازی، 2004: 27)

هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ هنده‌ك نموونه‌ بوون، ژ وان نموونێن بێ په‌رده‌یی تێدا هاتی، لێ بابه‌تێ مه‌ دێ لسه‌ر وان هێمایان بیت یێن كو نالبه‌ندی د هۆزانا خودا بكارئیناین، بۆ هه‌ردوو ئه‌ندامێن (نێرینه‌ و مێیینه‌)، له‌و به‌ری پێدڤی ب هنده‌ك خالانه‌ ل دوور هێما وه‌ك پێناسه‌ و جور و ئه‌گه‌رێن كارئینانا هێمایان دناڤ ئه‌ده‌بی دا.

 

هێما چییه‌؟

مه‌زهه‌به‌كێ ئه‌ده‌بی فه‌لسه‌فییه‌، ده‌ربڕینێ ژ ئه‌زمونێن ئه‌ده‌بی و فه‌لسه‌فی یێ جودا جودا دكه‌ت، ب رێكا هێمایی یان ئاماژه‌كرنێ و هێما رامانا وێ (أحا‌‌و)ه‌، ئانكو ده‌ربڕینا نه‌ ئێكسه‌ر ل دوور وان دیاردێن ده‌روونی یێن كو زمان نه‌شێت جێبجێكه‌ت، یان ژی نه‌ڤێت ده‌بڕینه‌كا ئێكسه‌ر لسه‌ر بكه‌ت (بیرقدار، 2011).

 

كه‌نگی هێما په‌یدابوویه‌؟

ل نیڤا دوویێ ژ چه‌رخێ نوزدێ زاراڤێ هێما (الرمزیە‌ ـ Symbolism)، لسه‌ر ده‌ستێ نڤیسكار ((جین موریاس)) په‌یدابوو، كو ل 18سبتمبه‌را 1886ێ، و ئه‌ڤ زاراڤه‌ دانا سه‌ر ژبه‌ر وی ناڤێ ب هۆزانڤانێن هێماگه‌ری ڤه‌ داناین، كو په‌یڤا (Decadents) ئانكو ئه‌وێن لاواز ژ لایێ هندامی ڤه‌ (المتدهورین خلقیا) كو پێتڤی ب ناڤه‌كێ دی بوون، داكو وی سه‌خله‌تێ‌ هه‌ لسه‌ر وان راكه‌ت و ئه‌ڤی ئاراسته‌یی گه‌شه‌ كر لسه‌ر ده‌ستێ هنده‌ك هۆزانڤانێن ئه‌وێن ناڤێن وان ب ڤی ئاراسته‌یی ڤه‌ هاتینه‌ گرێدان و بووینه‌ گه‌شه‌كه‌رێن وێ. مینا: هۆزانڤان ((بودلێر)) (1821 ـ 1867ز)، ئه‌وێ كوك و شێوازێ وێ‌ یێ باش بده‌ستڤه‌ئینایی و هه‌روه‌سا ((مالارمیه‌)) (1842 ـ 1898)، ئه‌وێ‌ كو بنه‌جهكری ئه‌ڤ ئاراسته‌یێ ئه‌ده‌بی و هه‌ر وه‌سان هۆزانڤان ((بول فرلین)) (1844 ـ 1896)، و ((ئارپه‌ر ریمبو)) (1854 ـ 1891). كو هێمایێ دگه‌ل وان تایبه‌تمه‌ندیێن هونه‌ری شێوازێن نوی ژ ده‌ربڕینێ ڤه‌ وه‌رگرتین، كو شێوازه‌كێ گونجایی بیت بۆ ده‌ربڕینێ لسه‌ر وان حاله‌تێن ده‌روونی و تنگژینێن دژوار و ئه‌وێن نه‌ رۆهن د گه‌له‌ك ده‌لیڤاندا و ناهێنه‌ رێكخستن ب شێوه‌كێ به‌رئاقل و بزاڤا هێماگه‌ری دژایه‌تیه‌ك بوو لسه‌ر مه‌زهه‌بێ سرۆشتی، چونكه‌ زێده‌ یێ رۆهن و ئاشكه‌را بوو (سعید، 1981: 125).

و دكارێن ئیلیوتی (Eliot) و بروست و جویس (Joyce) باشترین ره‌گه‌زێن هێمایی یێن ب هێز تێدانه‌ و هێمایێ مۆزیكێ ژ لایێ دوبوسی (Debussy)ڤه‌ هاتییه‌ په‌یره‌وكرن و ل وی ده‌می، ماترلینك (Maeterlinck)ی ژی هێمایێ شانوویێ و د وێنه‌یی دا كارتێكرنا هێمایی لسه‌ر به‌رهه‌مێن نێرینگه‌ری (أنگباعی) گه‌له‌ك خۆیادبیت (رمزی ویكی).

 

هێما بۆچی هاتییه‌ بكارئینان؟

ده‌رباره‌ی بابه‌تێ په‌یدابوونا هێمایی و ئه‌گه‌رێ كارئینانا وی ژ لایێ هونه‌رمه‌ندان ڤه‌ و كا بۆچی هونه‌رمه‌ند په‌نایێ دبه‌ته‌ به‌ر هێمایی فاگمە الزهرا‌‌و سعید (1981: 19 ـ 20) دزڤریت بۆ چه‌ند ئه‌گه‌ران، وه‌ك:

1ـ هه‌بوونا پالده‌ره‌كێ یێ تایبه‌ت وی نه‌چار بكه‌ت پێگیریێ ب هێمایی بكه‌ت وه‌ك شێوازه‌كێ جێبه‌جێكرنا هونه‌ری، كو گه‌له‌ك ژ هونه‌رمه‌ندێن هێماگه‌ری دبینن كو هێما بۆ هونه‌ری باشتره‌ ژ ده‌ربڕینا ئێكسه‌ر و هێما بخۆ هونه‌رێ دورسته و ده‌ربڕینا ئێكسه‌ر، ئێك ژ نزمترین پله‌یه‌ ژ هێمایی.

2ـ دبیت هنده‌ك جار هێما خۆیاببیت ل وی ده‌مێ كو بابه‌ت بخۆ یێ مژه‌وی بیت و كو كارتێكرنێ دكه‌ته‌ سه‌ر ده‌ربڕینا هونه‌رمه‌ندی. وه‌كی شاعرێن سوفیگه‌ری ئه‌وێن به‌حسێ مرۆڤی، خودێ، سرۆشتی و گه‌ردوونی دكه‌ن، كو ئه‌و د ڤی بواریدا نابینن یا دورست بیت ده‌ستنیشانكرنه‌كا رۆهن و ئاشكه‌را، له‌و ل نك وان ئه‌ده‌ب دهێته‌ گۆهارتن بۆ هنده‌ك ئاماژه‌یێن مژه‌وی ب رێكا هێمایان.

3ـ ژ لایه‌كێ دیڤه‌ دبیت ئه‌ده‌ب به‌ره‌ڤ هێمایی ڤه‌ بچیت ده‌مێ دهێته‌ چارچوڤه‌كرن ژ لایێ سیاسی و جڤاكی ڤه‌، ئه‌دیبی نه‌چار دكه‌ت ل پشت هنده‌ك هێمایان دیتنێن خۆ ده‌رببڕیت. كو ئه‌ڤه‌ لسه‌ر ده‌مێ داگیركرنا ئه‌لمانی بۆ فره‌نسا ل شه‌ڕێ جیهانی یێ ئێكێ خۆیابوو، كو ئه‌ده‌بێ هێمایی ل فره‌نسا ده‌ركه‌فت ژ بۆ ده‌ربڕینا بۆچوونێن نڤیسه‌ر و هه‌لویستێن وان ب رێكه‌كێ نه‌ هێنه‌ دیاركرن، ژ لایێ داگیركه‌ران ڤه‌.

 

هێمایێن ئه‌ندامێن جۆتبوونێ د قورئانێ دا:

ره‌نگه‌ بۆ هنده‌كان گۆتنه‌ك سه‌یر بیت ده‌ما كو دبێژین كا چاوان د قورئانێدا ئاماژه‌ وه‌ك هێما ب كارێ جۆتبوونێ كربیت، ئه‌و كارێ كو دبیت هه‌می ده‌ما نه‌كارییه‌ ب شیێوه‌كێ زه‌لال ناڤان لێ بینی، له‌و په‌نایێ دبه‌نه‌ به‌ر هنده‌ك هێمایان، هه‌روه‌كو قورئان ئاماژێ ب كریارا جۆتبوونێ (سێكسی) دكه‌ت، ب ڤی شێوه‌یی: [نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ..](2: 223). ئانكو: ((ژنكێت هه‌وه‌ زه‌ڤینه‌ بۆ هه‌وه‌ (جهێ شوینكرنا دوینده‌هیێ نه‌)، ڤێجا كا هه‌وه‌ چاوا بڤێت هه‌ڕنه‌ زه‌ڤییا خۆ (هه‌رنه‌ نڤینا خۆ)...))(سگێری، 2008: 35). ره‌نگه‌ چه‌ندین بابه‌ت ل دوور ئه‌گه‌رێ هاتنه‌ خوارا ڤێ ئایه‌تێ هاتینه‌ شرۆڤه‌كرن، ژوان ژی: (ل سه‌ر ده‌مێ جاهلییه‌تێ ده‌ما كو ژن دكه‌فته‌ د سۆره‌خوینا هه‌یڤانه‌دا، نه‌ زه‌لامان خوارن و ڤه‌خوارن ددانه‌ وان و نه‌ وه‌دكرن بمیننه‌ دمالا واندا، وه‌كی مه‌جوسییان، ئینا ئه‌بو ده‌حداحی پسیار ژ پێغه‌مبه‌ری (س) كر، بۆ وی بابه‌تی، گۆتێ: یا قاسدێ خودێ چ بكه‌ین بۆ سۆره‌خوینا هه‌یڤانه‌ یا ژنێ؟ ئینا خودێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ هنارت و دگۆتنه‌كا دی ژ جابرێ كۆڕێ عه‌بدولڵایی هاتییه‌: جوهییان دگۆت، ئه‌وێ ژ پشتێ ڤه‌ بهێته‌ نك ژنكا خۆ به‌لێ هه‌ر ژ لایێ پێشیێ ڤه‌، دێ زاڕۆكێ وان یێ ویر (ڤیر) بیت، ئینا خودێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ ئینا خوار (ژ ریوایه‌تا موسلم و بوخاری). و موجاهد دبێژیت: من سێ جار شرۆڤه‌كرنا هه‌می قورئانێ ل نك ئبن عه‌باسی خواند، هه‌ر سێ جار لسه‌ر ڤێ ئایه‌تێ راوه‌ستا و گۆت: هندی ئه‌ڤ تاخێ قوره‌یشییا بوون، ده‌ما كو هه‌ڤژینی پێك دئینان، وان خۆشی ژ هه‌ڤژینێن خۆ وه‌ردگرتن و ژ لایێ پێشی و پاشیێ ڤه‌، ده‌ما هاتینه‌ مه‌دینێ و ژ ئه‌نسارییان ژن ئینان، دا هه‌مان جۆرێ خۆشییێ بۆ خۆ چێكه‌ن ئه‌وا كو ل مه‌كه‌هێ چێدكرن، ئینا لسه‌ر وێ چه‌ندێ نه‌رازیبوون چێبوو، هه‌تا سوحبه‌ت گه‌هه‌شتییه‌ گۆهێ پێغه‌مبه‌ری، خودێ ئه‌ڤ ئایه‌ته‌ ئینا خوار، حه‌سكه‌ن ژ لایێ پێشی یان پاشیێ یان ژ پێرڤه‌، لێ ب مه‌رجه‌كی هه‌ر ژ جهێ چاندنا تۆڤی ڤه‌، كو مێیینه‌یا ژنێیه‌) (النیسابوری، 2009: 1/82 – 83).

هه‌ر ژ ئایه‌تا بۆری و ئه‌گه‌رێ هاتنه‌ خوارا وێ خۆیادبیت، كو بشێوێ هێما به‌حسێ كارێ جۆتبوونێ دناڤبه‌را ژن و زه‌لامان دا كرییه‌، كو بشێوه‌كێ وه‌سا هاتییه‌ گۆتن بێ یی هیچ شه‌رمه‌ك دشێن به‌حس لێ بكه‌ن.

 

هێمایێن نێرینه‌ و مێیینه‌ ل نك هۆزانڤانان:

ره‌نگه‌ كارئینانا ناڤێ ئه‌ندامه‌یێن (نێرینه‌ و مێیینه‌) دناڤ هۆزانا كلاسیك دا بشێوه‌كێ زه‌لال، یا ب زه‌حمه‌ت بیت، له‌و هۆزانڤانێ كلاسیك په‌نا برییه‌ به‌ر كارئینانا هێمایان، هه‌ر وه‌كو خانی (1650 – 1707) د مه‌م و زینێ دا (نێرینه‌یێ تاجدینی ب تیره‌كا وه‌كی ددانێ فیلان سپی و توند و تیژ بوو، راستی ئارمانجا كو وه‌كی سه‌ده‌فێ هولوو، شمشاد، توند، كزر و ساف بوو، كریا. ده‌ما كو تیر كه‌ته‌ ناڤ ئارمانجێ، مرواری یێن سپی ب مه‌رجانێن سۆر هاتن گوهه‌رتنێ)(خانی، 2007، 2/623):

تیرا كو ژ عاجێ به‌ر هه‌ده‌ف بوو

                                  ئامانج ب سه‌فوه‌تا سه‌ده‌ف بوو

 

ئامانج كو بوو مه‌حللێ په‌یكان

                                  دوڕدانه‌ به‌ده‌ل كرن ب مه‌رجان

نه‌بل هاته‌ڤه‌ نه‌سل ما دوێ دا

                                  نه‌سلا خو ژ جان و دل دا

( 2/ 623 ـ 624)

جگه‌رخوین د هۆزانا (چیرۆكا زۆرۆ ئاغایی) دا لسه‌ر زارێ ره‌وشێ، ده‌ما كو زۆرۆ ئاغا دخوازیت ره‌وشێ ب ته‌عدایی بكه‌ت ژن و ژ كچینیێ بێخیت، ره‌وشێ هیڤییا ژێ دكه‌ت، كو گێسنی نه‌به‌ت سه‌ر سه‌دێ (كو مه‌رم پێ نێرینه‌یێ ئاغایه‌)، و دیسان هه‌ر ل ڤێره‌ ته‌مام واتایا ئایه‌تا [نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ] وه‌ك هێما كارئینایه‌:

ره‌وشێ گۆته‌ ئاغێ هار

                 سه‌د ئه‌مان و سه‌د هه‌وار

ئه‌ز د به‌ختێ ته‌ و خوه‌دێ

                 گێسن مه‌به‌ سه‌ر سه‌دێ

تو ره‌ش مه‌كه‌ رویێ من

                 ئه‌ز ژ ته‌ره‌ نابم ژن

(دیوانا رۆناك، 1984: 44 – 45)

هه‌ر نالبه‌ند ژی دخوازیت كو عه‌رده‌كی بۆ كێلان و تۆڤێ وی عه‌مه‌ل كه‌ن چونكه‌ چ تۆڤ بێ عه‌رد ناهێته‌ چاندن، هه‌ر گۆتنا وی ژی ئاماژه‌كرنه‌ ب ئایه‌تا قورئانێ یا بۆری:

زیراعه‌ت بێ زه‌ڤی ناهێته‌ چاندن

        

         زه‌ڤی نینن بۆ ئاڤا مه‌، مه‌كا جووك

 

گه‌له‌ك بۆ شاعرێ كوردا مخابن

        

         نه‌بیت زاڤا كچه‌ك جان بۆ بكه‌ن بووك

 (باغێ كوردا، 4/200 و 5/371)

و دخوازین ڤێ كورته‌ سه‌رهاتیێ ژی هه‌ر ده‌رباره‌یی رامانا ئایه‌تا بۆری به‌حسكه‌ین، ئه‌وژی: (دبێژن لسه‌ر ده‌مێ جاهلییه‌تێ زه‌لامه‌ك هه‌بوو دگۆتنێ هه‌مزه‌، خودێ پێنج كچ دانه‌ وان و ژنا وی یا دوو گیان بوو و د هه‌یڤا خۆ یا زاڕۆكبوونێ دا بوو، دا زه‌لامێ وێ چیته‌ كاروانی، گۆته‌ ژنكا خۆ: هه‌كه‌ر ڤێ جارێ ته‌ كچه‌ك بوو ئه‌ز ناهێمه‌ د ڤێ ماڵێ دا!! و چوو كاروانی.. ده‌ما زڤری ڤه‌ به‌ری بهێته‌ ماڵ ب رێڤه‌ زه‌لامه‌كی مزگینی دایێ كو خودێ كچه‌كا دایه‌ هه‌وه‌، ئینا نه‌چوو ماڵ، ما ل ماڵا جیرانه‌كێ خۆ و دوو رۆژا ما ل وێرێ.. ژنكا وی زانی ئینا ئه‌ڤ دێره‌ هۆزانه‌ ڤه‌هاندن بۆ هنارتن:

مالی أبی حمزه‌ لایأتینا

                 یڤل فی البیت الژی یلینا

 

غچبان أن لا نلد البنینا

                 والله ما ژلك بأیدینا

 

وإنما نحن لزراعینا كاڵارچ

                 نحصد ما قد زرعوه فینا(4)

 

ئانكو: ئه‌رێ بابێ هه‌مزه‌یی خێره‌ ناهێته‌ نك مه‌، ئه‌و مایه‌ ل مالا جیرانێن مه‌، كه‌ربێن وی ژ مه‌ ڤه‌بووینه‌ چونكه‌ مه‌ كچ بووینه‌، ئه‌ز ب خودێ كه‌م ئه‌و نه‌ ب ده‌ستێ مه‌یه‌، به‌لكو ئه‌م بۆ تۆڤی وه‌كو عه‌ردی نه‌، چ د چینن ئه‌م وی دهه‌لینین.

 ده‌ما كو ئه‌ڤ پارچه‌ هۆزانا وێ خواندی، په‌شێمان بوو جاره‌كا دی زڤڕیڤه‌ ماڵ و داخوازا لێبۆرینێ ژ ژنكا خۆ خواست) (www.hawaaworld.com).

ئه‌ڤ پارچه‌ هۆزانه‌ ژی هه‌ر هه‌مان رامانا ئایه‌تا ژۆری دده‌تن، ئه‌وژی كینایه‌تێ ژ كێلان و هاڤێتنا تۆڤی و شینبوونا وی تۆڤی دكه‌تن. لێ تشتێ ژ ڤی ده‌قێ هۆزانا عه‌ره‌بی خۆیادبیت، كو هه‌ر ژ كه‌ڤن وه‌ره‌ دزانین كو كۆڕ و كچ نه‌ دگه‌ل ژنێ نه‌، به‌لكو یێ دگه‌ل زه‌لامی.

هه‌ر تنێ بۆ نموونه‌ كا چاوان (شێخ ره‌زایێ تاڵه‌بانی) ژی ئه‌ندامێ نێرینه‌ وه‌ك هێما بكارئینایه‌، كو ئه‌ندامێ نێرینه‌ ب (پیره‌كه‌رێ جه‌مباز) ناڤكرییه‌، ئه‌وژی، ده‌ما كو حه‌مادی – ب ‌شێخ ره‌زایی را دبێت:

دانه‌ی ده‌مت نه‌ماوه‌ و له‌ گه‌ف ناوه‌ی هێشتا

 

پیره‌كه‌ری چه‌نباز ئه‌ڵێم بكه‌م به‌ له‌شتا

(خاڵ؛ ئاشنا، 2003: 41)

ئه‌ڤه‌ هنده‌ك نموونه‌ بوون ژ وان نموونه‌یێن كا چاوان ئه‌ندامێن نێرینه‌ و میێیینه‌ وه‌ك هێما هاتینه‌ بكارئینان، چ وه‌ك ئایین، یان هۆزانڤانان، چونكه‌ ل ده‌ستپێكا بابه‌تی ژی مه‌ دا خۆیاكرن كا بۆچی هنده‌ك جار هێما د ئه‌ده‌بیاتێ دا دهێته‌ بكارئینان.

 

بۆچی نالبه‌ندی گه‌له‌ك به‌حسێ ئه‌ندامێن جۆتبوونێ كرییه‌؟

ئه‌گه‌ر لێ زڤرینه‌كێ ل بابه‌تێن ڤه‌كۆله‌ران بكه‌ین، ئه‌وێن ل دوور ژین و ژیارا نالبه‌ندی نڤیساین و ڤه‌كۆلاین، دێ بینین چه‌ندین هۆكار به‌رچاڤكرینه‌ بۆ نڤێسینا ئه‌ده‌بێ بێ په‌رده‌ ل نك نالبه‌ندی، كو ئه‌م دشێین ب ڤی شێوه‌یی بكه‌ینه‌ چه‌ند خاله‌ك:

١- مرنا ژنێن نالبه‌ندی: یه‌عقوب (1971: 28) ده‌رباره‌ی نالبه‌ند و ڤه‌هاندنا هۆزانێ ب سالۆخه‌تێن ژنێ دبێژیت: ((ژنێت سپه‌هی و جان، كو ئه‌ڤ دارخازه‌ ژی بۆ بجھـ نه‌هات، ئه‌گه‌ر چی سێ ژن ئینابوون به‌لێ وه‌سا دیاره‌ زوی دمرن به‌نده‌وار و سه‌رگردان دبوڤه‌، ژبه‌ر هندێ وه‌كو هارودینا لێ دهات و چو حه‌وی نه‌ دكه‌تنێ و سه‌رێ وی نه‌ دچو سه‌ر چو بالگه‌هان، بچو ره‌نگان نه‌ دشیا خو راگریت و كه‌لا خو بڕێژیت ژ بلی هندێ ژی پێتر ژ نیڤه‌كا هۆزانێت وی ڤه‌هاندین، ب زین و ب ستی و ب زه‌ری و په‌ری و ب نازدار و نازه‌نینا گۆتینه‌ و هلدایی نه‌، كو هنده‌ك ژێ بێ په‌رده‌نه‌)).

هه‌ر د ڤێ خالێدا ئامێدی (1980: 550) یێ هه‌ڤڕایه‌ دگه‌ل یه‌عقوبی، ده‌ما دبێژیت: ((ئه‌گه‌ر چی سێ ژن ئیناینه‌، به‌لێ ژ فه‌هیما خشخاشی پێڤه‌ ئه‌وێت دی هه‌ر ئێك ژ دو ساڵا پێتر دگه‌ل نه‌مایه‌. (مریه‌م) یا بێدوهی به‌ردایه‌، صافییا رویسی، پاشی كچ بوی مرییه‌ (ئانكو ب زارۆكی مرییه). ژ به‌ر هندێ ژی چاڤ برسی بوویه‌، نه‌ تێر، ب زكێ خو نه‌ژی ب به‌ژنا خۆ، هه‌ر وه‌سا ژی ژ مێیا ژی تێر نه‌بوویه‌. هه‌رێ به‌لنگاز، سه‌ركردان و بێ خودان بوویه‌)). ((و ده‌هبێ وی یێ گوهنێلیێ یێ برسی و ده‌ڤ به‌ش بوویه‌ و داخازا تێربوونێ كرییه‌، چونكه‌ رێكێن شه‌رعی دبڕی بووینه‌ یێ زڤری رێكێن نه‌شه‌رعی و گه‌ره‌وته‌ژیكرنێ))(قوچان، 1999: 9). ((و هه‌ڤبه‌ندییێن ئه‌ڤینی و ئینانا پتر ژ هه‌ڤژینه‌كێ نه‌شیایه‌ ده‌روونێ خو ب خاپینیت و هه‌ر چ په‌یڤێن ددلیدا داڕێژتینه‌))(بادی، 1999: 24).

٢- بێ خودانی و سه‌رگردانییا نالبه‌ندی: ئامێدی (1980: 555 – 556) ل دوور په‌سن و سالۆخه‌تا ژنێ ل ده‌ڤ نالبه‌ندی دبێژیت: ((ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند هه‌رێ سه‌رگردان و بێ كه‌س و بێ خودان و به‌نده‌وار بوو. ژبه‌ر هندێ وه‌كو هار و دینا لێ دهات، چو حه‌وی نه‌ دكه‌فتنێ، سه‌رێ وی نه‌ دكه‌ته‌ سه‌ر چو بالگه‌هان، ب چو ره‌نگا نه‌دشیا خو راگریت، كه‌لا وی نه‌دهاته‌ رێتن. ب ڤه‌هاندنا هۆزانا ئێمناهییا دلێ وی دهات و برویسیا دل و هناڤا سست و سڤك دبوو، هه‌ر ژ به‌ر هندێ ژی هژماره‌كا زۆرا هۆزانێت وی كو پێترن ژ (40%)ێ ب زین و ب ستی، ب زه‌ری و په‌ری، ب نازدار و ئازه‌نینا گۆتینه‌ و هلدایی نه‌، كو هنده‌ك ژێ ئێكجار بێ په‌رده‌ و به‌له‌فه‌حشن و كه‌شه‌فرێتن، به‌لێ ل سه‌ر ڤێ بێ شانسی و بێ ئێقبالیێ ژی كه‌سێ چو ناڤێت ده‌همان پیسیێ پێڤه‌ نه‌ گۆتینه‌)).

٣- مه‌حروومییا سیكسی (جنس)ی: فندی (1999: 21) ده‌رباره‌یی نالبه‌ندی و گه‌له‌ك كارئینانا په‌یڤێن جۆتبوونێ ڤه‌دگه‌ڕینیت بۆ: ((مه‌حرومییا جنسی بگشتی بۆمه‌ ره‌وشا نالبه‌ندی یا سایكولوجی رۆن دكه‌ن، لێ ئه‌ڤ لایه‌ ل جه‌م نالبه‌ندی ب ساناهی نائێته‌ شرۆڤه‌كرن ئه‌گه‌ر نه‌ئێته‌ گرێدان ب هنده‌ لایێت دیڤه‌، نه‌مازه‌ لایێ ژ هه‌مییان گرنكتر ژیانا وی و تووشبوونا وییه‌ بۆ هنده‌ شكه‌ستنێت سوزی و سایكولوجی یێت گه‌له‌ك كاریگه‌ر)).

٤- غه‌ریزا گوهنێلی و دیندارییا وی: هه‌لبه‌ت قوچانی (1999: 9 – 10) دیتنا خۆ ل دوور هه‌مان بابه‌ت هه‌یه‌ ئه‌وژی ڤه‌دگه‌رینیت بۆ: ((غه‌ریزا گوهنێلی هوڤه‌كێ بێ لغاڤه‌ دده‌رونێ مروڤیدا و گه‌له‌ك ژ كه‌ساتیا مروڤی ره‌سم دكه‌ت و ره‌فتارا مروڤی ده‌ستنیشان دكه‌ت، ده‌هبێ گوهنێلیی یێ برسی و ده‌ڤ به‌ش بوویه‌ و داخازا تێربوونێ كریه‌ چونكه‌ رێكێن شه‌رعی د بڕی بووینه‌ یێ زڤری رێكێن نه‌شه‌رعی و گه‌ره‌ و ته‌ژیكرنێ، ژ ڤێ ئه‌گه‌رێ نالبه‌ندی گازنده‌ كرینه‌ لێ گازنده‌ێن وی بای برینه‌. هه‌موو كه‌س دزانن كو نالبه‌ند مروڤه‌كێ دیندار بوویه‌، ئه‌زا وییا بلند نموونێ ئایینی بووینه،‌ كو دژایه‌تیه‌كا مه‌زن دگه‌ل غه‌ریزا وی د رێكا تێركرنا وێدا هه‌بوویه‌، ئه‌ڤه‌ بوویه‌ ئه‌گه‌را هندێ كو كه‌ساتیا وی پارچه‌ ببیت دبه‌را غه‌ریزا وی و ئه‌زا وییا بلند دا و ببته‌ كه‌سه‌كێ شیزوكی یێ وه‌ستای و تم پر ئێشانا ده‌روونی)).

٥- كرێتییا سه‌روچاڤان خۆ شرینكرن ل به‌رامبه‌ر ژنان: هه‌ر ئێكه‌ دی ژ وان ئه‌گه‌رێن نالبه‌ندی په‌نا برییه‌ به‌ر كارئینانا ئه‌ندامێن جۆتبوونێ بشێوه‌كێ گه‌له‌ك به‌له‌فش، وه‌كو قوچانی (1999: 9) ڤه‌گه‌ڕینیت بۆ: ((كرێتییا سه‌روچاڤا و ترسیان ژ هندێ كو ژنك خو نێزیكی مروڤی نه‌كه‌ن، حه‌ژ مروڤی نه‌كه‌ن، یان شوی پێ نه‌كه‌ن، ئه‌ڤ ترسیانه‌ هه‌ستا زربه‌هرییێ چێدكه‌ت و مروڤ ژ لایێ گوهنێلیڤه‌ كولافی دبیت و بساناهی ناهێته‌ تێركرن. ژ ڤێ ئه‌گه‌رێ نالبه‌ند گوهنێله‌كێ فاسق بوویه‌ و قه‌د به‌رژه‌نگێن تێربونێ لنك دیارنه‌بووینه))‌.

ئه‌ڤێن ل خوارێ ژی هنده‌ك ژ وان نموونانه‌ یێن نالبه‌ندی د هۆزانا خودا بكارئیناین:

(هێمایێن ئه‌ندامێن نێرینه‌ و مێیینه‌ د هۆزانا نالبه‌ندی دا)

ژماره  نموونه‌یا وه‌رگرتی     به‌رگ و لاپه‌ر  جۆرێ هێمایی ئه‌ندامی تێبینی

                          نێرینه‌           مێینه‌  

1       ئه‌م چ بێژین كو هه‌ڕو ره‌قه‌ عه‌لۆ

  گاریته‌ ستوره‌ به‌لێ نینه‌ هه‌لاش      4/196 عه‌لۆ، گاریته‌   هه‌لاش زیراعه‌ت ئاماژه‌كرنه‌ بۆ هێكێن زه‌لامی

2       زیراعه‌ت بێ زه‌ڤی ناهێته‌ چاندن

   زه‌ڤی نینن بۆ ئاڤا مه‌، مه‌ كا جوك  4/200

5/371 ئاڤ    زه‌ڤی، جوك   

3       إذا نمت العصا قام یقول

  تقبل عذری یا ذا الشیب أرجوك

تنام لیس لی نوم و راحة‌

   لی أخطب زوجة‌ والله بعونك   4/201

         العصا  زوجە 

4       ...(5) گێره‌ گێره‌... مه‌ دا سه‌ر شێلمێ

 تیر وه‌كی سه‌رتیژ و راسته‌ مه‌نعه‌ ناكه‌ن سه‌د مه‌تال 4/201 گێڕ، تیر        شێلم، مه‌تاڵ   

5       تێ بگه‌هه‌ كا من چ گۆت شێخێ من

    مه‌قصه‌دا من ژ ره‌قا نه‌رمینه‌        4/204 ره‌ق    نه‌رمین

6       بۆ شه‌ڤینێ هه‌می دوستا شه‌وقه

‌   مه‌ عه‌لی خانێ ره‌قه‌ و نالینه‌

ئه‌ز غه‌له‌گ بوم نه‌ عه‌لی عه‌لو نه‌كه‌

    له‌زه‌كێ لمن بكه‌ تو هاڤینه‌ 4/223 عه‌لی خان،

عه‌لو            ----- شه‌ڤین ئاماژه‌ كرنه‌ بۆ كارێ جوتبوونێ ب شه‌ڤێ

7       إژا نمت یحركنی عصای

  هلو رابه‌ عه‌زیز پا كا ئه‌ڤا دی؟       4/231 عصا   ئه‌ڤا دی         پا كانێیه‌ ئه‌ندامێ مێیینه‌؟

8       یا هاتی برا سڕ و زڤستان

    ما حه‌قه‌ عه‌لی بمینیته‌ گازی        4/233         عه‌لی   ----- گازی كینایه‌ته‌ بۆ ئه‌ندامێ مێیینه‌ كو ئه‌و بخو وه‌كه‌ جلكی دهێته‌ سالۆخدان

9       ئه‌ڤ سیكوته‌ هه‌ر سه‌ر كوته

‌   حه‌یری و خودان نه‌هات نته‌

سفرا مرادێ پر بته‌

   هند پێ مرن ئه‌م بۆ مرن    4/312 سیكوت         خودان

10     ئه‌م كتا ژۆرینه‌ ئه‌و دێ كه‌ڤنه‌ بن

  هات ریا وان ترس و هه‌یبه‌ت بونه‌ ژن       4/436 كتا ژۆری      ----  شوبهاندنه‌ ب هه‌ردوو كتێن دستاری، كته‌ك نێر و كته‌ك ژی مێ

11     كچه‌كا جان ئو گهشتی

   بۆ عه‌لی خانی بكه‌ پشتی   4/500 عه‌لی خان      -----

12     ئه‌ی زه‌ری جانێ نه‌له‌رزه‌

   صوحبه‌تا من باغ و وه‌رزه

‌ ڤێت نه‌ترسی كا چ گه‌رزه‌

   سكه‌ئێ ئاسن قه‌وێر 4/500 سكه‌ئێ ئاسن  ------       

13     ڤێت بده‌ن من كورد باجێ

    ما سڤوره‌ بێ قولێر         4/500 سڤۆره قۆلێر   كا چاوا سڤۆره‌ پێتڤی ب قۆلێرێ هه‌یه‌

14     ئه‌ی هه‌ڤال هندی بناڵی 

   تو عه‌لوی هه‌ر ڤه‌مالی

كه‌س نزانیت عه‌رز و حالی

    ۆ عه‌لی خانێ زڤێر 4/500

         عه‌لو،

عه‌لی خان      -------     

15     من وه‌كی كچ بێ عه‌ده‌د بن 

   بۆته‌ نه‌خت دینار صه‌د بن

نینه‌ مه‌حبوبێ ئه‌حه‌د بن

   شێلما دڤێت تیژه‌ كێر        4/500

         تیژه‌ كێر        شێلم  

16     گوته‌ من بێ جهه‌ ئه‌ڤ كه‌ڤنه‌ شیڤه‌

  برسیه‌ و زار و وه‌ موحتاجی مه‌مه‌  4/506 مه‌م    كه‌ڤنه‌ شیڤ    مه‌مك و زارۆ كینایه‌تن بۆ ئه‌ندامێن نێرینه‌ و مێیینه‌

17     به‌لكه‌ ته‌دبیرێ بكه‌ن بۆ مه‌ ئه‌مان

   رویسه‌كی بلبسی بكه‌ن(6) ئه‌ز ئه‌ڤه‌مه‌       4/506 رویس  لبس    ته‌شبیهكرنا جۆتبوونێ ب رویسێ كراسی لبه‌ر خو دكه‌ت

17     چونكه‌ ره‌ش مار ژ مه‌غازێ ڤه‌ره‌سا

  چاره‌كێ لێ بكه‌ن ئه‌ڤ یاره‌ هه‌مه‌    4/506 ره‌ش مار       ------       

18     سه‌عه‌ته‌ك نێ ل عه‌لوی سێ ساڵن

   عله‌تێ وی ڤه‌ره‌سین و وه‌ره‌مه‌     4/506 عه‌لو   ------        ئانكو ئارێشا ڤالاكرنا ئاڤێ یه‌، داكو وه‌ره‌ما وی دابهێتن (نه‌رم ببیتن)

19     بونه‌ جه‌هنه‌م لمه‌ مال و خانی 

  كو سڕێ بر لده‌رێ ئه‌ڤ سه‌نه‌مه‌    4/507 سه‌نه‌م ------        ئانكو چ جه نینن شه‌ڤێ سه‌نه‌مێ خو تێدا شه‌ڤین بكه‌ت

20     ئه‌ی خودانا شێلمێ 

  ما ته‌ چو... نه‌كرنه‌؟  5/61  ------        شێلم  

21     ته‌ڤره‌ پێ كولم جوكا

   دا ئاڤده‌م بێ زه‌حمه‌تێ      5/64  ته‌ڤڕ    جوك   ئاڤدان كینایه‌ته‌ ژ جۆتبوونێ

22     فاتێ گۆت ما شڤێدی* ئه‌و نه‌هاته‌ ببه‌ر ته‌ڤه‌

هوشبه‌ ده‌ینه‌كه‌ ئێدی * گه‌ڕا منه‌ ئه‌ڤ شه‌ڤه‌ 

جوتك بۆ ته‌ ئه‌ڤێ دی* مباره‌كه‌ بسه‌ر مه‌ ڤه‌ 5/66  ئه‌ڤێ دی       ----  جوتك مه‌ره‌م پێ هه‌ردوو حه‌ویجه‌نه‌

23     عه‌یشێ گۆتێ چاڤ حیزێ 

  بلا هه‌رسێ بۆ ته‌ بن

هه‌میا پێكڤه‌ بكه‌ دیزێ 

  دا لبه‌ر چاڤا به‌رزه‌بن 5/66  هه‌رسێ         دیز    

24     ئاڤێ به‌رده‌ سه‌ر جوكێ

    ملكه‌تا خو پێ شین كه‌     5/67  ئاڤ    جوك

ملكه‌ت كینایه‌ته‌ ژ ئایه‌تا بۆری

25     كار بكه‌ و چاڤا كلده‌ * وی راكێشه‌ بن جهی

نڤینكا مه‌كه‌ر گلده‌ * ناهێت سه‌ر ئیللا بگوهی

هه‌ر تو... بكه‌ گلده‌ * دا تێركه‌ی وی سه‌رجوهی       5/67  سه‌رجوهی     -----

26     ده‌وكێ مه‌شكێ وه‌ك نه‌ئێ ره‌ق بیت و راست

  كا چه‌وا پیرێ بله‌زه‌ت مه‌شكێ بكێت 5/80  ده‌وك  مه‌شك ده‌وك و مه‌شك كینایه‌تن ژ جۆتبوونێ

27     من ژنه‌ك لازمه‌ یا تازه‌ ئو جان

  كو هه‌رو بۆ مه‌ ببیت مه‌جلس و خان

خو بكه‌تن به‌حر لبن من شه‌ڤ و رۆژ

  وه‌ره‌ خو بێخه‌ گه‌رێ ئه‌ی مه‌له‌ڤان  5/85  مه‌له‌ڤان         به‌حر

گه‌ڕ    به‌حر و گه‌ڕ و مه‌له‌ڤان كینایه‌تن ژ كارێ جوتبوونێ

28     ئه‌ز ببێژم ژ ته‌ بازار مه‌ دڤێت

  ئه‌و ببێژیت ئه‌ڤه‌ په‌رتال و دوكان    5/85  ---    په‌ڕتال دوكان 

29     ئه‌ز ببێژم وه‌ره‌ نیشا مه‌ بده‌

  ئه‌و ببێژیت ماچ و خاچ هه‌ردو مه‌ دان        5/85  ____ خاچ   

30     ئه‌ز ببێژم وه‌ره‌ گازی وه‌ره‌ ژور

  ئه‌و ببێژیت ئه‌ڤه‌ چه‌روان و زیان

ئه‌ز ببێژم مه‌ زیانا ته‌ دڤێت

  ئه‌و ببێژیت مه‌ژی هو دڤێتێ دو دان 5/85 - 86

         -------      زیان   چه‌روان كینایه‌ت ژ سینگ و به‌ر و به‌ده‌نان

31     هه‌ردوو شێر كه‌فتنه‌ كه‌یف و له‌زه‌تێ

  شه‌ڤ حه‌تا بۆ سه‌حه‌ر مه‌شكێ كیان بێریێ گۆت وه‌كی مه‌شكێ كیای

 روون مه‌ تێر گرت و ژ خه‌و رابه‌ شڤان       5/86  شێر

شڤان   شێر

مه‌شك لڤێره‌ شێر بو ئه‌ندامێ نێرینه‌ و مێیینه‌ هاتیه‌ بكارئینان

32     هندی مكاره(7)‌ ئه‌و هه‌ر لكاره‌

  نه‌ی سست و خاره‌ هه‌ر شبهی پاره‌ 5/89  مكار   -----

33     رۆژێ سه‌بر چو شه‌ڤ بێ خه‌وین ئه‌م

   رابو عه‌لو بله‌ز حه‌ربه‌ و هه‌واره‌    5/89  عه‌لو   ____

34     كێ دیتییه‌ سنگه‌ك بێ ئاڤ نه‌رم بیت؟

   هه‌سپێ ته‌ ئیرو بێ گوڤ و واره‌   5/89  سنگ، هه‌سپ  ئاڤ، گوڤ،

وار    

35     وه‌ی داد و بێ داد حه‌لهام و سوتم 

   سه‌ر بێ كولاڤه‌ ژێرا نهار   5/89  سه‌ر    كولاڤ

36     خش خش تراشا یان ژی كه‌لشتا

   ترسا ژ وان تێت هه‌ر تیره‌ماره

‌ هه‌ر ماره‌كێ هه‌ی عه‌رده‌ك بخو دیت

   مارێ مه‌ ئیرو ئێ زور و هاره‌      5/89  تیرمار، مار     كه‌لشت، عه‌رد  مار و كون هه‌ردوو كینایه‌تن ژ نێرینه‌ و مێیینه‌

37     مه‌ گۆتێ... ته‌ بكله‌تور و سۆر 

  ئه‌ڤه‌ مڤره‌دێ من وه‌ره‌ پێ بڕه‌نه‌

ته‌ بزنه‌ك هه‌یه‌ من هه‌نه‌ سێ به‌ران 

  ب بزنا ته‌ هه‌ر سێ ته‌مام بۆ ته‌نه‌   5/90  مڤره‌د،

سێ به‌ران      ...،

بزن    بزن كینایه‌ته‌ ژ ئه‌ندامێ مێیینه‌، سێ به‌ران و مڤره‌د ژی ژ ئه‌ندامێ نێرینه‌

38     كێلوێ گول و ته‌ڕێ بۆ قه‌شه‌ی هات به‌رگه‌ڕێ

تێ قوتا ده‌ستكێ مه‌ڕێ كێلو صوت و هه‌ڤسری       5/99  ده‌ستكێ مه‌ڕێ ------       

39     مه‌لا... ته‌ پا خوش به‌ر هوسینكه‌

 ... من خوش مه‌زه‌لكه‌ پێ ب هونی    5/96  به‌رهوسینك    مه‌زه‌لك        

40     ئه‌ی قه‌شه‌ توی ئه‌حمه‌قی تو ژ جهێ خو نا له‌قی 

  كێلۆێ... لێ په‌قی صنگه‌كێ تێدا بری 

كێلو قه‌حبا لبن پرێ ڤی قه‌شه‌ی دوقه‌ك برێ

ئاڤه‌ ده‌و مه‌شكه‌ك كرێ هه‌ر وه‌كی ئویسلا تری

 كێلوا جان و بچویك دیت قه‌شه‌ كر فیكه‌ فیك

تێ قوتا ئه‌و سه‌رته‌شیك هه‌ر دوا دل فڕ فڕی

 كێلوێ دین دوژمنێ تو و قه‌شه‌ هه‌ردو بتنێ چاك قه‌شه‌ كه‌ت سه‌ر كونێ گه‌لیه‌كه‌ بده‌خل و دڕی    5/99 - 100  صنگ،

 دوق،

سه‌رته‌شیك    مه‌شك، ئویسلا تری،

كون،

گه‌لیه‌ك ب ده‌حل و دڕی       ئاڤه‌ ده‌و كینایه‌ت ژ ئاڤا زه‌لامی شوبهاندییه‌ ب ئاڤه‌ ده‌وێ،

41     كافری ئاله‌ت هوسی كێلوێ لێ ئالیسی

گه‌ش بۆ عه‌ردێ چرمسی لێ دیار بۆ گڕگڕی 

ڤی قه‌شه‌ی... خر خچاند كێلوێ دل لێ بچاند

ئاله‌تێ خو ژبه‌ر مچاند له‌و ژ كه‌یفا دا فڕی    5/100 ئاله‌ت   عه‌ردێ چرمسی،

ئاله‌ت

        

42     ئه‌ڤ قه‌شێ هو سه‌ر صه‌ڤی كێلوێ گام دا ده‌ڤی 

تێر نه‌بوو ئه‌و قور زه‌ڤی هار بۆ شوبهی ئاگری       5/100         ____ قور زه‌ڤی     

43     كێلوا كون كه‌ڤنه‌ ئاش لبن قه‌شه‌ی خو كر ته‌لاش 

خوش حه‌شاندێ چاك و باش ڤی قه‌شه‌ی مارێ مری 5/100 مارێ مری     كون،

 كه‌ڤنه‌ ئاش    

44     كێلوا جان و خه‌فیفك ئه‌و قه‌شێ ئاله‌ت جه‌ریفك

باش لوێ... هه‌ردوو شیفك صه‌یێ لسه‌ر دێهلێ نڕی

كێلوا ئاله‌ت قه‌له‌و ڤی قه‌شه‌ی هو بێ دره‌و

هه‌ردو جارا... ئه‌و بێ شه‌ر و بێ قر قری      5/101 ئاله‌ت جه‌ریفك هه‌ردوو شیفك، ئاله‌ت قه‌له‌و  

45     ئه‌و قه‌شێ قامه‌ت بلند كێلوا لبن بویه‌ كوند له‌و قه‌شه‌ی لێ... پند(8) دا ڤه‌مرهینیت گڕی         5/101 ----- پند    

46     كێلوێ لنگ مانه‌ رویت وی قه‌شه‌ی بێ په‌رده‌ دیت

هادری وی بخوڤه‌ڕیت ژێ نه‌زڤراند ئاڤروی   5/101 هادرێ وی     ____ شه‌هوه‌تا وی ده‌ركه‌فت، ژ ئه‌گه‌رێ دیتنا ئه‌ندامێ مێیینه‌ یێ وێ

47     وه‌ی گدی یارێ قه‌شه‌ كێلوا ئاله‌ت ره‌شه‌ 

وی ده‌ما ته‌ د.. خوشه‌ ڤی ده‌می بۆ وی مونكری      5/101 مونكر  ئاله‌ت ره‌ش   

48     گوت هه‌تا مرنێ هه‌رو تو د من...

  ئه‌ز هه‌رو گوری سه‌رێ‌ ڤی توپزی  5/104 تۆپز    ____

49     ... به‌شه‌ نێ ده‌ڤ ره‌شه‌... خوه‌شه‌

   تێ بحه‌شینه‌ شاعرێ من دونگزی   5/104 دونگز  ...،

...      

50     ڤه‌ماله‌ سككه‌ئێ خو ره‌ق ببیت باش

    ئو تێڕاكه‌ لگور بابێ خودانی       5/107         سككه‌‌‌و -----

51     ئه‌زێ رابم... خو ئاشكه‌را كه‌م

  تو سككه‌ی راقوتێ شبهی به‌رانی    5/107 سككه‌و -----

52     ئه‌وێ هو گۆت مه‌ هو گوت سككه‌ ره‌ق بوو  

   به‌رێ خودا... وێ سه‌ر هه‌لانی 

مه‌ دیت ده‌ستێ خو هاڤێت ئاله‌تێ من

   بخو كێشا لسه‌ر فه‌رجێ خودانی    5/108 سككه‌‌‌و،

ئاله‌ت

         ...،

فه‌رج  

53     ده‌فكێ وی به‌شه‌ و سه‌رێ وی صوره‌  

   سككه‌ی بقوتێ وه‌كی به‌رانی        5/109 سككه‌‌‌و ده‌فكێ وێ     دێرا ئێكی كینایه‌ته‌ بۆ ئه‌ندامێ مێیینه‌

54     هه‌واره‌ ئه‌ز چ مه‌جبورم 

  خوزی بۆ وی كه‌سێ زانی 

د باگن دا هزركر بان 

  چی یه‌ حالێ برا ڕانی         5/166 برا ڕان ----- برا ران هه‌ڤالێ رانی كو ئه‌ندامێ نێرینه‌یه‌

        

ئه‌نجام:

1- نالبه‌ند كه‌سه‌ك بوو، گڕێ جوتبوونێ لنك زۆر یێ بهێز بوویه‌، له‌و گه‌له‌ك هۆزان ب كارێ جوتبوونێ ڤه‌هاندینه‌.

2- گه‌له‌ك جار بزاڤ كرییه‌ هنده‌ك هێمایان بۆ ئه‌ندامێ نێرینه‌ بكاربینیت، كو ئه‌ڤ هێمایه‌ بكارئیناینه‌: (عه‌لۆ، گاریته‌، العصا (گۆپال)، گێڕ، تیر، عه‌لی خان، عه‌لی، سیكوت، كتا ژۆری، سكه‌ئێ ئاسن، سڤۆره‌، تیژه‌ كێر، مه‌م (مه‌مك)، رویس، ره‌شمار، سه‌نه‌م، ته‌ڤڕ، ئه‌ڤێ دی، هه‌رسێ، سه‌رجوهی، ده‌وك، مه‌له‌ڤان).

3- دیسان بزاڤكرییه‌ بۆ ئه‌ندامێ مێیینه‌ ژی هنده‌ك هێمایان بكاربینیت، كو ئه‌ڤ هێمایه‌ بكارئیناینه‌: (هه‌لاش، زه‌ڤی، جوك، زوجە‌، شێلم، مه‌تاڵ، نه‌رمین، ئه‌ڤا دی، خودان، قۆلێر، كه‌ڤنه‌ شیڤ، لبس، دیز، مه‌شك، به‌حر، په‌ڕتال، دوكان، خاچ، زیان، شێر، گوڤ، وار، كولاڤ، كه‌لشت، عه‌رد، بزن، مه‌زه‌لك، ئویسلا تری، كون، گه‌لی، عه‌ردێ چرمسی، ئاله‌ت، قور زه‌ڤی، كه‌ڤنه‌ ئاش، هه‌ردوو شیفك، ئاله‌ت قه‌له‌و، پند، ئاله‌ت ره‌ش، فه‌رج).

4- لێ پڕانییا جارا نه‌كارییه‌ هێمایان بكاربینیت، له‌و پترییا هۆزانا وییا (ئه‌ده‌بێ بێ په‌رده‌) ناڤێن ئه‌ندامێن نێرینه‌ و مێیینه‌ (... و...) بكارئیناینه‌، له‌و گه‌له‌ك جار خوانده‌ڤان یان ڤه‌كۆله‌ر نه‌شێت لسه‌ر ڤی بابه‌تی ڤه‌كۆلیت، چونكه‌ ئه‌ته‌كێتێن جڤاكی رێ پێ ناده‌ن.

     

ده‌همه‌ن:

 (1) ماهر عه‌بدولره‌حمان به‌رواری (2013: 77) ده‌باره‌یی ڤێ كچكێ دبێژیت: ((كچه‌ك ژێ دبیت ب ناڤێ حه‌فسا، ل ژیێ 11سالی، ل رویسێ ب ئه‌گه‌را پێڤه‌دانا ماری دمریت)).

 (2) بنێڕه‌: شێخ محه‌مه‌دی خاڵ و ئومێد ئاشنا (2003)، چاپی یه‌كه‌م، ده‌زگای ئاراس.

(3) ژ زارده‌ڤێ مامۆستا (محه‌مه‌د وه‌یسی هرۆری) من گۆهلێبوویه‌.

(4) ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ گۆتنه‌ ل سه‌ردمێ جاهلییه‌تێ (به‌ری هاتنا ئیسلامێ) هاتبیته‌ گۆتن، و ڤان ساڵێن دویماهیێ ژ نوی زانستی دایه‌ خۆیاكرن، كو تۆڤێ (هێك)ێن كچ و كۆڕان دگه‌ل بابێ نه‌، ده‌یك تنێ چ وه‌رگرت ژ زه‌لامی ئه‌و دێ بیت، ما ئه‌ڤه‌ بخۆ نه‌ جهێ پسیارێ پا وان ل وی ده‌می چاوا ئه‌ڤ چه‌ندا هه‌ گۆتییه‌؟

(5) ئه‌و جهێ مه‌ سێ (...) خال داناین، ئه‌و په‌یڤن یێن كو سۆر و سۆر ناڤێ ئه‌ندامێ مێیینه‌ و نێرینه‌ ئیناین، له‌و مه‌ ل جهێ وان (...) سێ خال داناینه‌.

(6) كو مه‌به‌ستا نالبه‌ندی پێ ئه‌ڤ گۆتنا خودێیه‌: (هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ..)(2: 187). ئانكو: (...ئه‌و كراسن بۆ هه‌وه‌ و هوین كراسن بۆ وان...)(سگێری، 2008: 29).

(7) مكار: ئامویره‌كێ دارتاشانه،‌ نێرینێ زه‌لامێ پێ شوبهاندییه، كا چاوا مكاره‌ داران د سمیت، نێرینه‌ ژی وه‌سا ئه‌ندامێ مێیینه‌ دسمیت.‌

(8) پند: زاراڤه‌كه‌ بۆ زاڕۆكان تێت بكارئینان، دیسان د ناڤ فۆلكلۆری بۆ پاشیێ تێت كارئینان، نه‌خاسم بۆ ته‌یر و ته‌والان بۆ نموونه‌: (پندا قه‌لێ).  

ژێده‌ر:

بادی، إسماعیل (1999)، ره‌نگدانه‌ڤه‌یا هه‌ڤبه‌ندیا هه‌ڤژینیێ د شعرا نالبه‌ندی دا، كۆڤارا په‌یڤ، هژمارا (10) زڤستانا 1999، دهۆك.

به‌رواری، ماهر عبدالرحمن صدیق (2013)، ئه‌حمه‌دێ موخلص، چاپا ئێكێ، دهۆك.

جگه‌رخوین (1984)، دیوانا رۆناك، پشكا رۆشنبیری، (لق1) یێ (پ د ك)، (چاپكرن ب رۆنیۆیێ و ب پیتێن لاتینی).

سعید، فاگمە‌ الزهرا‌‌و محمد (1981)، الرمزیە‌ فی أدب نجیب محفوڤ، الگبعە‌ اڵاولی، بیروت.

شێخ؛ ئاشنا، محه‌مه‌دی خاڵ و ئومێد(2003)، دیوانی شێخ ره‌زای تاڵه‌بانی، چاپی یه‌كه‌م، ده‌زگای ئاراس.

شێلازی، جه‌میل محه‌مه‌د(2004)، هوزانڤانێ مللی نادرێ كانیساركی (1872 – 1948ز) ژیان و به‌رهه‌م، چاپا ئێكێ، دهۆك.

فندی، ره‌شید (1999)، مه‌حرومی ل جه‌م ناڵبه‌ندی، كۆڤارا په‌یڤ، هژمارا (10) زڤستانا 1999، دهۆك.

قحطان بیرقدار، خصائص الرمزیة‌، 24/3/2011، (https://www.alukah.net/literature_languag).

قوچان، محسن (1999)، به‌ره‌ژه‌نگێن نویكرنێ د هوازانا نالبه‌ندی دا، كۆڤارا په‌یڤ، هژمارا (10) زڤستانا 1999، دهۆك.

مایی، گه (1998)، باغێ كوردا، كومكرن و پێداچوون: رشید فندی؛ إسماعیل بادی و محمد عبدالله، به‌رگێ ئێكێ، چاپا ئێكێ، دهۆك.

مایی، گه (1998)، باغێ كوردا، كومكرن و پێداچوون: رشید فندی؛ إسماعیل بادی و محمد عبدالله، به‌رگێ دوویێ، چاپا ئێكێ، دهۆك.

مایی، گه (1998)، باغێ كوردا، كومكرن و پێداچوون: رشید فندی؛ إسماعیل بادی و محمد عبدالله، به‌رگێ سێ یێ، چاپا ئێكێ، دهۆك.

النیسابوري، أبی الحسن علی بن أحمد الواحدي (2009)، أسباب النزول، الجز‌ء الأول، الطبعة‌ الأولی، دار نوبلس، بیروت.

ئامێدی، صادق بها‌‌والدین (1918 ـ 1982) (1980)، هۆزانڤێت كورد، چاپا ئێكێ، كۆڕی زانیاری كورد، به‌غدا.

یه‌عقوب، خالد حسین (1971)، دیوانا ئه‌حمه‌دێ نالبه‌ند، پارتا ئێكێ، دهۆك.   

الرمزیة‌، أعداد الندوة‌ العالمیة‌ للشباب الإسلامي،

.(www.said.net/feyaq/mthahb/103.htm)

 دور السیاق فی الرمزیة‌، (رمزیە‌http://ar.wikipedia.org/wiki/).


ئەم بابەتە 288 جار خوێندراوەتەوە