Adonis.jpg

شۆڕشگێڕان و سه‌له‌فییه‌كان روخسار و پشته‌مل

ئه‌دۆنیس - وه‌ر‌گیڕانى ته‌ڵعه‌ت تاهیر

1

به‌ڕاستى پێم سه‌یره‌ چۆن (د.سه‌ماح ئیدریس) له‌ دوایین ژماره‌ى گۆڤاره‌كه‌ى – الاداب، ره‌خنه‌ى ئه‌وه‌ى لێنه‌گرتووم كه‌ چۆن له‌باره‌ى ئبن ته‌یمییه‌م نوسیوه‌، مامۆستاى یه‌كه‌م، یان (شێخى مه‌زن) ى سه‌له‌فییه‌تى هاوچه‌رخ.به‌وه‌نده‌ وه‌ستاوه‌ ره‌خنه‌ له‌ كتێبه‌كه‌م بگرێت له‌باره‌ى یه‌كێك له‌ قوتابییه‌كانى ئیبن ته‌یمییه‌ (محه‌مه‌د بن عه‌بدولوه‌هاب) م نوسیوه‌، پێم سه‌یره‌ وه‌ك ئه‌وانه‌ى نه‌كرد كه‌ شۆڕشگێڕن به‌ڵام به‌ رۆحى سه‌له‌فییه‌كانه‌وه‌، یان ئه‌وانه‌ى سه‌له‌فین و عه‌باى شه‌ڕشگێڕییان به‌شان داداوه‌.به‌ڵام خۆ ره‌نگه‌ كتێبه‌كه‌ى منى نه‌خوێندبێته‌وه‌ كه‌ ره‌خنه‌ى لێگرتووه‌، ره‌نگه‌ ئه‌وانه‌یتریش نه‌یانخوێندبێته‌وه‌.

بۆ بیرهێنانه‌وه‌، هه‌روه‌ها و دیسانیش (گه‌ر بیرهێنانه‌وه‌ سوودى هه‌بێت) ئه‌و نوسینه‌م له‌باره‌ى محه‌مه‌د بن عه‌بدولوه‌هاب له‌ توێژینه‌وه‌یه‌كى درێژدایه‌ و كتێبه‌كه‌ چوار به‌شه‌ (ستاتیك و دینامیك : توێژینه‌وه‌ى داهێنان و لاسیكردنه‌وه‌ لاى عه‌ره‌ب)، پێویست بوو له‌ رووى زانستى و میتۆده‌وه‌ ئه‌م باسه‌ بكه‌م، تاوه‌كو توێژینه‌وه‌كه‌ ته‌واو بێت له‌باره‌ى فیكرى سه‌له‌فیى ئیسلامییه‌وه‌ (ستاتیك – نه‌گۆڕ) و ده‌هاوێشته‌ هاوچه‌رخییه‌كانى له‌ سه‌ده‌ى هه‌ژده‌هه‌مه‌وه‌ و دواى ئیمپراتۆرییه‌تى عوسمانییه‌وه‌ كه‌ خۆى له‌ودا ده‌نوێنێ، به‌تایبه‌تى بزووتنه‌وه‌ى فیكریى وه‌هابییه‌كان.

ئه‌گه‌ر ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌م به‌لاوه‌نابا، ده‌بووه‌ كه‌مته‌رخه‌مییه‌كى زۆر له‌ كاره‌كه‌دا، به‌تایبه‌تى كى كاریگه‌رییه‌كى به‌رچاوى هه‌بووه‌ له‌سه‌ر نه‌وه‌ نوێكانى ئیسلامییه‌كان، به‌ڵكو له‌وه‌ش زیاتر كاریگه‌رترینیانه‌، له‌سه‌ر ئاستى ئاینى له‌مڕۆى جیهانى ئیسلامیدا.

له‌ڕاستیدا چاوه‌ڕێى ئه‌وه‌م ده‌كرد ئه‌وه‌ى له‌باره‌ى ئه‌و بزووتنه‌وه‌یه‌وه‌ گوتومه‌ و هه‌ڵوێسته‌كانم ببێته‌ جێى دیالۆگ و مشتومڕ و رێگاچاره‌ فیكرییه‌كانى تێپه‌ڕاندنى.به‌ڵام نائومێدیان كردم، دكتۆر ئیدریس و هاوڕێكانى كارێكیان كرد كه‌ ته‌نیا ناو هێنانى محه‌مه‌د بن عه‌بدولوه‌هاب (تاوان) ێكى فكریى و سیاسیى بێ.خه‌ریك بوو پێم بڵێن (وه‌هابییه‌).ئه‌مه‌ (سیحره‌) كۆنه‌كه‌یه‌، ده‌یناسینه‌وه‌ : سه‌له‌فییه‌ت به‌ كافرت ده‌كا چونكه‌ له‌باره‌ى نوێگه‌رییه‌وه‌ ده‌دوێیت، نوێگه‌ریش به‌ كافرت ده‌كا چونكه‌ ده‌ته‌وێ له‌ (لوژیك) ى سه‌له‌فییه‌ت بگه‌یت، له‌ عه‌قڵى سه‌له‌فى و فكرى سه‌له‌فى رابمێنیت.ئه‌م دووانه‌یه‌ هه‌مان بونیادى ته‌كفیركردنن (وه‌ك سیحره‌كه‌) و له‌ ده‌ره‌وه‌دا، به‌بێ دوان له‌باره‌ى مادده‌ى نوسراوه‌وه‌، ئه‌مه‌ ئه‌و بونیاده‌ عه‌قلییه‌ بوو كه‌ وه‌ك دوو شمشێر پێشڕه‌ویى رۆشه‌نبیرى ئیسلامییان ده‌كرد : شمشێرى حه‌ڵاڵكردن و شمشێرى حه‌رامكردن، ئه‌م دووانه‌یه‌ش ژیانى روناكبیریى عه‌ره‌بییان وێران كرد.

دوان و قسه‌كردن حه‌ڵاڵه‌ له‌باره‌ى ئه‌و فیكره‌ یان ئه‌و كه‌سه‌، حه‌رامیشه‌ له‌باره‌ى ئه‌و فیكره‌ یان ئه‌و كه‌سه‌، به‌ ته‌نیاش ده‌سه‌ڵات نییه‌ كه‌ ئه‌م حه‌ڵاڵ و حه‌رامكردنه‌ پیاده‌ ده‌كا، به‌ڵكو بیرمه‌ند و خاوه‌ن ئایدیاكانیشن.هه‌روه‌ها حزبه‌ چه‌په‌كان و نه‌ته‌وه‌ییكانیش كردوویانه‌.ته‌نیا ناوهێنانى ماركس یان لینین به‌س بوو به‌ لاده‌ر و (تاوانبار) له‌ قه‌ڵه‌م بدرێیت له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ییه‌كانه‌وه‌.ته‌نیا ناوهێنانى ئه‌نتوان سه‌عاده‌ به‌س بوو به‌ لاده‌ر و تاوانبار له‌قه‌ڵه‌م بدرێیت له‌لایه‌ن شیوعییه‌كان و چه‌په‌كان و ناوه‌ندى عروبییه‌كانه‌وه‌.

ئه‌مه‌ ناصرییه‌تیش كردى – ده‌سه‌ڵات به‌رامبه‌ر به‌ نه‌یاره‌كانى.ئه‌مه‌ حزبى به‌عسیش كردى – ده‌سه‌ڵات به‌رامبه‌ر به‌ نه‌یاره‌كانى.ئه‌مه‌ سه‌ركردایه‌تى مه‌زنیى جه‌ماوه‌رییش له‌ لیبیا كردى...هتد..هتد.

ئه‌مه‌تا له‌مڕۆشدا به‌رده‌وامین له‌و (خه‌باته‌) (فكرییه‌) له‌سه‌ر ده‌ستى بیرمه‌نده‌كان خۆیان.

 

2

ئه‌و پرسیاره‌ تاوانبارییه‌ى له‌ منى ده‌كه‌ن ئه‌مه‌یه‌ : بۆچى محه‌مه‌د بن عه‌بدولوه‌هابم خستۆته‌ سه‌رده‌مى رێنیسانسى عه‌ره‌بییه‌وه‌ و له‌ناو پیاوه‌كانى ئه‌و سه‌رده‌مه‌م حسێب كردووه‌.ئه‌مه‌ش سه‌لماندنێكیتره‌ بۆ ئه‌وه‌ى ناخوێننه‌وه‌، من یه‌كه‌م كه‌س بووم له‌ خودى كتێبى ستاتیك و دینامیك، چه‌مكى (رێنیسانسم) لاى عه‌ره‌ب له‌ سه‌رده‌مى نوێدا ره‌تكرده‌وه‌.داوام كرد له‌ ره‌گه‌وه‌ ره‌خنه‌ى لێبگرن.گوتم : ئه‌مه‌ ناولێنانێكى هه‌ڵه‌یه‌، چونكه‌ خۆى (هه‌ر وایشه‌) سه‌رده‌مى (هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌یه‌)، سه‌رده‌مى (هه‌ڵگێڕانه‌وه‌یه‌) به‌مپێیه‌ش (سه‌رده‌مى داڕمانه‌)، گوتم گه‌ر هه‌ر باسى (رێنیسانسى) شیعریى بكه‌ین، ئه‌وا ئه‌و (رێنیسانسه‌) به‌ تایبه‌ت له‌ (روئیاى) جبران خۆى ده‌بینێته‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى كه‌ پێى ده‌گوترێ (سه‌رده‌مى داڕمان).لێره‌دا، له‌ جوبراندا (دابڕان) ده‌بینین له‌گه‌ڵ (كۆن) دا، ئه‌مه‌یش له‌سه‌ر دوو ئاست : شێوازى بینینى ژیان و جیهان و شته‌كان، شێوازى ده‌ربڕینیش له‌مانه‌ هه‌مووى.ئه‌مه‌م به‌ درێژیى له‌ ستاتیك و دینامیك باسكردووه‌، هه‌روه‌ها پێشتریش له‌ (پێشه‌كیه‌یه‌ك بۆ شیعرى عه‌ره‌بیى) و له‌ پێشه‌كیى (دیوانى شیعرى عه‌ره‌بیى) شدا باسمكردووه‌، چه‌ندین نمونه‌ى هه‌مه‌جۆریشم داوه‌ له‌ به‌شێكى ته‌واوى كتێبى (ستاتیك و دینامیك) دا له‌باره‌ى ئه‌و ژیاندنه‌وه‌یه‌ى – هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌یه‌ى ناوى لێنراوه‌ (رێنیسانس)، له‌ نێوان نمونه‌كانیشدا : شه‌وقى، زه‌هاوى، ره‌سافى، ره‌شید ره‌زا، محه‌مه‌د بن عه‌بدولوه‌هاب.روونیشمكردۆته‌وه‌ به‌رهه‌مه‌كانیان كه‌ پێى ده‌ڵێن (رێنیسانس) بێجگه‌ له‌ (هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌) هیچیتر نییه‌، هه‌ر یه‌كه‌یان و به‌شێوه‌ى خۆى.كه‌واته‌ (دیوانى رێنیسانس) بۆ من وه‌ك ئاشكرایه‌ (دیوانى هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ و گه‌ڕانده‌نه‌وه‌یه‌) به‌و واته‌یه‌ى شێوه‌یه‌كه‌ له‌ شێوه‌كانى داڕمان.ئه‌وه‌ى پێشیده‌گوترێ رێنیسانس لاى من بریتى نییه‌ له‌ رۆشنگه‌رى، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، جۆرێكیتره‌ له‌ تاریكى.

به‌ڵام، چى بڵیمه‌ ئه‌و كه‌سه‌ى بڕیارى پێشوه‌خته‌ ده‌رده‌كا له‌باره‌ى كتێبێكه‌وه‌ وه‌ك پێویست نه‌یخوێندۆته‌وه‌، به‌ڵكو پێشوه‌خته‌ خستویه‌تیه‌ به‌ر (تیۆر) و (میتۆد) ى خۆیه‌وه‌؟

پێشموایه‌ لێره‌دا خوێنه‌ر ئه‌و هۆكاره‌ ده‌زانێ كه‌ وایكرد ئه‌و پرسیاره‌ (نایابه‌ى) دكتۆر ئیدریس پشتگوێ بخه‌م كه‌ دكتۆر ئیدریس دووباره‌ى ده‌كاته‌وه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ى دیكۆمێنتێكى حاشا هه‌ڵنه‌گر بێت له‌ دژم : بۆچى محه‌مه‌د بن عه‌بدولوه‌هابم خستۆته‌ ناو (دیوانى رێنیسانسه‌وه‌)؟

ئایا له‌ژێر رۆشنایى هه‌موو ئه‌مانه‌دا، ئه‌م پرسیاره‌ شوێنى ده‌بێته‌وه‌؟ ئایا ئه‌وه‌ى ده‌یهۆنێته‌وه‌ ته‌نیا عه‌قلیه‌تى (تاوانباركردن) نییه‌؟

دوایین تكا، نه‌ك له‌پێناو من، به‌ڵكو له‌پێناو راستى و مه‌عریفه‌دا، دكتۆر ئیدریس و هاوڕێكانى با سه‌رله‌نوێ بڕۆن (ستاتیك و دینامیك) بخوێننه‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ ده‌شزانم ئه‌وه‌ ناكه‌ن.

 3

نه‌خێر، به‌ ته‌نیا (ده‌سه‌ڵات)، (ره‌گ) نییه‌ بۆ كۆته‌كانى سه‌ر ئازادى و ئازادبوون. به‌ڵكو لقێكه‌، لقێكى گشتگیر و هه‌میشه‌ ئاماده‌یه‌ بۆ ره‌گه‌ قووڵه‌كانى ناو بونیادى رۆشه‌نبیریى عه‌ره‌بیى، هه‌روا له‌ بونیادى كۆمه‌ڵگه‌ى عه‌ره‌بیدا. جه‌لاد له‌ قوڵایى هه‌مووماندا دانیشتووه‌، پێش ئه‌وه‌ى نوسه‌ر یان بیرمه‌ند داواى ئازادبوونى خه‌ڵكانیتر بكات، پێویسته‌ یه‌كه‌م جار خۆى، خۆى له‌و جه‌لاده‌ ئازاد بكا.

لێره‌وه‌ شه‌ڕى ئازادى له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى عه‌ره‌بیدا ده‌ست پێده‌كا، یانیش هه‌رگیز ده‌ست پێناكا.


ئەم بابەتە 133 جار خوێندراوەتەوە