Nechirwan.jpg

ئیستاتیكاى زمانى شیعریی شیعره‌كانى هه‌ر سێ ژماره‌كه‌ى گۆڤارى ڕوانگه‌

نێچیروان جاسم وەلی- هەولێر*

ئه‌م توێژینه‌وه‌ به‌ ناونیشانى (ئیستاتیكاى زمانى شیعریى شیعره‌كانى هه‌ر سێ ژماره‌ى گۆڤارى ڕوانگه‌دا)یه‌ و تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر جوانییه‌كانى زمانى شیعریى شیعره‌كانى نێو ئه‌و سێ ژماره‌یه‌ى گۆڤاره‌كه‌ و هه‌وڵ ده‌دا لایه‌نه‌ جیاوازه‌كانى تایبه‌ت زمانی شیعری به‌ نموونه‌وه‌ شی بكاته‌وه‌ و جوانیی ئه‌و زمانه‌ شیعرییه‌ بخاته‌ ڕوو، له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ لێهاتوویى و داهێنانى شیعريى شاعیران له‌ لايه‌نى زمانه‌وه‌ پیشان بدات.

میتۆدى توێژینه‌وه‌كه‌: شیكاریی ڕه‌خنه‌یی پڕاكتیكه‌.

سنوور و كه‌ره‌سته‌ى توێژینه‌وه‌كه‌: بریتییه‌ له‌ شیعره‌كانى نێو هه‌ر سێ ژماره‌كه‌ى گۆڤارى ڕوانگه‌.

پێكهاته‌ى توێژینه‌وه‌كه‌:

ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ له‌ پێشه‌كى و دوو به‌ش و ئه‌نجام و لیستى سه‌رچاوه‌كان و پوخته‌ى لێكۆڵينه‌وه‌ پێكهاتووه‌، به‌مجۆره‌:

به‌شى یه‌كه‌م: چه‌مك و زاراوه‌ى ئیستاتیكا و زمانى شیعرى

به‌شى دووه‌م: ئيستاتيكاى زمانى شيعريى شيعره‌كان به‌ پێى ئاسته‌كانى زمان

له‌ كۆتاییدا گرنگترین ئه‌و ئه‌نجامانه‌ى پێى گه‌یشتووین له‌ چه‌ند خاڵێكدا خستوومانه‌ته‌ ڕوو و پاشانیش لیستى سه‌رچاوه‌كانمان تۆمار كردووه‌.

 

به‌شى يه‌كه‌م: چه‌مك و زاراوه‌ى ئيستاتيكا و زمانى شيعرى

  زاراوه‌ى ئيستايكا له‌ بنه‌ڕه‌تدا بۆ ((سه‌رده‌مى يۆنانييه‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و له‌و كاته‌دا مه‌به‌ستيان پێى ئه‌و زانسته‌ بووه‌، كه‌ به‌ هه‌سته‌كانه‌وه‌ په‌يوه‌ست بوو و له‌ وشه‌ى يۆنانى (ئه‌يثێسيس_ (Aesthesisه‌وه‌ وه‌رگيراوه‌))(1). دواى ئه‌وه‌ به‌ تێپه‌ڕبوونى كات گۆڕانكارى به‌سه‌ر چه‌مكه‌كه‌دا هاتووه‌ و دواجار ((چه‌مكه‌كه‌ وه‌ك زانستێك به ‌نێوى زانستى جوانى (جوانيناسى_ علم الجمال) خۆى نواند))(2). له‌مه‌وه‌ ئيستاتيكا بووه‌ زاراوه‌يه‌كى دياريكراو بۆ گوزارشتكردن له‌ ((بوارێكى ده‌ستنيشانكراوى زانسته‌ مرۆييه‌كان، كه‌ په‌يوه‌نداره‌ به‌ لێكۆڵينه‌وه‌ى جوانى له‌ ڕووى چه‌مك و لايه‌نى ئه‌زموونى هونه‌رى له‌ ژيانى مرۆڤدا))(3).

هه‌ر سه‌باره‌ت به‌ ئيستاتيكا گوتراوه:‌ ئيستاتيكا وه‌كوو ((لقێكى فه‌لسه‌فه‌ خه‌ريكى لێكۆڵينه‌وه‌ و ڕوونكردنه‌وه‌ى بنه‌ما و شێوه‌كانى جوانييه‌))(4). شێوه‌كانى جوانى له‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و سروشتدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بن و ئيستاتيكا گرنگييان پێ ده‌دات و وه‌ك بابه‌تى ئيستاتيكى لێيان ده‌ڕوانێت و شييان ده‌كاته‌وه‌، يه‌ك له‌وانيش شيعره‌.

شيعر وه‌كوو چۆن ژانرێكى سه‌ره‌كى و بنچينه‌يى ئه‌ده‌به‌ و له‌ هه‌مان كاتيشدا هونه‌رێكه‌ له‌ هونه‌ره جوانه‌كان و هه‌ر هونه‌رێكيش ئامرازى ده‌ربڕين و گوزارشتكردنى تايبه‌ت به‌ خۆى هه‌يه‌ و ئامرازى ده‌ربڕينى شيعريش، زمانه‌.

زمان ڕۆڵێكى ئێگجار مه‌زن له‌ ژیانى مرۆڤدا ده‌بینێت و هۆیه‌كى سه‌ره‌كیى په‌یوه‌ندیكردن و له‌یه‌كترگه‌یشتنه‌. مه‌رجێكى بنچینه‌یی پێكهێنانى كۆمه‌ڵه‌ و به‌بێ زمان كۆمه‌ڵى مرۆڤایه‌تى نایه‌ته‌ كایه‌وه‌، چونكه‌ ((بێ زمان به‌كارهێنان هاریكارى و هه‌ره‌وه‌زى، كه‌ به‌ردى بناغه‌ى كۆمه‌ڵه‌ پێك نایه‌ت))(5). بایه‌خى زمان واى كردووه‌، زمان ڕێگه‌یه‌ك بێت بۆ پاراستن و گه‌یاندنى كه‌لتوور و ڕۆشنبیرى و زانیارى له‌ نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌كى تر و له‌ سه‌رده‌مێكه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مێكى تر.

زمان كه‌ره‌سته‌ و كۆڵه‌گه‌ى بنجیی پێكهێنانى ته‌لارى تێكستى ئه‌ده‌بییه‌ و ((بێ زمان هیچ ده‌قێك نایه‌ته‌ ئاراوه‌، چونكه‌ پێشكه‌وتنى ئه‌ده‌بیاتى هه‌ر میلله‌تێك به‌ پێشكه‌وتنى زمانه‌كه‌یه‌وه‌ به‌نده‌))(6). زمان له‌ شیعردا ته‌نیا ئامرازى ده‌ربڕین نییه‌، به‌ڵكوو ئامانجیشه‌، چونكه‌ ((شیعر له‌ بنه‌ڕه‌تدا هونه‌رێكى زمانییه‌، له‌ ڕێى زمان و به‌كارهێنانى هونه‌رمه‌ندانه‌ى زمانه‌وه‌، خۆى ده‌رده‌خات))(7). پته‌وى و جوانیى زمان له‌ شیعردا، له‌ ((جوانیی كه‌ره‌سته‌وه‌ دێت، كه‌ شاعیر ده‌ریده‌بڕێت))(8). ئه‌مه‌ش به‌واتاى ئه‌وه‌ى جوانیی زمان تاڕاده‌یه‌كى زۆر له‌ چۆنیه‌تیى به‌كارهێنانى زمان و ده‌رخستنى جوانی و تواناى داهێنه‌رانه‌ى زمانه‌وه‌ به‌ده‌رده‌كه‌وێت، له‌به‌رئه‌وه‌ى ((شیعر ده‌ربڕینى شته‌ جوانه‌كانه‌ له‌ ڕێى به‌كارهێنانى ئه‌و وشانه‌وه‌ كه‌ به‌ شێوازێكى هونه‌رى پێكه‌وه‌ چنراون))(9).

به‌شێوه‌یه‌كى گشتى له ‌ڕووى به‌كارهێنانه‌وه‌ سێ جۆر زمان هه‌ن:

((1_ زمانى سروشتى: ئه‌م زمانه‌ زمانى یاسايی چه‌سپاوه‌، له‌ ڕێگه‌ى یاساكانى پارێزگارى له‌ بنه‌ما چه‌سپاوه‌كانى به‌ڕێوه‌بردنى زمان ده‌كات، زمانێكى معیارییه‌، هیچ لادانێك له‌خۆیدا جێ ناكاته‌وه‌.

2_ زمانى گشتى: ئه‌مه‌ زمانى ئاخاوتنى ئاسایی و زمانى ئه‌ده‌بیاتى فۆلكلۆری و میللییه‌، زمانى نووسینه‌وه‌ى یاساكانه‌.

3_ زمانى تایبه‌تى: ئه‌و زمانه‌یه‌، كه‌ ڕێژه‌ى لادانه‌كانى زیاتره‌، یان نزیكه‌ له‌ ڕێژه‌ى ده‌ربڕینه‌كانى زمانى سروشتى، ئه‌و لادانانه‌ش به‌رهه‌مى كارى تاكه ‌كه‌سین، شاعیر و ئه‌دیبه‌ داهێنه‌ره‌كان به‌رهه‌مى دێنن))(10).

شاعیر له‌ ڕێگه‌ى زمانى شیعرییه‌وه‌ وه‌رگر تووشى ڕامان و سه‌رسامى ده‌كات و له‌ هه‌مان كاتدا ((ده‌توانێ به‌هۆى یارییه‌كى زمانییه‌وه‌ جوانیمان پێ ببه‌خشێ))(11). به‌شێكى زۆرى ئه‌و جوانییه‌ى له‌ زمانى شیعریدا هه‌یه‌، له‌ ئه‌نجامى ئه‌وه‌یه‌ شاعیر خۆى به‌ زمانى باوى ڕۆژانه‌وه‌ خه‌ریك ناكات و ((له‌ یاسا و ڕێساكانى زمان لا ده‌دات و له‌ ڕێگه‌كانى ده‌ربڕینى باوى زمان دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌))(12). دواجار ئه‌مه‌ ئه‌وه‌مان لا ڕوومان ده‌كاته‌وه‌ ئه‌ركى سه‌ره‌كیی شاعیر ((بریتییه‌ له‌ ئیشكردن له‌ بوارى زماندا بۆ ئه‌وه‌ى جوانى و ئیستاتیكایه‌ك بداته‌ شیعره‌كه‌ى))(13).

كه‌واته‌ ده‌كرێت بڵێین: زمان كه‌ره‌سته‌ى سه‌ره‌كيى داڕشتنى شیعره‌ و ئه‌و زمانه‌شى له‌ شیعردا به‌كاردێت له‌ زمانى ئاسایى جیاوازه‌ و چێژ و جوانى ده‌به‌خشێت. زمانى شيعرى لاى شاعيران جگه‌ له‌و وشه‌كانى زمانه‌ى خه‌ڵك پێى ده‌دوێن، له‌ چه‌ند بنه‌ڕه‌تێكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، له‌و ‌نێوانه‌شدا شاعيرانى گۆڤارى ڕوانگه‌ ئه‌و زمانه‌ شيعرييه‌ى به‌كاريان هێناوه له‌ چه‌ند سه‌رچاوه‌يه‌كه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاوه‌، له‌وانه‌:

أ_ ئايين: وه‌ك چۆن ئايين يه‌كێكه‌ له‌ مه‌به‌ست و ناوه‌ڕۆكه‌ شيعرييه‌كان به‌ هه‌مان شێوه‌ وشه‌ تايبه‌ته‌كانى نێو فه‌رهه‌نگى هه‌ر ئايينێكيش_ ئاسمانى بێت يان زه‌مينى_ ده‌بنه‌‌ كه‌ره‌سته‌يه‌ك بۆ شاعيران و له‌ شيعره‌كانياندا ته‌وزيفى ده‌كه‌ن. شيعره‌كانى نێو ئه‌و سێ ژماره‌يه‌ى گۆڤارى ڕوانگه‌ سووديان له وشه‌ و زاراوه‌ى تايبه‌تى نێو ئايينه‌كان وه‌رگرتووه‌.

شێركۆ بێكه‌س له‌ شيعرى (وه‌رزى پێنجه‌م)دا ده‌ڵيت:

جارێكى تر،

وه‌رزێكى تر،

بۆ زه‌رده‌شتێكى كه‌ى دووهه‌م..

دێته‌.. ناو..

جارێكى تر،

_مه‌زده‌ى_ ژيان، مه‌زده‌ى هه‌تاو..

ئه‌ژێته‌وه‌.  (هه‌ر سێ ژماره‌كه‌ى گۆڤارى ڕوانگه‌. لا 47)‌‌‌*

شاعير له‌م شيعره‌دا چه‌ند وشه‌يه‌كى تێدا ته‌وزيف كردووه‌، كه‌ سيمايه‌كى ئايينييانه‌يان هه‌يه‌ و ئه‌وانيش: (زه‌رده‌شت)ى پێغه‌مبه‌رى زه‌رده‌شتييان و (مه‌زده)، كه‌ ئاهورامه‌زداى خواى زه‌رده‌شتييانه‌‌.

جه‌لال ميرزا كه‌ريم له‌ شيعرى (پرسيار.. بۆهاتنى گۆدۆ))دا وشه‌ى (زه‌رده‌شت‌) و (ئاوێستا)ى كتێبى پيرۆزى زه‌رده‌شتييانى ته‌وزيف كردووه‌ و ده‌ڵێت:

ته‌مه‌نى خۆزگه‌ى وێڵبوومان

له‌ چه‌رخى تازه‌ى بيسته‌ما

بۆ سێبه‌رى گيانى زه‌رده‌شتى كوژراومان

بۆ ئاوێستاى هه‌ڵواسراوى

ئاسمانى بێ سه‌روشوێنمان

بێته‌ سه‌ما  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 82)

سه‌ڵاحه‌دين شوان له‌ شيعرى (له‌ ڕوانگه‌ى ياخيبوون و شۆڕش و مه‌رگه‌وه‌)دا ده‌ڵێت:

چاوه‌كانت..

دوو بۆمبايه‌.

به‌ دواى گڕى ئاته‌شگه‌ده‌ى

زه‌رده‌شته‌كه‌ى كوردستانا

به‌بێ وچان، هه‌ر ئه‌گه‌ڕێ

ده‌سته‌كانت هێزى گشت جيهانى تيايه‌

به‌ دواى عيساى

بيسته‌م سه‌ده‌ى تێكۆشانا

جه‌رگى شه‌يتان هه‌ڵئه‌دڕێ  ‌(ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 96_97)

شاعير له‌و كۆپڵه‌يه‌دا چه‌ند وشه‌يه‌كى ته‌وزيف كردووه‌، كه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ى ئايينه‌وه‌ هه‌ڵقوڵاون، ئه‌وانيش: ئاته‌شگه‌ده‌، زه‌رده‌شت، عيسا، شه‌يتان.

سامى شۆڕش له‌ شيعرى (ده‌نگى خوێن)دا ده‌ڵێت:

بانگى پێغه‌مبه‌رێكمان بۆ مزگه‌وته‌كانتان هێناوه‌.  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 176)

شاعير وشه‌ى (پێغه‌مبه‌ر) و (مزگه‌وت)ى ته‌وزيف كردووه‌، كه‌ سيمايه‌كى ئايينييان هه‌يه.

ب_ ئه‌فسانه‌: ئه‌فسانه‌ تێگه‌يشتن و‌ تێڕوانين و دونيابينيى مرۆڤى سه‌ره‌تاييه‌ بۆ جيهان و دياره‌ و ده‌ركه‌وته‌كانى ژيان و ژينگه‌وه‌، پاشان خستوويانه‌ته‌ قاڵبى چيرۆك و گێڕانه‌وه‌. شيعره‌كانى نێو ئه‌و سێ ژماره‌يه‌ هه‌ندێك وشه‌ و زاراوه‌يان تێدا ده‌بينرێت، كه‌ له‌ ئه‌فسانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌يان گرتووه‌ و له‌ شيعره‌‌كاندا به‌رجه‌سته‌ بوون.

سه‌ڵاح شوان له‌ شيعرى (نه‌ورۆز.. ژان.. شيعر)دا ده‌ڵێت:

كاتێ گه‌لگامش له‌ لێوى ده‌رياى مه‌رگا

هه‌ڵتوتابوو..

بۆ ژيانى له‌ ده‌س چووى خۆى

واى ئه‌كوركان..  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 170)

  شاعير وشه‌ى (گه‌لگامش)ى ته‌وزيف كردووه‌، كه‌ كه‌سايه‌تييه‌كى ئه‌فسانه‌ييه‌ و به‌دواى نه‌مريدا گه‌ڕاوه‌ و شاعيريش له‌ شيعره‌كه‌يدا‌ به‌كارى هێناوه‌‌.

سامى شۆڕش له‌ شيعرى (ده‌نگى خوێن)دا ده‌ڵێت:

كه‌چى.. نۆ ساڵ.. دڵى شاعير

ئاگردانێك بوو بێ ئاگر..

له‌سه‌ر سنگى مه‌م و زينا،

_سيزيف_ێك بوو بێ تاشه‌به‌رد  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 175)

شاعير وشه‌ى (سيزيف)ى له‌ ئه‌فسانه‌ى (سيزيف)ه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌ و له‌ شيعره‌كه‌يدا ته‌وزيفى كردووه‌.

پ_ كه‌له‌پوور: بريتييه‌ له‌و سامانه‌ ماددى و فه‌رهه‌نگييه‌ى له‌ بابوباپيرانه‌وه‌ بۆمان ماوه‌ته‌وه. هه‌موو بابه‌ت و لقه‌كانى،‌ هه‌ر له ئه‌ده‌بياتى‌ فۆلكلۆرى تا كه‌لوپه‌ل و كه‌ره‌سته‌ كه‌له‌پوورييه‌كان ده‌گرێته‌وه‌. له‌ شيعره‌كانى نێو ئه‌م سێ ژماره‌يه‌شدا ئه‌و جۆره‌ وشانه‌ تێيدا ڕه‌نگى داوه‌ته‌وه‌.

ئه‌نوه‌ر شاكه‌لى له شيعرى (ونبوون له‌ناو وشه‌دا)دا‌ ده‌ڵێت:

هه‌وره‌ تريشقه‌ى زستانى ساردى ئه‌مساڵ

مناڵه‌كانى ناو بێشكه‌ و ده‌سرازه‌ى پان  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 35_36)

شاعير له‌و دوو ڕسته‌ شيعرييه‌‌دا وشه‌كانى (بێشكه‌) و (ده‌سرازه‌)ى ته‌وزيف كردووه‌، كه‌ دوو كه‌ره‌سته‌ى كه‌له‌پوورين و شاعير‌ خستوونيه‌تيه‌ چوارچێوه‌ى شيعره‌كه‌يه‌وه‌.

عه‌بدوڵڵا له‌ شيعرى (بۆ پارچه‌كه‌ى ترم)دا ده‌ڵێت:

وه‌ره‌ گيانه‌

له‌ تۆڵه‌ى خۆم، له‌ تۆڵه‌ى تۆ

له‌ تۆڵه‌ى ئێسكى ناو، گڵكۆ

له‌ تۆڵه‌ى "مه‌م"، لة تۆڵه‌ى "زين"

كارتۆنه‌كان، بسوتێنين!  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 120)

له‌و كۆپڵه‌ شيعره‌دا وشه‌ى (مه‌م) و (زين) سه‌رچاوه‌كه‌ى بۆ حيكايه‌تى فۆلكلۆرى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ پاشان كراوه‌ به‌ داستان، شاعير له‌ شيعره‌كه‌يدا ته‌وزيفى كردوون.

ت_ وشه‌ى سه‌رده‌م: ئه‌و وشانه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ له‌ قۆناغى ئه‌و كاتى كۆمه‌ڵدا به‌كارده‌هات و بۆ ئه‌و سه‌رده‌م تاڕاده‌يه‌ك نوێ و كه‌مبيستراو بوون و هه‌ندێك له‌و وشانه‌ به‌ كاريگه‌ريى ئه‌ده‌بياتى بێگانه‌ و هه‌ندێكى تريان به‌ هۆى شه‌ڕ و ڕووداوه‌كانى ئه‌و سه‌رده‌مه‌وه‌ هاتنه‌ ناو زمانى شيعرى ئه‌و كاته‌وه‌.

جه‌لال ميرزا كه‌ريم له‌ شيعرى (پرسيار.. بۆ هاتنى گۆدۆ)دا ده‌ڵێت:

هاوڕێكانم!..

هاتنى گۆدۆى هاوڕێمان

..

گيڤاراى نوێى.. نه‌ك كوردستان

نه‌ك پۆليڤيا.. هه‌موو جيهان

به‌ڵكو جيهانى نوێى ئه‌وێ  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 84)

شاعير كۆمه‌ڵێك وشه‌ى نوێى له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌و كۆپڵه‌ شيعره‌كه‌دا به‌كارهێناوه، ئه‌وانيش: ‌گۆدۆ، گيڤارا، پۆليڤيا. ئه‌مانه‌ش به‌ كاريگه‌ريى ئه‌ده‌بياتى ئه‌و سه‌رده‌م و به‌ كارتێكردنى خه‌بات و قاره‌مانه‌ ناوداره‌كانى ئه‌و كات‌ بووه‌.

محه‌مه‌د قه‌درى له‌ شيعرى (هه‌ستى ياخيبوون)دا ده‌ڵێت:

كوردستانى، مافخوراوم

هه‌ر گوندێكى

بۆ ڕاماڵێنى دوژمنان

ڤێتنامێكه‌  ‌(ه. س. ژ. گ. ڕ. لا114)

  شاعير ناوى (ڤێتنام)ى ته‌وزيف كردووه‌، ئه‌مه‌ش به‌ كاريگه‌ريى ئه‌و شه‌ڕ و ڕووداوانه‌وه‌ هه‌بووه‌، كه‌ له‌و سه‌رده‌مى شيعره‌كه‌ له‌و وڵاته‌دا‌ ڕوويان داوه‌.

جه‌لالى ميرزا كه‌ريم له‌ شيعرى (ژانى ڕۆژانى هۆنراوه‌)دا ده‌ڵێت:

چونكه‌ هێشتا ئه‌بێ شاعير هه‌ڵبواسرێ

ناوى ماركس.. خۆبه‌كوشتدانى گيڤارا

له‌ يادداشتى

پێشمه‌رگه‌يه‌كا ئه‌نووسرێ  ‌(ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 166)

شاعير ناوى (ماركس) و (گيڤارا)ى له‌ شيعره‌كه‌يدا هێناوه‌، ئه‌مه‌ش په‌يوه‌نديى به‌ ئايدۆلۆژياى شاعير و ئه‌و ته‌وژمه‌ هزرى وئايدۆلۆژيا باوه‌ى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ هه‌يه‌، هه‌روه‌ها به‌ كارتێكردنى ڕووداوه‌ سياسييه‌كانى ئه‌وكاته‌وه‌ هه‌يه‌.

 

به‌شى دووه‌م: ئيستاتيكاى زمانى شيعريى شيعره‌كان به‌ پێى ئاسته‌كانى زمان

شاعيرانى ئه‌و سێ ژماره‌يه‌ى گۆڤارى ڕوانگه‌ له‌ هه‌موو ئاسته‌كانى زماندا مامه‌ڵه‌يه‌كى ئيستاتيكييان له‌گه‌ڵ كه‌ره‌سته‌كانى زماندا كردووه‌، به‌مشێوه‌يه‌:

يه‌كه‌م_ ئاستى ده‌نگ: ده‌نگ بچووكترین دانه‌ى زمانییه‌ و بنه‌ڕه‌تێكى سه‌ره‌كیی پێكهاته‌ى زمانه‌ و ڕۆڵێكى گرنگى له‌ بنیاتنانى زمانى شیعریدا هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش به‌هۆى ئه‌وه‌ى وشه‌ كۆمه‌ڵه‌ ده‌نگێكه‌ په‌یوه‌ندییان پێكه‌وه‌ هه‌یه‌ و واتا ده‌به‌خشن(14). بۆیه‌ گۆڕانكارى له‌ ده‌نگدا ده‌بێته‌ هۆى گۆڕینى پێكهاته‌ و هه‌ندێكجار گۆڕانى واتاى وشه‌كه‌ش. ئاخێوه‌ر به‌گشتى و شاعیر به‌تایبه‌تى‌ لادان له‌ بنیاتى وشه‌كه‌ ده‌كه‌ن و به‌ جۆرێكى تر و به‌ چه‌شنێكى تازه‌ ده‌یخه‌نه‌ ڕوو. كاتێك شاعیر لادان له‌ بنیاتى ده‌نگیی وشه‌دا ده‌كات ((جا یان ئه‌وه‌تا: ده‌نگێك، یان زیاتر له‌ بیناى دروستى وشه‌ لا ده‌بات، یانیش ده‌نگێك، یان زیاتر له‌ بیناى دروستى وشه‌ زیاد ده‌كات، یانیش ده‌نگێك، یان زیاتر له‌ بیناى دروستى وشه‌ ده‌گۆڕێت))(15).

لێره‌دا تيشك ده‌خه‌ينه‌ سه‌ر دوو چه‌شنه‌ لادان و دیارده‌ى‌ ده‌نگی، كه‌ له‌ شیعره‌كانى ئه‌و سێ ژماره‌يه‌ى گۆڤارى ڕوانگه‌دا هه‌ن، ده‌یانخه‌ینه‌ ڕوو:

أ_ قرتاندن: به‌شێوه‌یه‌كى گشتى بریتییه‌ له‌ لابردن و فڕێدانى ده‌نگێك به‌پێى سیسته‌مى دیاریكراوى زمانه‌كه‌(16). ده‌شكرێت زیاتر له‌ ده‌نگێكى بنیاتى وشه‌كه‌ بقرتێندرێت، به‌مه‌رجێك ئه‌و وشه‌یه‌ى ده‌نگێك یان زیاترى لێ قرتێندراوه‌ ((هه‌ر له‌سه‌ر هه‌مان واتاى بنجى بمێنێ و گۆڕانى به‌سه‌ردا نه‌یه‌ت))(17). واته‌ له‌ ڕووى ماناوه‌ هه‌مان مانا ببه‌خشێت، هه‌روه‌ها قرتاندنه‌كه‌ له‌ چوارچێوه‌ى ڕێساكانى زماندا بێت.

ده‌شێت شاعیر به‌هۆى پێویستیی مۆسیقاى شیعرى (كێش و سه‌روا)، یان پیشاندانى تواناى شیعرى خۆى، یاخود خۆجیاكردنه‌وه‌ له‌ خه‌ڵكى و شاعیرانى تر، بۆ ئاسان ده‌ربڕين و خۆش هاتنه‌ سه‌رزار...هتد، ده‌نگێك یان زیاتر له‌ هه‌ندێك وشه‌ى نێو شیعره‌كه‌ى بقرتێنێت. قرتاندن جگه‌ له‌وه‌ى جوانى به‌ شیعره‌كه‌ ده‌به‌خشێت، هاوكات به‌هێزى و كاریگه‌ریی شیعره‌كه‌ش ده‌خاته‌ ڕوو. له‌ هه‌مان كاتدا سه‌لیقه‌ی شاعیر و كارامه‌يى له‌ مامه‌ڵه‌كردنى وشه‌دا ده‌رده‌خات.

جه‌مال شارباژێرى له‌ شيعرى (سێ چاو)دا ده‌ڵێت:

چاوى بروسكه‌ى بێ ته‌لى..

به‌ره‌به‌يان

نيگاى هه‌واڵى به‌ په‌لى،

بنكه‌ و ناوچه‌كه‌مان گه‌يان... (ه. س. ژ. گ. ڕ‌، لا 24)

 لێره‌دا شاعير ده‌نگى (د)ى له‌ كارى ڕابردووى (گه‌ياند) قرتاندووه‌، ئه‌مه‌ش له‌ پێناوى ڕاگرتنى سه‌روا و ئاسانبوونى له‌ ده‌ربڕين و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا جوانيى به‌و شيعره‌كه‌ به‌خشيوه‌.

شێركۆ بێكه‌س له‌ شيعرى (وه‌رزى پێنجه‌م)دا ده‌ڵێت:

تاوان.. تاوان..

كاتێ بێشه‌ى چڕى تاوان،

ده‌س ئه‌نێته‌ بينى ژيان  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 45)

له‌ دێڕى سێيه‌مدا شاعير وشه‌ى (ده‌ست)ى كردووه‌ به‌ (ده‌س) و ده‌نگى (ت) له‌ وشه‌كه‌ قرتاندووه‌ و به‌مه‌ش تا خۆشتر بێته‌ سه‌رزار و جوانيش به‌ ده‌قه‌كه‌ى بدات.

سه‌ڵاحه‌دين ئه‌حمه‌د شوان له‌ شيعرى (خۆرێكى ياخى بوو)دا ده‌ڵێت:

من و مانگ و ئه‌ستێره‌كان

كه‌وتووينه‌ دواى..

ئه‌و ئاسۆيه‌ى خۆرى خنكان

ئه‌و ئاسۆيه‌ى چنگ له‌ سه‌رشان  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 73)

له‌م كۆپڵه‌يه‌دا شاعير ده‌نگى (د)ى له‌ كارى (خنكاند) قرتاندووه‌‌، تا له‌گه‌ڵ وشه‌كانى (ئه‌ستێره‌كان) و (چنگ له‌ سه‌رشان) هاوسه‌روا بن و به‌وه‌ش جوانيى به‌ شيعره‌كه‌ داوه‌. قرتاندنى هه‌مان ده‌نگى (د) له‌ چه‌ند شيعرێكى تريش پات بووه‌ته‌وه‌، له‌وانه‌ سه‌ڵاح شوان له‌ شيعرى (نه‌ورۆز.. ژان.. شيعر)دا ده‌ڵێت:

له‌ كاتێكدا... پێشمه‌رگه‌كان

له‌ سه‌نگه‌رى نۆ ساڵى ئازار كێشانا

له‌ جێى فرمێسك..

گولله‌ى خوێنينيان ئه‌باران  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا171)

  ده‌بينين شاعير له‌به‌ر هاوسه‌روا گرتنى وشه‌كانى وشه‌كانى سه‌روا ده‌نگى (د) له‌ كارى (باراند)دا قرتاندووه‌ و شيعره‌كه‌ى پێ جوانتر كردووه‌.

جگه‌ له‌ نموونانه‌، دوو ديارده‌ى ترى ده‌نگى هه‌يه‌ به‌ گشتى له‌ شيعره‌كانى ئه‌و سێ ژماره‌يه‌ى گۆڤاره‌كه‌دا پات بووه‌ته‌وه‌، ئه‌وانيش:

1_ قرتاندى ده‌نگى (د) له‌ پاشكۆى ئامرازى په‌يوه‌ندى له‌...دا: له‌و دێڕانه‌ى ئه‌و پاشكۆيه‌ى تێدا به‌كارهاتووه‌ ده‌نگى (د) قرتاوه‌.

جه‌لال ميرزا كه‌ريم له‌ شيعرى (ياد و ياقووت و..نه‌هه‌نگ) دا ده‌ڵێت:

له‌ سه‌نگه‌را..

له‌ ئه‌شكه‌وتا..

له‌ هه‌ڵمه‌تا..

له‌ پژانى مێشك و سه‌را

له‌ شه‌ونخونى ڕابه‌را  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 52)

2_ به‌كارهێنانى مۆڕفيمى به‌رده‌واميى (ئه‌) له‌ جياتى (ده‌): له‌و دێڕانه‌ى كارى ڕابردووى تێدايه‌ شاعيران به‌ شێوه‌ى مۆرفيمى (ئه‌) شيعره‌كه‌يان نووسيوه‌.

محه‌مه‌د قه‌درى له‌ شيعرى (هه‌ستى ياخيبوون)دا ده‌ڵێت:

لاپه‌ڕه‌كه‌م

له‌ مێژووى شه‌وگارى تارا..

ده‌رئه‌هێنم

ئه‌يدڕێنم

ئاوێنه‌كه‌م

با سافيش بێ، چونكه‌ كۆنه‌ ئه‌يشكێنم...  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 113)

ئه‌م جۆره‌ ديارده‌ ده‌نگييانه‌ش جۆرێك له‌ جوانى و تايبه‌تييه‌تى به‌ زمانى شيعره‌كان داوه‌ و تاڕاده‌يه‌ك كاريگه‌ريى شێوه‌زارى پێوه‌ دياره‌.

ب_ جێگۆڕكێى ده‌نگ: بريتييه‌‌ له‌ جێگۆڕكێى دوو ده‌نگى وشه‌يه‌كى دياريكراو، بێ ئه‌وه‌ى ئه‌و جێگۆڕكێيه‌ى ئه‌و دوو ده‌نگه ببێته‌ هۆى گۆڕينى واتاى وشه‌كه وه‌ك (به‌فر_به‌رف)، (ته‌رزه‌_ ته‌زره‌)، (سه‌رين، سه‌نير)، (پشقل_قشپل)..‌.هتد. ئه‌م جۆره‌ مامه‌ڵه‌كردنى شاعير له‌ جێگۆڕكێكردن به‌ دوو ده‌نگى وشه‌يه‌ك‌ ده‌شێت به‌ هۆى پێويستيى مۆسيقاى شيعر به‌تايبه‌تى سه‌رواوه‌ بێت، ياخود له‌به‌ر حه‌زى جياواز ده‌ركه‌وتنى شاعير، يان به‌كارهێنانى وشه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ى له‌ شێوه‌زارێكدا هه‌يه‌، يا ئاسان گۆكردنى و...هتد.

شێركۆ بێكه‌س له‌ شيعرى (وه‌رزى پێنجه‌م)دا ده‌ڵێت:

ڕۆژى هه‌زار به‌چكه‌ ڕێوى

چاو زه‌يت، ئه‌زێن..

ڕۆژى هه‌زار،

ڕۆژى ملوێن

سوێند و به‌ڵێن

به‌ ته‌نافى به‌نگه‌خوێنى ئابڕويه‌وه‌

هه‌ڵئه‌واسرێن!  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 48)

  له‌م كۆپڵه‌يه‌دا شاعير له‌ برى وشه‌ى (مليۆن) وشه‌ى (ملوێن)ى به‌كارهێناوه، جيگۆڕگێ له‌نێوان ده‌نگى (و، ى)دا كراوه‌، هه‌رچه‌نده‌ تاڕاده‌يه‌ك ئه‌م جۆره‌ به‌كارهێنانى وشه‌كه‌ له‌ناو كۆمه‌ڵدا‌ هه‌يه‌، به‌ڵام شاعير بۆ به‌چێژتركردنى مۆسيقاى شيعره‌كه‌ى و پته‌وكردنى سه‌رواكه‌ى سوودى لێ وه‌رگرتووه.‌‌

دووه‌م_ئاستى وشه: وشه‌ دانه‌یه‌كى زمانییه‌ و پێكهاته‌یه‌كى گرنگى گه‌یاندنى واتایه‌. ((جگه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندى پێكهاته‌یی، تایبه‌تمه‌ندى ده‌نگى و ڕێزمانى و شێوازى و هونه‌رى و گه‌یاندیشى هه‌یه‌))(18). وشه‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كى بنجیی داڕشتن و پێكهاتنى زمانى شیعره‌، ئامرازێكه‌ بۆ به‌خشینى جوانى و قه‌شه‌نگى و كاریگه‌رى. بناغه‌ى پێكهێنانى فه‌رهه‌نگی زمانیی هه‌ر ئه‌ده‌بیاتێكه‌.

وشه‌ له‌ شیعردا ده‌رخه‌رى جۆرى بیركردنه‌وه‌ و بارى ده‌روونى و ئاستى مه‌عریفى و پله‌ى ڕۆشنبیریى شاعیره‌، چونكه‌ ((وشه‌ كه‌ره‌سته‌ى خاوى ده‌ربڕینه‌ و كاریگه‌رییه‌كى گه‌وره‌ و مه‌زنى هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئاده‌میزاد))(19). كه‌واته‌ وشه‌ ڕۆڵێكى سه‌ره‌كى له‌ وه‌سفكردن و ڕوونكردنه‌وه‌ى په‌یام و مه‌به‌ستى شاعیر ده‌گێڕێت و پیشانده‌رى لایه‌نى هه‌ست و سۆز و ناخى شاعیره‌.

شاعیر له‌ شیعردا به‌جیاوازتر له‌ زمانى ئاخاوتنى ڕۆژانه‌ وشه‌ به‌كارده‌هێنێت، به‌واتاى ئه‌وه‌ى مامه‌ڵه‌یه‌كى هونه‌رییانه‌ له‌گه‌ڵ وشه‌دا ده‌كات و زۆرجار له‌ داڕشتن و ڕۆنانى باو و به‌كارهێنانى ئاسایی وشه‌ لاده‌دات و به‌ جۆرێكى جیاوازتر وشه‌ ڕۆده‌نێت و په‌یڤى نوێ ده‌هێنێته‌ ناو زمانى شیعرییه‌وه‌.

أ_ داهێنانى وشه‌ى نوێ: شێوازێكه‌ له‌ به‌خشینى جوانى به‌ زمانى شیعر و بریتییه‌ له‌ ڕۆنان و دروستكردنى وشه‌ى نوێ، ئه‌مه‌ش له‌لایه‌ن شاعیرى داهێنه‌ره‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێت. شاعیر داهێنان له‌ داڕشتنى وشه‌ى نوێدا ده‌كات. ئه‌رستۆ له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: ((وشه‌ى داهێنانى شیعرى: وشه‌یه‌كه‌ له‌ناو خه‌ڵك به‌كارنه‌هاتووه‌، شاعیر خۆى دایده‌هێنێ))(20). ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ى له‌ ((درێژبڕى ده‌رچێت و بۆ پاراستنى وزه‌ و لكاندنێكى تووند و تۆڵ یان له‌به‌ر نه‌بوونى هه‌ندێ كه‌ره‌سه‌ى ئاماده‌ له‌ زمانه‌كه‌دا خۆى وشه‌ داده‌تاشێ. ئه‌مه‌ش كاتێ ده‌بێت به‌ لادانى ڕاسته‌قینه‌ له‌و یاسانه‌ لا بدات، كه‌ له‌ زمانه‌كه‌دا هه‌یه‌ بۆ دروستكردنى وشه‌ى نوێ))(21). له‌و باره‌دا زمان ده‌بێته‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌كى تاكه ‌كه‌سى لاى خودى شاعیر. شاعیر له‌سه‌ر بنه‌ماى كه‌ره‌سته‌كانى زمان وشه‌ى نوێ داده‌ڕێژێت و زمانى شیعریی خۆى پێ ده‌ڕازێنێته‌وه‌ و ده‌یكاته‌ خه‌سڵه‌تى جیاكه‌ره‌وه‌ى زمانى شیعریی خۆى.

عه‌بدوڵڵا په‌شێو له‌ شيعرى (بۆ پارچه‌كه‌ى ترم)دا ده‌ڵێت:

تينووترم، له‌ گه‌ڵاى زه‌ردى، هه‌ڵوه‌ريو

تينووترم

له‌ بيابانى، هه‌زاران ساڵ.. باران نه‌ديو!  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 120)

شاعير له‌م كۆپڵه‌يه‌‌دا وشه‌ى (باران نه‌ديو)ى داڕشتووه‌، كه‌ وشه‌يه‌كى لێكدراوى نوێيه‌ له‌ ناوى (باران) و كارى نه‌رێى (نه‌ديو) پێكهێناوه‌ و به‌مه‌ش ناوازه‌يى و جوانى به زمانى‌ شيعره‌كه‌ى داوه‌.

ب_ تێكدانى ڕۆنانى باو: ئه‌م جۆره‌ مامه‌ڵه‌كردنه له‌گه‌ڵ وشه‌دا‌‌ پتر تایبه‌ته‌ به‌ وشه‌ى لێكدراو و ئه‌و دوو وشانه‌ى پێكه‌وه‌ دێن و شاعیر به‌ جۆرێكى تر دایده‌ڕێژێته‌وه‌. به‌ چه‌شنێكى ئه‌وتۆ له‌ زمانى ئاسایدا ئه‌و دوو به‌شه‌ى، كه‌ وشه‌ى لێكدراویان لێ دروست بووه يان ئه‌و دووه‌ وشه‌يه‌ى پێكه‌وه‌ دێن و‌ هاتنیان پێكه‌وه‌ په‌یوه‌ستن، به‌ واتایه‌كى تر ((به‌ وتنى وشه‌ى یه‌كه‌م، خوێنه‌ر یه‌كسه‌ر وشه‌ى دووه‌مى به‌ بیردا دێت))(22). شاعیر له‌ زمانى شیعریدا له‌و شێوازه‌ى پێكه‌وه‌هاتنى ئه‌و دوو به‌شه‌ى وشه‌ لێكدراوه‌كه‌ لا ده‌دات و به‌ جۆرێكى تر دروستى ده‌كاته‌وه‌.

له‌ زمانى باوى ڕۆژانه‌دا كۆمه‌ڵێك ده‌سته‌واژه‌ و وشه‌ى لێكدراو هه‌ن، ڕۆنانه‌كه‌یان لاى ئاخێوه‌ران ئاشنایه‌ و گوێچكه‌یان پێى ڕاهاتووه‌، وه‌ك: (خوشك و برا، ژن و پیاو، ڕاست و چه‌پ... هتد). به‌ گوتنى به‌شى یه‌كه‌مى وشه‌كه‌ خوێنه‌ر ڕاسته‌وخۆ بیرى بۆ به‌شى دووه‌م ده‌چێت. واته‌ كه‌ گوترا (خوشك یان ژن) خوێنه‌ر یه‌كسه‌ر بیرى بۆ (برا، پیاو) ده‌چێت، به‌ڵام شاعیر له‌ شیعردا به‌و لادانانه‌ى له‌ ڕۆنانى وشه‌ لێكدراوه‌كان ده‌یانكات، خوێنه‌ر ڕووبه‌ڕووى شتێكى چاوه‌ڕواننه‌كراو ده‌كاته‌وه‌ و ئه‌و وشانه‌ ده‌گۆڕێت بۆ (برا و خوشك، پیاو و ژن، چه‌پ و ڕاست... هتد).

سه‌ڵاحه‌دين شوان له‌ شيعرى (له‌ ڕوانگه‌ى ياخيبوون و شۆڕش و مه‌رگه‌وه‌))دا ده‌ڵێت:

ئه‌ى پێشمه‌رگه‌ى، ڕێگاى وشكى نادياريى؟

ئه‌ى خنكێنراو...

له‌ گۆمى خوێنى پڕ گريه‌ى

شه‌وى زاوا و بووكێنيدا  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 96)

شاعير له‌ ڕسته‌ى كۆتاييى ئه‌و كۆپڵه‌يه‌دا ڕۆنانى باوى (بووك و زاوا) ى گۆڕیوه‌ و وشه‌كه‌ى به‌ جۆڕێكى تر ڕۆنیوه‌ و كردوویه‌تى به‌ (زاوا و بووك)، به‌مه‌ش جوانیى زیاترى به‌ شيعره‌كه‌ى‌ داوه‌.

پ_ به‌كارهێنانى وشه‌ى شێوه‌زار: شاعیر چه‌ند كۆشش بكات و هه‌وڵ بدات تا به‌ زمانه‌ ئه‌ده‌بییه‌ یه‌كگرتووه‌ى سه‌رده‌مه‌كه‌ى بنووسێت و بیكاته‌ كه‌ره‌سته‌ى سه‌ره‌كى ده‌ربڕینى شیعره‌كانى، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ناتوانێت به‌یه‌كجارى پشت له‌ كاریگه‌ریی شێوه‌زارى تایبه‌تی خۆى و كارتێكردنى شێوه‌زاره‌كانى ترى زمانه‌كه‌ى بكات، بۆیه‌ كه‌م تا زۆر وشه‌ى ناوچه‌یی و لێكسیكى شێوه‌زار له‌ شیعره‌كانیدا ته‌وزیف ده‌كات.

سوودوه‌رگرتن و به‌كارهێنانى وشه‌ى شێوه‌زار له‌ناو شیعردا كارێكى په‌سه‌نده‌ و جگه‌ له‌وه‌ى ده‌بێته‌ هۆى به‌خشینى جوانى به‌ زمانى شیعره‌كه‌ و ((به‌ پێویستییه‌ك له‌ پێویستییه‌كانى پته‌وكردنى زمانه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كه‌ دانراوه‌))(23). ئه‌م چه‌شنه‌ به‌كارهێنانى وشه‌ى ناوچه‌ییه‌ له‌ شیعرى شاعیرانى كورد ڕه‌نگى داوه‌ته‌وه‌، به‌جۆرێك شاعیران له‌پاڵ به‌كارهێنانى زمانه‌ ئه‌ده‌بییه‌ یه‌كگرتووه‌كه‌ زۆرجارى واش هه‌بووه‌ وشه‌ى ناوچه‌یی و په‌یڤى سه‌ر به‌ شێوه‌زاری خۆشیانى به‌كارهێناوه‌، ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆى ((سه‌رنجڕاكێشانى خوێنه‌ر و زمانى ده‌قه‌كه‌ جۆرێك له‌ ناباوى له‌خۆوه‌ ده‌گرێت و لادانێكى ئیجابى و داهێنه‌رانه‌یه‌))(24).

جه‌مال شارباژێرى له‌ شيعرى (سێ چاو)دا ده‌ڵێت:

له‌و چاوه‌دا.. هه‌ناسه‌م شت

ئه‌و سێبه‌ره‌م كرده‌ پۆشين

به‌و ئاسۆيه‌ دوو تاسه‌م كوشت  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 23)

شاعير وشه‌ى (شت) له‌ جياتى (شووشت) به‌كارهێناوه، ئه‌مه‌ش وشه‌يه‌كى ناوچه‌ييه‌ و زياتر له‌ ده‌ڤه‌رى سلێمانى به‌كاردێت و جگه‌ له‌وه‌ى سه‌رواى شيعره‌كه‌ى ڕاگرتووه‌ و جوانيشى پێ داوه‌.

‌عه‌بدوڵڵا په‌شێو له‌ شيعرى (سێ نامه‌ى كورت)دا ده‌ڵێت:

ئه‌يانه‌وێ

وشه‌كانمان،

بێ ده‌نگ بكه‌ون به‌ ڕوودا

وه‌ك حه‌زره‌تى سمايل كه‌وت

له‌ ژێر ڕه‌حمه‌تى چه‌قوودا   (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا64)

په‌شێوى شاعير له‌و كۆپڵه‌يه‌دا وشه‌ى ناوچه‌يى (چه‌قوو)ى به‌ هۆى پێويستيى سه‌رواوه‌ به‌كارهێناوه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كۆپڵه‌كه‌ى جوانتر كردووه‌.

سێيه‌م_ئاستى ڕسته‌: ڕسته‌ گه‌وره‌ترین دانه‌ى زمانییه‌ و پێكهاته‌یه‌كى گرنگ و بایه‌خدارى زمانه‌، به‌ جۆرێك ((ڕسته‌ كه‌ره‌سه‌یه‌كى زمانى ته‌واو ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ هه‌موو كه‌رته‌كانى له‌گه‌ڵ یه‌كترى و له‌گه‌ڵ كه‌ره‌سه‌كه‌ هه‌موویدا په‌یوه‌ندییه‌كى به‌تینیان هه‌یه‌)) (25). ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، كه‌ ڕسته‌ خاوه‌ن ڕۆنان و پێكهاته‌یه‌كى سه‌ربه‌خۆیه‌ و به‌پێى یاسایه‌كى دیاریكراو وشه‌كان ڕیزكراون و بوونه‌ته‌ ڕسته‌، به‌ڵام ڕسته‌ له‌ شیعردا به‌ جۆرێكى تر ڕۆده‌نرێت و شاعیر پابه‌ند نابێت به‌ جۆرى ڕیزكردن و پێكه‌وه‌هاتنى ڕێزمانیی وشه‌كانى ناو ڕسته‌، بۆیه‌ ((ڕسته‌ى شیعرى بۆخۆى شكاندنى شێوازى چنین و داڕشتنى زمانى ئاسایی و زمانى په‌خشانیشه‌، چ له‌سه‌ر ئاستى ئاسۆیی و یا له‌سه‌ر ئاستى ستوونى بێت، هه‌ر به‌مه‌ش زمان له‌ ده‌قى شیعریدا به‌شێك له‌ سیماى شیعرییه‌ت هه‌ڵده‌گرێت، كه‌واته‌ ڕسته‌ى شیعرى نه‌ك هه‌موو تواناكانى سیسته‌مى زمان ده‌خاته‌ ڕكێفى خۆیه‌وه‌، به‌ڵكو گۆڕانكارى له‌و سیسته‌مه‌شدا ده‌كات))(26).

شاعیر له‌ ده‌ره‌وه‌ى یاسا و ڕێساكانى ڕسته‌سازى مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ كه‌ره‌سته‌كانى ناو ڕسته‌دا ده‌كات، چ له‌ ڕووى كورتى و درێژیی ڕسته‌ و چ له‌ ڕووى پاش و پێشخستن، یاخود له‌ لایه‌نى لابردنى كه‌ره‌سته‌كانى ناو ڕسته‌ و...هتد. لێره‌شدا به‌توانایيی شاعیر ده‌رده‌كه‌وێت و زمانى شیعریشى سیماى جوانى و ناوازه‌یی پێوه‌ دیار ده‌بێت.

أ_لابردن: شێوازێكى ئیستاتیكییانه‌ى مامه‌ڵه‌كردنى شاعيره‌‌ له‌گه‌ڵ ڕسته‌دا و ده‌رچوونه‌ له‌ به‌كارهێنانى ئاسایی كه‌ره‌سته‌كانى ناو ڕسته‌، ئه‌مه‌ كاتێك ڕووده‌دات، كه‌ ((شاعیر هه‌ندێ كه‌ره‌سته‌ى ناو ڕسته‌كه‌ لا ده‌بات، یان بۆ ئابووریكردن و خۆلادان له‌ درێژدادڕى كه‌ره‌سته‌یه‌كى ڕسته‌كه‌ ده‌قرتێنێت))(27)، به‌مه‌ زمانى شيعره‌كه پوخت و چڕ ده‌بێت‌. مه‌رج نییه‌ شاعیر ته‌نیا یه‌ك كه‌ره‌سته‌ لا بدات، به‌ڵكوو ده‌شێت زیاتر له‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كى ناو ڕسته‌ شیعرییه‌كه‌ لابه‌رێت، به‌و مه‌رجه‌ى كاریگه‌ریی له‌سه‌ر واتا دروست نه‌كات، به‌و واتایه‌ى به‌ لاچوونى كه‌ره‌سته‌كه‌ واتا تێكنه‌چێت و نه‌شێوێت. ئه‌وه‌ى گرنگه‌ لێره‌دا باس بكرێت، ئه‌وه‌یه‌ لابردن له‌ ئاستى ڕسته‌دا خۆى له‌ فرێدانى كه‌ره‌سته‌كانى ناو ڕسته‌دا ده‌بینێته‌وه‌، نه‌ك لابردنى خودى ڕسته‌، چونكه‌ كاتێك دانه‌یه‌كى زمانى له‌و ڕسته‌دا به‌كاردێت، ئه‌وا ئه‌و به‌كارهێنانه‌ ده‌چێته‌ خانه‌ى ڕسته‌سازییه‌وه‌ و له‌ناو ڕسته‌دا ئه‌ركى جۆراوجۆرى سینتاكسى ده‌بینێت، بۆیه‌ هه‌ر ده‌ستكارییكردنێكى وشه‌ له‌ناو ڕسته‌دا ده‌چێته‌ خانه‌ى ڕسته‌سازییه‌وه‌.

جه‌مال شارباژێرى له‌ شيعرى (سێ چاو)دا ده‌ڵێت:

به‌ڵام چاوى تيژى مێژووم.

دانامێنێ..

وشه‌ى ئێستا و پيتى پێشووم

ورد ئه‌بينێ  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا26)

شاعير له ڕسته‌ى‌ يه‌كه‌مى كۆپڵه‌كه‌دا ئامرازى (چونكه‌) يان (له‌به‌رئه‌وه‌ى) له‌ سه‌ره‌تاى ڕسته‌ى دووه‌مدا و ئامرازى (بۆيه‌)ى لابردووه‌ و ڕسته‌كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌مجۆره‌ بووه‌: (به‌ڵام چونكه‌ چاوى تيژى مێژووم دانامێنێ بۆيه‌ وشه‌ى ئێستا و پيتى پشووم ورد ئه‌بينێ)، به‌ڵام شاعير ڕسته‌ شيعرييه‌كانى كورت و چڕ كردوونه‌ته‌وه‌‌ و به‌مه‌ش زمانى شيعره‌كه‌يشى جوانتر ده‌ركه‌وتووه‌.

ئه‌نوه‌ر شاكه‌لى له‌ شيعرى (ونبوون له‌ناو وشه‌دا) دا ده‌ڵێت:

من نازانم

ده‌رگاكه‌مان، چۆنه‌ ڕه‌نگى؟

(زين) پێكه‌نين ئه‌خاته‌ سه‌ر لێوى شه‌نگى..؟  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا34)

شاعير له‌ ڕسته‌ى سێيه‌مدا ئامرازى پرسياريى (ئايا)ى له‌ سه‌ره‌تاى ڕسته‌ شيعرييه‌كه‌ لا بردووه‌ و ڕسته‌ له‌ بنجدا به‌مجۆره‌ بووه‌: (ئايا (زين) پێكه‌نين ئه‌خاته‌ سه‌ر لێوى شه‌نگى..؟) شاعير به‌ كورتكردنه‌وه‌ى ڕسته‌ شيعرييه‌كان جوانيى زياترى به‌ شيعره‌كه‌ى داوه‌.

عه‌بدوڵڵا په‌شێو له‌ شيعرى (بۆ پارچه‌كه‌ى ترم)دا ده‌ڵێت:

كتێبه‌كان

گه‌رمايى تۆم پێ نابه‌خشن

باڵنده‌كان

چريكه‌يان تامى چپه‌ى شيرين نادا

ئه‌و بتانه‌ى، له‌سه‌ر ته‌ختت، جێ نشينن،

به‌ يه‌ك سروه‌ى، بيره‌وه‌ريت، دێن به‌ لادا!  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا120)

شاعير له‌م كۆپڵه‌يه‌دا چه‌ند كه‌ره‌سته‌يه‌كى زمانى لا بردووه‌، له‌ سه‌ره‌تاى كۆپڵه‌كه‌دا وشه‌ى (هه‌رگيز)ى لا بردووه‌ و مۆرفيمى (يش)ى له‌ دواى وشه‌ باڵنده‌كان لا بردووه‌ و له‌ ڕسته‌ى چواره‌مدا ئامرازى دانه‌پاڵى (ى) و جێناوى لكاوى (تۆ)ى و له‌ سه‌ره‌تاى ڕسته‌ى پێنجه‌ميشدا وشه‌ى (ته‌نانه‌ت) و‌ مۆرفيمى (يش) لا براوه‌ و به‌ لابردنى ئه‌و كه‌ره‌ستانه‌ زمانى كۆپڵه‌كه‌ كورت و پوختتر بووه‌ و كۆپڵه‌كه‌ جوانيى زياترى وه‌رگرتووه‌.

ب_ پاش و پێشخستن: شێوازێكى لادانه‌ له‌ ڕێزبوونى چه‌سپاوى كه‌ره‌سته‌كانى زمان له‌ناو ڕسته‌دا. له‌ڕووى ڕیزبوونى كه‌ره‌سته‌كان له‌ ناو زماندا هه‌ر زمانێك په‌یڕه‌وى له‌ جۆرێك ڕێزبوونى كه‌ره‌سته‌ ده‌كات، كه‌ پێى ده‌وترێت ڕیزبوونى چه‌سپاو، بۆ نموونه‌ ڕیزبوونى چه‌سپاوى كه‌ره‌سته‌كانى زمان له‌ زمانى كوردیدا، بریتییه‌ له‌: بكه‌ر+به‌ركار+ كار (SOV). جۆرێكى ترى ڕیزبوون هه‌یه‌، ئه‌ویش ڕیزبوونى ئازاده‌ و پابه‌ندى ئه‌و به‌دوایه‌كداهاتنه‌ى كه‌ره‌سته‌كان نابێت و ((كه‌ره‌سته‌ پێكهێنه‌ره‌كانى ڕسته‌ شوێنیان ده‌گۆڕێت. واته‌ له‌ شوێنى دیاریكراوى خۆیان له‌ناو زمانى ئۆتۆماتیكدا نایێن، كه‌ ئه‌مه‌ش زۆرجار به‌ مه‌به‌ستى جه‌ختكردن له‌سه‌ر واتاى كه‌ره‌سته‌ پێش یاخود پاشخراوه‌كه‌ ده‌بێت))(28). ئه‌م جۆره‌ ڕیزبوونه‌ زیاتر له‌ شیعردا ڕووده‌دات و شاعیر به‌زۆرى پابه‌ندى ڕێسا بنجییه‌كانى ڕسته‌سازى نابێت و هه‌وڵ ده‌دات له‌و سیسته‌مه‌ به‌دوایه‌كداهاتنه‌ى كه‌ره‌سته‌كان لابدات، به‌مه‌ش پاش و پێشخستن بریتى ده‌بێت له‌ ((خۆنه‌به‌ستنه‌وه‌ به‌ سیسته‌مه‌ ڕێزمانییه‌كانى زمان و ده‌رچوون له‌ په‌یوه‌ندیی سواوى نێوان وشه‌كان و گوێ نه‌دان به‌ یاسا سینتاكسییه‌كانى زمانى ڕێزمان))(29).

جه‌مال شارباژێڕى له‌ شيعرى (سێ چاو)دا ده‌ڵێت:

بێ چاوه‌كان..

ده‌رزى ژه‌هراويان هێنا..

بۆ گلێنه‌ى چاوى گه‌شاوه‌ى هه‌ڵبه‌ستم  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 26)

  شاعير له‌و كۆپڵه‌يه‌دا وشه‌ى (هێنا)، كه‌ كارى ڕسته‌يه‌كه‌ و له‌ ڕێزبوونى چه‌سپاودا ده‌كه‌ويته‌ كۆتاييى ڕسته‌وه‌، به‌ڵام شاعير جێگه‌ى ئه‌و كه‌ره‌سته‌يه‌ى گۆڕيوه‌ و هێناويه‌تييه‌ پێش به‌ركارى ناڕاسته‌وخۆى ڕسته‌كه‌وه‌، كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا ڕيزبوونى كه‌ره‌سته‌كان به‌مجۆره‌يه‌: (بێ چاوه‌كان ده‌رزيى ژه‌هراويان بۆ گلێنه‌ى چاوى هه‌ڵبه‌ستم هێنا)، به‌ڵام بۆ ڕاگرتنى سه‌رواى كۆپڵه‌كه‌ جێگۆڕكێى به‌ كه‌ره‌سته‌كان و جوانتر ده‌ركه‌وتووه‌.

شاعير هه‌ر له‌و شيعره‌دا ده‌ڵێت:

سووتووى خه‌ڵوزى پێنووسى ده‌ستى تاوان

كوا بڕ ئه‌كا..؟.  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 26)

  شاعير ئامرازى پرسياريى (كوا) له‌ سه‌ره‌تاى ڕسته‌كه‌ لا بردووه‌ و له‌ ناوه‌ڕاستى ڕسته‌كه‌وه‌ هێناويه‌تى و به‌مه‌ش شيعره‌كه‌ى جوانتر كردووه‌.

 ئه‌نوه‌ر شاكه‌لى له‌ شيعرى (ونبوون له‌ناو وشه‌دا) دا ده‌ڵێت:

په‌نجه‌كانم، ئه‌گرين له‌ تاوى ژانێكا

ئه‌يانخاته‌ سه‌د بڵێسه‌ى ئاگرى ڕووت،

چزووى دڕك

ئه‌چه‌قێته‌ گلێنه‌ى بێگه‌ردى چاوما،

ملم ئه‌سوێ له‌به‌ر زه‌برى گوريس و ڕك  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 35)

له‌و كۆپڵه‌يه‌دا شاعير له‌ ڕيزبوونى چه‌سپاوى ڕسته‌ لاى داوه‌ و له‌ ڕسته‌ى يه‌كه‌مدا كارى (ئه‌گرين)ى له‌ دواى بكه‌ره‌وه‌ هێناوه‌ و له‌ ڕسته‌ى كۆتاييش كاره‌كه‌ى هێناوه‌ پێشه‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ پێناوى ڕاگرتنى سه‌رواى كۆپڵه‌كه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا شيعره‌كه‌ جوانتر ده‌ركه‌وتووه‌.

چواره‌م_ ئاستى واتا: واتا وه‌كوو دانه‌يه‌كى زمانى ((بۆچوونێك يان چه‌ند بۆچوونێكه‌ به‌ (فۆڕم) به‌ستراوه‌ و كۆمه‌ڵ به‌كارى دێنێ))(30). بۆچوون ئه‌و مه‌به‌ست و مانايه‌ به‌ فۆڕمى وشه‌ يان گرێ يان ده‌سته‌واژه‌ يان ڕسته‌وه‌ په‌يوه‌سته‌ و تاكه‌كانى كۆمه‌ڵ و ئاخێوه‌رانى زمان به‌كارى ده‌هێنن. خودى واتا وه‌ك دانه‌يه‌كى زمانى ڕووى ناوه‌وه‌ى هێمايه‌ و په‌يوه‌نديى ڕاسته‌وخۆى به‌ له‌يه‌كتر تێگه‌يشتنه‌وه‌ هه‌يه و‌‌ له‌ چوارچێوه‌ى واتاسازيدايه‌.

واتا وه‌ك ئاسته‌كانى ترى زمان و به‌تايبه‌تيش له‌ شيعردا به‌ره‌و لادان له‌ واتاى ئاسايى ده‌ڕوات و لادانى واتايى تايبه‌تمه‌ندييه‌كى ترى زمانى شيعرييه‌ ((هه‌ستى مرۆڤ ده‌ورووژێنێ، به‌وه‌ش ده‌سكاريى ئه‌و په‌يوه‌ندييه‌ ده‌كا، كه‌ له‌نێوان ناو و ناولێنراودا هه‌يه‌، گۆڕان له‌ واتاكاندا ده‌كا به‌ مه‌به‌ستى ڕازاندنه‌وه‌))(31). ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌يه‌نێت گۆڕينى ئه‌و په‌يوه‌ندييه‌ى له‌نێوان ناو و ناولێنراودا هه‌يه‌ وا ده‌كات وشه‌كان بۆ ئه‌و مانا و مه‌به‌سته‌ به‌كارنه‌يه‌نن، كه‌ له‌ناو كۆمه‌ڵدا ئاساييه‌ و باوه‌ و له‌مه‌وه‌ لادانى واتايى دێته‌ كايه‌وه‌.

له‌ ڕوانگه‌ى ئه‌و لادانانه‌ واتاييانه‌ى له‌ شيعره‌كانى نێو سێ ژماره‌كه‌ى گۆڤاره‌كه‌ باس له‌ دوو ديارده‌ى لادانى واتايى ده‌كه‌ين، كه‌ جوانيى و ناوازه‌ييان به‌ زمانى شيعريى شيعره‌كان داوه‌، ئه‌وانيش:

أ_ به‌مرۆڤكردن: له‌ شيعرى هاوچه‌رخى كورديدا ديارده‌ى به‌مروڤكردن زۆر به‌رچاو ده‌كه‌وێت، واته‌ ((پێدانى سيفه‌ت و خاسيه‌تى مرۆڤ به‌و شتانه‌ى (مرۆڤ) نين))(32) هه‌ندێكجار له‌ شيعردا ئه‌و شتانه‌ى، كه‌ مرۆڤ نين، ڕه‌فتار و مامه‌ڵه‌ى مرۆڤ ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش وه‌ك جۆرێك له‌ لێكچواندن له‌نێوان ئه‌و شتانه‌ و مرۆڤدا و شاعيران ويستوويانه‌ هه‌موو ديارده‌ و كه‌ره‌سته‌كانى ژيان بكه‌نه‌ هاوبه‌شى هه‌ست و ئازار و كۆژانه‌كانيان.

شێركۆ بێكه‌س له‌ شيعرى (وه‌رزى پێنجه‌م)دا ده‌ڵێت:

ساماڵ.. ئه‌مرێ

گه‌نم.. گيانى هه‌ڵئه‌قرچێ.

زه‌وى.. بۆ تنۆكى باران،

بۆ دڵۆپێ،

شه‌پۆڕ.. ئه‌كا

ئاسايش.. چاوى كوێر ئه‌بێ

شه‌ڕ.. تينويه‌تى به‌ خوێن ئه‌شكێ (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 45_46)

ده‌بينين له‌و كۆپڵه‌يه‌‌دا شاعير وه‌ك مرۆڤ مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك ديارده‌دا كردووه‌ و كۆمه‌ڵێك سيفه‌تى مرۆڤى به‌ هه‌ر يه‌كه‌يان به‌خشيوه‌.

عه‌بدوڵڵا په‌شێو له‌ شيعرى (سێ نامه‌ى كورت) دا ده‌ڵێت:

ئه‌يانه‌وێ

وشه‌كانمان،

كۆت و زنجيريان له‌ پێ بێ!

سايه‌ى سێداره‌يان جێ بێ!  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 65)

شاعير له‌م كۆپڵه‌يه‌دا (وشه‌كان)ى وه‌ك مرۆڤ نيشان داوه‌، به‌وه‌ى كۆمه‌ڵێك سيفه‌تى مرۆڤى پێ به‌خشيون، به‌مه‌ش له‌ واتاى ئاسايى لاى داوه‌ و جوانييه‌كى تايبه‌تى پێشكه‌ش كردووه‌.

سه‌ڵاحه‌دين ئه‌حمه‌د شوان له‌ شيعره‌ (خۆرێكى ياخيبوو)دا ده‌ڵێت:

من و مانگ و ئه‌ستێره‌كان

كه‌وتووينه‌ دواى..

ئه‌و ئاسۆيه‌ى خۆرى خنكان  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 73)

شاعير (مانگ) و (ئه‌ستێره‌كان)ى وه‌ك خۆى به‌ مرۆڤ داناوه‌، بۆيه‌ سيفه‌تى (كه‌وتنه‌ دوا)ى وه‌ك سيفه‌تى هاوبه‌شى خۆيان داناوه‌، ئه‌مه‌ش لادانه‌ له‌ بارى ئاسايى ده‌ربڕين و زمانى شيعره‌كه‌ى پێ جوانتر كردووه‌.

ب_ پێكدادانى واتايى: هه‌ندێكجار له‌ ده‌قێكى شيعريدا، به‌تايبه‌تى له‌ شيعرى هاوچه‌رخدا پێكه‌وه‌ هاتنى دوو وشه‌ پێكدادانى واتايى دروست ده‌كات و ئه‌مه‌ش بريتييه‌ ((له‌ هێنانه‌وه‌ى دوو وشه‌ كه‌ له‌ هه‌ندێ سيمادا دژ يه‌كتر ده‌وه‌ستن، مه‌به‌ست به‌خشينى واتايه‌كى نوێيه‌))(33). ئه‌وه‌ى ده‌رده‌كه‌وێت واتاى وشه‌كان دژ و ته‌واوكه‌رى يه‌كتر نين، له‌گه‌ڵ يه‌كتردا ڕێك ناكه‌ون و پێويستيان به‌ بيركردنه‌وه‌ و وردبوونه‌وه‌ و قووڵبوونه‌وه‌ى زۆر هه‌يه، به‌ڵام شاعير به‌وجۆره‌ ((له‌ ڕێگه‌ى لادان و به‌رجه‌سته‌كردنى ئه‌ركى شيعرييه‌ت ده‌لاله‌تێكى نوێيان پێ ده‌به‌خشێت، كه‌شێكى نائاسايى و نامۆ ده‌خوڵقێنێت، ئه‌مه‌يه‌ مه‌به‌ست و ئامانجى نووسه‌ر كه‌ خوێنه‌ر سه‌ره‌تا وا هه‌ست بكات ئه‌مه‌ له‌ ڕووى ماناوه‌، له‌ ڕووى لۆجيكه‌وه‌، هه‌ڵه‌يه‌ و پاش لێكدانه‌وه‌ى ئينجا له‌ ڕووه جوانه‌ ئيستاتيكايه‌كه‌ و مه‌به‌ستى نووسه‌ر ده‌گات))(34)‌.

شێركۆ بێكه‌س له‌ شيعرى (وه‌رزى پێنجه‌م)دا ده‌ڵێت:

له‌و كاته‌دا.. ديسانه‌وه‌

جارێكى تر،

وه‌رزێكى تر،

وه‌رزێكى پێنجه‌م..

بۆ زه‌رده‌شتێكى كه‌ى دووهه‌م..  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 47)

له‌و كۆپڵه‌يه‌دا شاعير ده‌سته‌واژه‌ى (وه‌رزێكى پێنجه‌م)دا به‌كارهێناوه‌، كه‌ له‌گه‌ڵ لۆجيكدا ناگونجێت، چونكه‌ ئه‌وه‌ زانراوه‌ ساڵ چوار وه‌رزه‌. هه‌روه‌ها ده‌سته‌واژه‌ى (زه‌رده‌شتێكى كه‌ى دووهه‌م)دا ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ مێژوو و ڕاستيدا ناگونجێت، چونكه‌ يه‌ك زه‌رده‌شت هه‌يه‌. ئه‌م جۆره‌ پێكه‌وه‌هاتنه‌ پێكدادانى واتايى دروست كردووه‌ و جوانيى زمانى شيعرييه‌كهى‌ ده‌رخستووه‌.

جه‌لال ميرزا كه‌ريم له‌ شيعرى (پرسيار بۆ هاتنى بۆ گۆدۆ))دا ده‌ڵێت:

خۆرى ته‌زيو

بكه‌ين به‌ سنگى مێژووا

نه‌ء.. له‌ناو گه‌رووى زامێكا..  (ه. س. ژ. گ. ڕ. لا 82)

شاعير ده‌سته‌واژه‌ى (خۆرى ته‌زيو)ى به‌كارهێناوه‌، ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ لۆجيك و زانستدا ناگونجێت، چونكه‌ زانراوه‌ خۆر گه‌رمه‌ و گه‌رميبه‌خشه‌. به‌مه‌ش واتايه‌كى نوێى به‌رهه‌م هێناوه‌ و جوانى به‌ شيعره‌كه‌ى داوه‌.

 

ئه‌نجام

له‌ كۆتاييى ئه‌م لێكۆڵينه‌وه‌يه‌ گه‌يشتينه‌ ئه‌م ئه‌نجامانه‌ى خواره‌وه‌:

1_سه‌رچاوه‌ى زمانى شيعريى شيعره‌كاندا له‌ چه‌ند بنه‌ڕه‌تێكه‌وه هه‌ڵقوڵاوه‌، كاريگه‌ريى وشه‌ى تايبه‌تى‌ ئايينى زه‌رده‌شتى به‌ ئاشكرا‌‌ له‌ شيعره‌كاندا به‌رچاو ده‌كه‌وێت و وشه‌كانى تايبه‌ت به‌ ئه‌فسانه‌ى جيهانى و كه‌له‌پوورى كوردى و وشه‌ى باوى سه‌رده‌ميش له‌ شيعره‌كاندا ڕه‌نگيان داوه‌ته‌وه‌.‌

2_شاعيرانى گۆڤارى ڕوانگه‌ مامه‌ڵه‌يه‌كى ئيستاتيكيى سه‌ركه‌وتووانه‌يان له‌گه‌ڵ دانه‌ و كه‌ره‌سته‌ زمانييه‌كاندا كردووه‌، ئه‌مه‌ش سه‌ركه‌وتوويى و لێهاتوويى و كارامه‌ييان له‌ مامه‌ڵه‌كردنيان له‌گه‌ڵ لايه‌نه‌ جۆراوجۆره‌كانى زمانى شيعرى ده‌رده‌خات.

3_ جوانيى زمانى شيعريى شيعره‌كان له‌ هه‌موو ئاسته‌كانى ڕه‌نگى داوه‌ته‌وه‌ و ئه‌و خه‌سڵه‌ته‌ ئيستاتيكييه‌ى زمان‌ له‌ هه‌مووياندا به‌رچاو ده‌كه‌وێت‌ و شيعرييه‌تى ده‌قه‌كانى نيشان داوه‌.

3_ له‌ ئاستى ده‌نگدا: ئه‌و تايبه‌تمه‌ندى و خه‌سڵه‌ته‌ ده‌نگييانه له‌ شيعره‌كاندا‌‌ ده‌بينرێت، كه‌ له‌لايه‌ن به‌شێك له‌ تاكه‌كانى كۆمه‌ڵيشه‌وه‌ به‌كاردێت.

4_ له‌ ئاستى وشه‌دا: له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى داهێنانى وشه‌ى نوێ‌ و تێكدانى ڕۆنانى باوى وشه‌ له‌ شيعره‌كاندا كه‌م ده‌بينرێت، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كارامه‌يى و سه‌ليقه‌ى جوانى شاعيرانى پێوه‌ ده‌بينرێت و په‌نايان بۆ وشه‌ى شێوه‌زار و ناوچه‌يى بردووه‌.

5_ له‌ ئاستى ڕسته‌دا: به‌ هۆى لابردنى هه‌ندێك كه‌ره‌سته‌ و پاش و پێشخستنيان و جوانى و ناوازه‌يى به‌ شيعره‌كان به‌خشيوه‌.

6_ له‌ ئاستى واتادا: به هۆى‌ (به‌مرۆڤكردن)ى ئه‌و شتانه‌ى مرۆڤ نين و (پێكدادانى واتايى)ه‌وه‌ زمانى شيعريى شيعره‌كان له‌ واتاى باو و سواوى دوور كه‌وتوونه‌ته‌وه‌‌ و واتاى نوێيان به‌ ده‌سته‌وه‌ داوه‌ و جوانييه‌كى تايبه‌تييان به‌ شيعره‌كان داوه‌.

 

په‌راوێزه‌كان:

1_ امال حليم الصراف، موجز في علم الجمال، الطبعه‌ الأولى، المجتع العربي، عمان، 2006، ص، 10.

2_هێمن عومه‌ر خۆشناو، ده‌روازه‌يه‌ك بۆ ناسينى ئيستاتيكا، به‌شى يه‌كه‌م، سايتى كوردژين، 7/3/2010.

3_تافگه‌ جاسم محمد، جماليات الحركة في البيان النبوي، رسالة الماجستير، الكلية اللغات، جامعة صلاح الدين، 2014، ص 9.

4_Merriam Webster`s new Explorer college dictionary، Massachustestts، 2003، p 16.                                          

5_د. محه‌مه‌د مه‌عروف فه‌تاح، زمانه‌وانى، چاپى سێيه‌م، چاپخانه‌ى حاجى هاشم، هه‌ولێر، 2011، لا 9.

6_ شنۆ ئه‌حمه‌د غه‌فور، بنياتى هزرى و هونه‌رى له‌ شيعره‌كانى "صابرى" دا، نامه‌ى ماسته‌ر، كۆليژى زمان، زانكۆى سه‌ڵاحه‌ددين، 2015، لا 90.

7_ ڕه‌فيق سابير، ڕوانين له‌ بولێڵدا، چاپه‌مه‌نى، بانه‌، 2015، لا 17.

8_ سه‌باح ڕه‌نجده‌ر، سێ كتێب له‌باره‌ى شيعره‌وه‌، چاپخانه‌ى بينايى، سلێمانى، 2013، لا 100.

9_ خۆرخێ لويس خۆرخێ، ئه‌م هونه‌رى شيعره‌، و: سيروان محه‌مه‌د، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى تاران، 2016، لا 29.

10_ د. ئيدريس عه‌بدوڵڵا، شێواز و شێوازگه‌رى، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر، 2010، لا 64_ 67.

11_ عومه‌ر ميراوده‌لى، زمانى ده‌ق، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى ڕۆشنبيرى، هه‌ولێر، 2008، لا 33.

12_په‌خشان عه‌لى ئه‌حمه‌د، شێوازى شيعرى گۆران، چاپخانه‌ى ڕه‌نج سلێمانى، 2009، لا 179.

13_ د. ده‌ريا ه‌مال حه‌وێز حه‌وێزى، ستاتيكاى زمانى شيعرى له‌ ديوانى (مۆسيقاى نامۆيى)ى هاوژين صليوه‌دا، گۆڤارى ئه‌كاديمياى كوردى، ژ 31، 2014، لا 65.

*بۆ له‌مه‌وبه‌دوا (ه. س. ژ. گ. ڕ) به‌كاردێت.

14_ د. ڕه‌فيق شوانى، وشه‌سازى زمانى كوردى، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر، 2011، لا 29.

15_د. ئيدريس عه‌بدوڵڵا، شێوازگه‌ريى لادان، چاپخانه‌ى له‌ريا، سلێمانى، 2013، لا 214.

16_ د. تاليب حوسێن عه‌لى، فه‌رهه‌نگى زاراوه‌ى ده‌نگسازى، چاپى يه‌كه‌م، هه‌ولێر، 2005، لا 45.

17_ شنۆ ئه‌حمه‌د غه‌فور، بنياتى هزرى و هونه‌رى له‌ شيعره‌كانى "صابرى" دا، لا 90.

18_ د. عه‌بدولواحيد موشير دزه‌يى، وشه‌سازى زانى كوردى، چاپى يه‌كه‌م، هه‌ولێر، 2013، لا 26.

19_ د. فازيل مه‌جيد مه‌حمود، سروشت له‌ شيعرى گۆراندا، چاپى يه‌كه‌م، ده‌زگه‌ى سه‌رده‌م، سلێمانى، 2006، لا 124.

20_ ئه‌رستۆ، هونه‌رى شيعر (شيعرناسى)، و: عه‌زيز گه‌ردى، چاپى دووه‌م، چاپخانه‌ى گه‌نج، سلێمانى، 2011، لا 79.

21_ د. محه‌مه‌د مه‌عروف فه‌تاح، لێكۆڵينه‌وه‌ زمانييه‌كان، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر، 2010، لا 410.

22_ ناز ئه‌حمه‌د سه‌عيد، لادان له‌ شيعرى له‌تيف هه‌ڵمه‌ت دا، چاپخانه‌ى بينايى سلێمانى، 2013، لا 207.

23_ د. په‌رێز سابير، ڕه‌خنه‌ى ئه‌ده‌بى كوردى و مه‌سه‌له‌كانى نوێكردنه‌وه‌ى شيعر، چاپخانه‌ى وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌، هه‌ولێر، 2006، لا 326.

24_ د. سافيه‌ محه‌مه‌د ئه‌حمه‌د، لادان له‌ شيعرى هاوچه‌رخى كورديدا، چاپخانه‌ى حاجى هاشم، هه‌ولێر، 2013، لا 108.

25_ د. محه‌مه‌د مه‌عروف فه‌تاح، زمانه‌وانى، لا 102.

26_ د. ئاڤان عه‌لى ميرزا، چنينى ده‌ق له‌ شيعره‌كانى ناليدا، چاپخانه‌ى كه‌مال، سلێمانى، 2012، لا 197.

27_ ناز ئه‌حمه‌د سه‌عيد، لادان له‌ شيعرى له‌تيف هه‌ڵمه‌ت دا، لا 218.

28_ عه‌بدولسه‌لام نه‌جمه‌دين عه‌بدوڵڵا، شيكردنه‌وه‌ى ده‌قى شيعرى له‌ ڕووى زمانه‌وانييه‌وه‌، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى حاجى هاشم، هه‌ولێر، 2008، لا 139.

29_ فه‌رهه‌نگى زمانى شيعر و چه‌ند خوێندنه‌وه‌يه‌كى ديكه‌، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر، 2013، لا 254.

30_د. عه‌بدولواحيد موشير دزه‌يى، واتاسازى وشه و ڕسته‌، چاپى دووه‌م، چاپخانه‌ى ماردين، هه‌ولێر، 2011، لا 47.

31_ د. عه‌بدولواحيد موشير دزه‌يى، واتاسازى چه‌ند لێكۆڵينه‌وه‌يه‌كى سيمانتيكى و پڕاگماتيكييه‌، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى خانى، هه‌ولێر، 2009، لا 135.

32_ ناز ئه‌حمه‌د سه‌عيد، لادان له‌ شيعرى له‌تيف هه‌ڵمه‌ت دا، لا 271.

33_سه‌رچاوه‌ى پێشوو، لا 319.

‌34_ سه‌رچاوه‌ى پێشوو، لا 253.

 

سه‌رچاوه‌كان:

يه‌كه‌م: به‌ زمانى كوردى

_ڕوانگه‌، هه‌ر سێ ژماره‌كه‌ى گۆڤارى ڕوانگه، چاپى يه‌كه‌م، ده‌زگه‌ى سه‌رده‌م، سلێمانى، 2011.‌

أ_ كتێب:

1_ د. ئاڤان عه‌لى ميرزا، چنينى ده‌ق له‌ شيعره‌كانى ناليدا، چاپخانه‌ى كه‌مال، سلێمانى، 2012.

2_ ئه‌رستۆ، هونه‌رى شيعر (شيعرناسى)، و: عه‌زيز گه‌ردى، چاپى دووه‌م، چاپخانه‌ى گه‌نج، سلێمانى، 2011.

3_ ئيدريس عه‌بدوڵڵا(د)، شێواز و شێوازگه‌رى، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر، 2010.

4_ ئيدريس عه‌بدوڵڵا(د)، شێوازگه‌ريى لادان، چاپخانه‌ى له‌ريا، سلێمانى، 2013.

5_ په‌خشان عه‌لى ئه‌حمه‌د، شێوازى شيعرى گۆران، چاپخانه‌ى ڕه‌نج سلێمانى، 2009.

6_ د. په‌رێز سابير، ڕه‌خنه‌ى ئه‌ده‌بى كوردى و مه‌سه‌له‌كانى نوێكردنه‌وه‌ى شيعر، چاپخانه‌ى وه‌زاره‌تى په‌روه‌رده‌، هه‌ولێر، 2006.

7_ د. تاليب حوسێن عه‌لى، فه‌رهه‌نگى زاراوه‌ى ده‌نگسازى، چاپى يه‌كه‌م، هه‌ولێر، 2005.

8_ خۆرخێ لويس خۆرخێ، ئه‌م هونه‌رى شيعره‌، و: سيروان محه‌مه‌د، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى تاران، 2016.

9_ ڕه‌فيق سابير، ڕوانين له‌ بولێڵدا، چاپه‌مه‌نى، بانه‌، 2015.

10_ ڕه‌فيق شوانى (د)، وشه‌سازى زمانى كوردى، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر، 2011.

11_ فه‌رهه‌نگى زمانى شيعر و چه‌ند خوێندنه‌وه‌يه‌كى ديكه‌، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر، 2013.

12_ د. سافيه‌ محه‌مه‌د ئه‌حمه‌د، لادان له‌ شيعرى هاوچه‌رخى كورديدا، چاپخانه‌ى حاجى هاشم، هه‌ولێر، 2013.

13_ سه‌باح ڕه‌نجده‌ر، سێ كتێب له‌باره‌ى شيعره‌وه‌، چاپخانه‌ى بينايى، سلێمانى، 2013.

14_ عه‌بدولسه‌لام نه‌جمه‌دين عه‌بدوڵڵا، شيكردنه‌وه‌ى ده‌قى شيعرى له‌ ڕووى زمانه‌وانييه‌وه‌، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى حاجى هاشم، هه‌ولێر، 2008.

15_ عه‌بدولواحيد موشير دزه‌يى (د)، واتاسازى چه‌ند لێكۆڵينه‌وه‌يه‌كى سيمانتيكى و پڕاگماتيكييه‌، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى خانى، هه‌ولێر، 2009.

16_ عه‌بدولواحيد موشير دزه‌يى (د)، واتاسازى وشه و ڕسته‌، چاپى دووه‌م، چاپخانه‌ى ماردين، هه‌ولێر، 2011.

17_ عه‌بدولواحيد موشير دزه‌يى(د)، وشه‌سازى زانى كوردى، چاپى يه‌كه‌م، هه‌ولێر، 2013.

18_ عومه‌ر ميراوده‌لى، زمانى ده‌ق، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى ڕۆشنبيرى، هه‌ولێر، 2008.

19_ فازيل مه‌جيد مه‌حمود (د)، سروشت له‌ شيعرى گۆراندا، چاپى يه‌كه‌م، ده‌زگه‌ى سه‌رده‌م، سلێمانى، 2006.

20_ محه‌مه‌د مه‌عروف فه‌تاح (د)، لێكۆڵينه‌وه‌ زمانييه‌كان، چاپى يه‌كه‌م، چاپخانه‌ى ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر، 2010.

21_ محه‌مه‌د مه‌عروف فه‌تاح (د)، زمانه‌وانى، چاپى سێيه‌م، چاپخانه‌ى حاجى هاشم، هه‌ولێر، 2011.

22_ ناز ئه‌حمه‌د سه‌عيد، لادان له‌ شيعرى له‌تيف هه‌ڵمه‌ت دا، چاپخانه‌ى بينايى سلێمانى، 2013.

ب_ نامه‌ى ئه‌كاديمى:

1_ شنۆ ئه‌حمه‌د غه‌فور، بنياتى هزرى و هونه‌رى له‌ شيعره‌كانى "صابرى" دا، نامه‌ى ماسته‌ر، كۆليژى زمان، زانكۆى سه‌ڵاحه‌ددين، 2015.

پ_ ئينته‌رنێت:

1_ هێمن عومه‌ر خۆشناو، ده‌روازه‌يه‌ك بۆ ناسينى ئيستاتيكا، به‌شى يه‌كه‌م، سايتى كوردژين، 7/3/2010.

دووه‌م: به‌ زمانى عه‌ره‌بى

1_ تافگه‌ جاسم محمد، جماليات الحركة في البيان النبوي، رسالة الماجستير، الكلية اللغات، جامعة صلاح الدين، 2014.

سێيه‌م: به‌ زمانى ئينگليزى

1_Merriam Webster`s new Explorer college dictionary، Massachustestts، 2003، p 16.                                            

پوخته‌

  ئه‌م لێكۆڵێنه‌وه‌يه‌ به‌ ناونيشانى (ئيستاتيكاى زمانى شيعريى هه‌ر سێ ژماره‌كه‌ى گۆڤارى ڕوانگه‌)يه، تايبه‌ت كراوه‌ به‌ باسكردنى جوانييه‌كانى زمانى شيعريى ئه‌و شيعرانه‌. ئامانجى لێكۆڵينه‌وه‌كه‌ ئه‌وه‌يه‌ لايه‌نه‌ ئيستاتيكييانه‌ى ئه‌و زمانه‌ شيعرييه‌ ديارى بكات و لێيان بكۆڵێته‌وه‌، بۆ ئه‌مه‌ش لێكۆڵينه‌وه‌كه‌ له‌ پێشه‌كى و دوو به‌ش و ئه‌نجام پێكهاتووه‌‌.

  له‌ به‌شى يه‌كه‌مدا به‌گشتى ئاماژه‌ به‌ ئيستاتيكا و زمان و زمانى شيعرى دراوه‌ و دواى ئه‌وه‌ سه‌رچاوه‌كانى زمانى شيعريى ئه‌و شيعرانه‌ ده‌ستنيشان كراوه‌، هه‌رچى به‌شى دووه‌مه‌ ته‌رخان كراوه‌ بۆ باسكردنى ئيستاتيكاى زمانى شيعرى به‌پێى ئاسته‌كانى زمان له‌ ده‌نگه‌وه‌ تا واتا.‌

الخلاصة

  هذه‌ البحث الموسوم ب(جماليات اللغة الشعرية في الأعداد الثلاثة لمجلة روانگه‌) خصصت هذا البحث لوصف جماليات اللغة الشعريه‌ في قصائد هذه‌ المجلة، إذ تهدف لبيان جماليات اللغة الشعرية و تشخيصها و البحث فيها، لذا أقتضت الدراسة ان تكون على فصلين و مقدمة و نتائج.

  تناول الفصل الأول عموما جماليات اللغة و اللغة الشعرية ثم انتقل الحديث إلى تحديد مصادر اللغة الشعرية في القصائد، أما الفصل الثاني فقد تناول جماليات اللغة الشعرية حسب مستويات اللغه‌ من الصوت إلى المعنى.

Abstract

This research entitled (Aesthetics of poetic language in three issues of Rwang`s magazine) is specialized for researching the aesthetics of poetic language with poetry. In the first chapter، in gereral، it referred to aesthetics، language and poetic language، and then poetic language`s sources were diagnosed with poetry، while the second chapter is devoted to research the aesthetics of poetic language to the levels of language from sound to meaning.                                        

 

 * ماسته‌ر له‌ ئه‌ده‌بى كوردى

كۆلیژى زمان/ زانكۆى سه‌ڵاحه‌دین


ئەم بابەتە 322 جار خوێندراوەتەوە