Ali_wardi.jpg

عەلی وەردی و یاخیبوون لە نەریتە كەلتورییەكان

ئیدریس جەبار

لــــە كازمیە و لە تەنیشت مەزارەكانی موسا كازم و ئەحمەدی كوڕی حەنبەل لە بەری خۆرئاوای بەغدا، رێكەوت وابوو یەكێك لە دیارترین كۆمەڵناسەكانی عەرەب و لە هەمووان زیاتر كراوە و واقیعبین تر لە دایك بببێت.

لە ژینگەیەكی كۆمەڵایەتی رازیی بەو نەریتە کەلتوری و ئاینییەی بەسەریدا سەپێنراوە، عەلی وەردی هاتە ژیانەوە، بەڵام ئەو توانی خۆی لە پەلكێشكردنی گەورەترین دوو ئاڕاستەی ئیسلامی لە وڵاتەكەیدا بە دوور بگرێت و بە بیری تیژی خۆی ئەڵقەیەكی بە یەك گەیشتن كە لە پردی ئەئیمە دەچێت و كازمیە بە ئەعزەمیەوە گرێ دەدات، خۆی بە ژینگەكەیەوە ببەستێتەوە.

لە دایکبوونی وەردی
عەلی حسێن عەبدول جەلیل وەردی لە ساڵی 1914دا، لە ژینگەیەكی ئەرستۆكراتی لە دایكبوو، خێزانەكەی نەوە لە دوای نەوە پیشەیان دروستكردنی گوڵاو بووە، بەڵام ئەو لاوە تینوی زانست و مەعریفە بوو، بۆیە لە سەرەتاوە ئەو ئاڕاستەیەی گرتەبەر و هەندێكجاریش ناچار دەبوو واز لە كتێبەكەی بهێنێت، تا لە كاریی عەتاریدا یارمەتی باوكی بدات، پاشان دەستی بە خوێندن كرد، بەڵام زۆری نەخایەند لە ساڵی 1924دا وازی لە خوێندن هێنا، چونكە بە بۆچوونی باوكی»نانی تێدا نییە»و لەگەڵ باوكیدا كاریی عەتاری دەكرد، ئەمە كۆتایی چیرۆكەکە نییە، بەڵكو باوكی لەبەر ئەوەی كڕیارەكانی بە خوێندنەوەی كتێب و گۆڤارەوە سەرقاڵ دەكرد، لە خۆی دوورخستەوە، پاشان دوكانێكی بچوكی دانا و خۆی سەرپەرشتی دەكرد.

لە ساڵی 1931دا گەڕایەوە بەر خوێندن، لە پۆلی شەشی سەرەتایی و دواتر چووە خوێندنی ئێواران و لە تەواوكردنی دوا قۆناغ لەسەر ئاستی عیراق پلەی سێیەمی لە تاقیكردنەوەكاندا بەدەستهێنا.

دوای ئەوەی بۆ ماوەی دوو ساڵ كاری مامۆستایی كرد، نێردەیەكی خوێندنی بەدەستهێنا لە زانكۆی ئەمریكایی لە بەیروت و لەوێش پلەی شەرەفی وەرگرت، پاشان بۆ ماوەی سێ‌ ساڵ لە زانكۆی تكساس خوێندی و پلەی ماستەری لە ساڵی 1948 لە زانستە كۆمەڵایەتییەكان لەسەر نامەی «توێژینەوەی سۆسیۆلۆژیای ئیسلام» وەرگرت، لە دوای دوو ساڵیش سەرۆكی زانكۆی تكساس لەكاتی پێدانی بڕوانامەی دكتۆرا لەسەر نامەی «تیۆری مەعریفە لای ئیبن خەلدون»، پێشبینی كرد ببێتە «یەكەم لە ئایندەی كۆمەڵناسی»دا، لە ساڵی 1950دا. گەڕایەوە عیراق و وەك سەلام شەماعی هاوڕێشی دەڵێت:»لەگەڵ خۆیدا شۆڕشێكی نا سیاسی بەسەر وێنەكان و نەریتە كۆمەڵایەتییەكان و مێژوودا بەرپا كرد، نەك هەر تەنیا لە خۆرهەڵات، بەڵكو لە خۆرئاواشدا»

کتێبەکانی وەردی
ناوەندە میللی و زانستییەكان لە رێی نووسینەكانییەوە ناسیان كە گەیشتە هەژدە كتێب، وێڕای سەدان توێژینەوە و وتار لە رۆژنامەكان و گۆڤارە عیراقییەكان لە ساڵانی چل، رەنگە ئەو تاكە بیرمەندی عیراقییەش بێت لە رێی راوبۆچوونەكانییەوە زۆرترین ناوبانگی لە نێو خەڵكیدا بۆ پەیدا كردبێت، تائێستاش بیرە پێشكەوتووخوازە بوێرەكانی مایەی توڕەیی ئەم پەڕی راستە تا دەگاتە ئەو پەڕی چەپ.

عەلی وەردی كەوتە سەر زوبانی هەمووان، كەمێك سەرسام بوون و زۆرێك رقیان لێیدەبۆوە، ئەمەش لەو ژاوەژاوەی لەسەر كتێبی»رێنوێنی سوڵتانەكان» و راوبۆچوونی لەسەر خەلیفەكانی دوای سەردەمی راشیدی و رابواردن و ژیانیان، بە تەواوەتی دەركەوت.

ئەو گاڵتەی بەو مشتومڕە بێهودەییانە دەكرد كە لەبارەی باشترین لە نێوان ئەبو بەكر و عومەر و عەلیدا هەبوو، بەو پێیەی بە بۆچوونی ئەو هەموویان نوێنەرایەتی یەك ئاڕاستە دەكەن.

عەلی وەردی لە دوای گەڕانەوەی لە ئەمریكا، وەك وانەبێژ لە بەشی كۆمەڵناسی لە زانكۆی بەغدا دامەزرا، بەردەوام بوو لە كارەكەی تا خانەنشینبوونی لە ساڵی 1969، بەر لەوەی تەمەنی بگاتە پەنجا و پێنج ساڵ و دوای ئەوە خۆی بۆ توێژینەوەی زانستی و نووسین تەرخان كرد، بەتایبەتیش بۆ پڕۆژە گەورەكەی «چاوخشانێكی كۆمەڵایەتی بە مێژووی عیراقی هاوچەرخ»دا، كە تا لە ژیانیدا بوو شەش بەش و دوو پاشكۆی لێدەرچوو، مێژووی كۆمەڵگەی عیراقی لە سەردەمی عوسمانییەوە (توندترین ماوەی مێژوویی كە پەیوەندی بە واقعی كۆمەڵگەی ئێستای عیراقەوە هەیە» تا ساڵی 1924كە تێیدا دەوڵەتی عیراقی هاوچەرخ جێگیر بوو لە پاش نەمانی حوكمی عوسمانی.

بە داخەوە تەواوكردنی ئەو گەشتە گرنگە لە دوای مردنی لە ساڵی 1995 ونبوو، وێڕای ونبوونی نووسینەكانی تری وەك یاداشتە تایبەتەكانی و پڕۆژەی تەمەنی «سروشتی مرۆڤەكان».

پێشەنگی کۆمەڵناسی بوو
وەردی بە پێشەنگی یەكەمی دامەزراندنی كۆمەڵناسی دادەنرێت لە هەموو جیهانی عەرەبی، وەك زانستێكی جیا لە هەموو زانستە مرۆڤایەتییەكان، و بە نوێكەرەوەی یەكەمیش دادەنرێت لە دوای ئیبن خەلدونی مامۆستای.

بلیمەتی ئەو پیاوە لە گێڕانەوەی لۆجیكی ئیبن خەلدونە، بە بۆچوونی ئەو، لە لۆجیكی ئەرستۆ خۆی قوتاركردووە كە پێشكەوتووخواز و پێشینەكانی بیرمەندە عەرەبییەكان و تەنانەت فەقیهەكانیشیان دەقییان پێوەگرتبوو، بۆیە لۆجی خاوەن «المقدمە» بەكارهێنا بۆ رزگاربوون بە پێوەندەكانی بیركردنەوەی كلاسیكی و لەمەشدا پشتی بە نوێترین خوێندنگەی فەلسەفی و كۆمەڵایەتی بەست بۆ دامەزراندنی خوێندنگەیەك لە توێژینەوەی كۆمەڵایەتی لەسەر ئەنجامی چەمكەكانی تیۆری دامەزراوەیی لە خوێندنەوە و بیركردنەوەی توێكاریی بێ‌ چوارچێوە و كرانەوە بەڕووی ئەوی دیدا بەندە، ئەو شۆڕشی بەسەر»خاوەن لۆجیكی تەقلیدی بەرپاكرد كە تێڕوانینە كۆمەڵایەتییە كۆنەكان کە بڕوایان بە بە بوونی بیری نوێ‌ نەبوو».

بانگەشەی زانستی کۆمەڵایەتی دەکرد
لەو چوارچێوەیەدا، عەلی وەردی بانگەشەی بۆ دامەزراندنی «زانستی كۆمەڵایەتی عەرەبی» كرد، بۆ ئەوەی لە دیدی تایبەتمەندی جوگرافی و مێژوویی و کەلتورییەوە توێژینەوە لەسەر كۆمەڵگەكان بكات، هەر لێرەوە بەشێوەیەكی پراكتیكی دەستیكرد بە گرتنەبەری رێبازی رەخنەگرانە و بڕوای بە هیچ بەربەستێك نەبوو، بەو پێیەی هەموو شتێك پێویستە بخرێتە ژێر وردبینی تاقیكردنەوەكانەوە تا حوكمی لەسەر بدرێت.

وەردی لە توێژینەوە كۆمەڵایەتی و مێژووییەكانیدا، هیچ سەنگێكی بۆ سۆز دانەدەنا، چونكە سروشتی مرۆڤایەتی لای ئەو «ناكرێت هەر بە تەنیا بە رێنوێنی چاك بكرێت، بەو پێیەی وەك هەموو دیاردەكانی تری گەردوون لەسەر رێڕەوێكی دیاریكراو رێدەكات، بۆیە ناكرێت كاریگەریی لەسەر دروستبكرێت، تا پاشخانی خەسڵەكانی تاوتوێ‌ نەكرێت».


ئەم بابەتە 99 جار خوێندراوەتەوە