Herman.jpg

هێرمان مێلفل‌ و مۆبی دیك

ڕەبیع جابر - و. لە عەرەبییەوە: شوان ئەحمەد

"هێرمان مێلفل" دوای بڵاوكردنەوەی (مۆبی دیك) چل ساڵ ژیا، تۆ بڵێی هەموو ئەو ساڵانەی بە نائومێدی‌ و دڵشكاویی بە ڕێ كردبێت؟

 ڕۆمانی (مۆبی دیك) بۆ یەكەمجار لە پاییزی ساڵی 1851 كەوتە بەردەستی خوێنەران. "بۆرخیس" جارێكیان نوسی بووی لە زستانی 1851 چاپكراوە. تۆبڵێی بەهەڵەدا چووبێت؟ یەكەمجار لە لەندەن بەناوی (نەهەنگ)‌و لەسێ‌ بەرگدا بڵاوكرایەوە..

ئەو وەشانخانە ئینگلیزیەی "ڕیچارد بێنتلی" خاوەنی بوو، لە 18/تشرینی یەكەمی/1851 كتێبەكەی خستە بازاڕەوە. دوای كەمتر لە مانگێك‌و لە 14/تشرینی دووەمی/1851 چاپە ئەمەركیەكەشی لەلایەن خانەی وەشانی (هاربەر)وە لە نیویۆرك بڵاوكرایەوە. ڕۆژنامەكانی بەریتانیا بەگشتی هێرشیان كردە سەر ڕۆمانەكەو چەند ڕەخنەگرێكیش، "هێرمان مێلفل" یان بەشێت ‌و وێت دایە قەڵەم. یەك لەو ڕەخنەگرانە ئاماژەی بۆ هەڵەیەكی زەق‌ و زۆپ لە ڕۆمانەكەدا كردبوو: (حیكایەتخوان لە كۆتایی كتێبەكەدا دەمرێت).

ئەو پیاوەی چیرۆكی كاپتن ‌و نەهەنگی سپی‌ و كەشتیەكەمان بۆدەگێڕێتەوە، چۆن دەمرێت؟ وەڵامی ئەوەمان لە چاپە ئەمریكیەكەدا دەسگیردەبێت، نەك لە چاپە ئینگلیزیەكەیدا. چاپە ئینگلیزیەكەی (چاپەكەی بنتلی) لاپەڕەیەكی كەمە. ئەو لاپەڕەیە لە چاپە ئەمریكییەكەیدا (چاپی هاربەر)دا هەیەو ئەوەی تێدایە كە "ئیسماعیل"ی حیكایەتخوان، لە نوقوم بوونی كەشتیەكە قوتاری دەبێت. تۆبڵێی دواتر "مێلفل" ئەو لاپەڕەیەی بۆ ڕۆمانەكەی زیادكردبێت؟

ڕۆژنامە بەریتانیەكان بەر لەكۆتایی تشرینی یەكەمی 1851، پەلاماری ڕۆمانەكەیاندا. ئەو ڕەخنەگرانە چۆن توانیان ڕۆمانێكی وا دور و درێژ لەو ماوە كورتەدا بخوێننەوە؟ ئەوە پرسیارێكی زیادەیە. بەكورتیەكەی ڕەخنەگرانی ئینگلیز بەگشتی، ئەو ڕۆمانەی "مێلفل"یان بەدڵ نەبوو. سەرەوەختێكیش بەچەند هەفتەیەك دوای ئەوە لە نیویۆرك ڕۆمانەكە چاپكرا، هەمان شت دوبارەبووەوە و ڕۆژنامە ئەمریكیەكانیش بەخراپ كەوتنە باسكردنی.

ئەوە شەشەمین ڕۆمانی "هێرمان مێلفل" بوو. لەنێوان ساڵانی 1840 بۆ 1850، پێنچ ڕۆمانی دیكەی بڵاوكردبووەوە. دوای (مۆبی دیك)یش، ڕۆمانی دیكە بڵاودەكاتەوە. حەوتەم ڕۆمانی "ڕیچارد بێنتلی" بۆی چاپ ناكات، چونكە دوای (نەهەنگ) پەیوەندی نێوانیان تێك دەچێت. (هاربەر) حەوتەمین ڕۆمانی "مێلفل" چاپ دەكات، هەروەها بریكارەكەی (هاربەر) لە لەندەن ڕۆمانەكە لەوێش چاپ دەكاتەوە.

نامەكانی "هێرمان مێلفل" لەگەڵ خاوەنی وەشنخانەكاندا، پەیوەندی خۆی بەوانەوە ئاشكرادەكات. "ڕیچارد بێنتلی" لەنامەیەكدا بۆ "مێلفل" دەڵێت: (ئامادەم ڕۆمانی حەوتەمت بۆ چاپ بكەم، بەڵام بەمەرجی لابردنی هەندێ‌ بڕگە و پەرەگراف). چونكە پێیوایە لابردنی هەندێ‌ پەرەگراف لە ڕۆمانی پێشوتری (ڕۆمانی مۆبی دیك)، خزمەتی گەورەی بەتێكستەكە دەكرد. لەپاڵ ئەوانەشدا داوا لە "مێلفل" دەكات خەیاڵی دیسپلین بكات. بەمجۆرە پەیوەندی نێوانیان كۆتایی دێت.

هاوكات پەیوەندیی لەگەڵ (هاربەر)ی ئەمریكیشدا زۆر ناخایەنێت. ئەو خانەیە ساڵی 1852 حەوتەم ڕۆمانی بۆ چاپدەكات‌و ئیدی وازی لێدێنێت. هەشتەمین ڕۆمانی كە لە ساڵی 1855 چاپی دەكات، وەشانخانەیەكی دیكە بڵاوی دەكاتەوە. لەگەڵ نۆیەم ڕۆمانیدا 1857، ناچاردەبێت بەدوای وەشانخانەیەكی تازەدا بگەڕێت.

شایەنی باسە تا ئەوكاتە "هێرمان مێلفل" تەمەنی گەشتبووە چل ساڵ. دوای ئەوە دەست بەشیعرنوسین دەكات ‌و دەبێتە شاعیر. لەخانەی چاپ‌ و بڵاوكردنەوە بچوكەكانداو بەپارەی گیرفانی خۆی، شیعرەكانی چاپ دەكات. ئیدی بەدرێژایی ژیانی هیچ ڕۆمانێكی دی بڵاوناكاتەوە.

لەتەمەنی سی‌ و دووساڵیدا (مۆبی دیك) چاپ دەكات‌و ئەوەش شەشەمین ڕۆمانی دەبێت. ئایا خوێنەر ناوی ڕۆمانەكانی دیكەی دەزانێت؟ مێژوونوسانی ئەدەب بەدرێژایی سەدەی بیستەم، وێنەیەكی ئەندێشەیی خەمناكیان لەسەر ژیانی "هێرمان مێلفل" بڵاوكردۆتەوە. ئایا دەتوانین لەمڕۆدا ئەو وێنەیە بەوێنەیەكی خەیاڵی دیكە قەرەبووبكەینەوە؟

ئەو وێنە باوەی لەسەر "مێلفل" هەیە تا ئێستا، زۆرێكی زۆر لە ئەدیبانی وەك: "لۆرنس ‌و فۆرستەر و تۆماس مان‌ و بۆرخیس‌ و ئۆستەر"، باوەڕییان پێیەتی‌و هەر ئەو وێنەیەشە بەدرێژایی تەواوی سەدەیەك ژیاننامەنوسەكانی وەك: "ڕیمۆند ویڤەر و جۆن فریمان ‌و لویس مامفۆرد و گاری لیدیاو لیۆن هاوەرد و تەنانەت لۆری ڕۆبرتسۆن- لۆران ‌و هێرشڵ باركەر و ئەندرۆ دلبانكۆ"، پشتڕاستیان كردۆتەوەو وەك ڕاستیەكی حاشاهەڵنەگر نیشانیان داوە.

 وێنەی "مێلفل" لای ئەوان، وێنەی نوسەرێكی نائومێدو تێكشكاوە. ئەوکەسەیە لەتەمەنێكی زۆر زووەوە دەست بەنوسینی ئەدەب دەكات‌ و دەسپێكی كارەكانیشی ڕۆمان نوسین دەبێت. یەكەمجار سەركەوتوو دەبێت‌و پاشان توشی گۆبەنددەبێت. یەكەم شكستی لەگەڵ (مۆبی دیك)دا دەست پێدەكات. ڕەخنەگران پەلاماری دەدەن‌و خوێنەرانیش لێی دەتەكنەوە. خانەی چاپ‌و بڵاوكردنەوەكان دەست بەرداری دەبن. واز لە ڕۆماننوسین دێنێت.

لە هاوسەرەكەی جیادەبێتەوە، دوو كوڕی لەدەست دەدات: (یەكێكیان خۆی دەكوژێت‌و دووەمیان دوور لە ماڵی خۆیان سەردەنێتەوە).

دەپرسن ئەی خۆی چۆن دەژیا؟ فەرمانبەری دایرەی گومرگ بوو لەشاری نیویۆرك. نۆزدەساڵ لەوێدا دەمێنێتەوەو پاشان خانەنشین دەكرێت. چەند ساڵێك دوای ئەوەو لەتەمەنی 72ساڵیدا كۆچی دوایی دەكات. لەو ساڵانەدا كەسێكی نەخۆش‌ و پەككەوتەو گومناو دەبێت‌و ڕۆمانەكانیشی كەس لێیان ناپرسێت.

دوای چەند دەیەیەك نێوبانگ پەیدادەكات. لەساڵی 1891 دەمرێت. لەدوای یەكەم جەنگی جیهانی‌و پاش ئەوەی ساڵی 1924 جارێكی دی چاپدەكرێتەوە، (مۆبی دیك) خوێنەری تازەی بۆ پەیدادەبێت.

"بۆرخیس" تێبینی ئەوەی كردووە كە چاپی یازدەهەمینی (بریتانیكا-1911)، بەچەند دێڕێكی كورت باسی "مێلفل" دەكات. لەوێدا "بۆرخیس" سۆراخی "مێلفل" دەكات، دەیبینێت ‌و نایبینێت. تۆبڵێی نائومێدی دایگرتبێت، سەروەختێك ئەو چەند دێڕە كورتەی دەربارەی خاوەنی (مۆبی دیك) خوێندۆتەوە؟

ئەمریكا خاوەنی شارگەلێكی گەورەو دانیشتوانێكی بێشومارو وەشانخانەی سەرشێتەو هەموو ئەوانەش، "مێلفل"یان بیربردۆتەوە. "بۆرخیس" بیرمان دەخاتەوە كە "ئەدگار ئالان پۆ"ش بەهەمان دەردچووە.

لە (شاری شوشە)دا "پۆل ئۆستەر"، ئەو وێنە خەمگینەی "مێلفل" دێنێتەوە بەرباس. سەروەختێك حیكایەتخوان لەشەقامەكانی نیویۆركدا پیاسەدەكات، خەیاڵی بەلای ئەو وێنەیدا دەچێت كە لەساڵانی ڕابردوودا دەربارەی "مێلفل" خوێندویەتیەوە‌و لە مێشكیدا چەسپیووە: (پیرەمێردێكی كەم دوو لە فەرمانگەی گومركی شاری نیویۆرك كاردەكات، بێ‌ خوێنەر و فەرامۆشكراو). وێنەی ئەو نوسەرە پیرەمێردە- بێدەنگ‌ و فەرامۆشكراوە-، وێنەیەكە خوێنەرانی "مێلفل" پێی ئاشنان، لەوكاتەوەی كە لەنیوەی دووەمی سەدەی بیستەمەوە جارێكی دی ناوی هاتەوە ناو ناوان.

ئەڵبەتە زۆرێكی زۆریش لە فەرهەنگە ئەدەبیەكان، هەمان شت لەسەر ژیانی ئەو دەڵێنەوە. ئەو وێنەیە بەهۆی دووبارەبوونەوەی بەردەوامیەوە، بۆتە هەقیقەتێك ‌و نكوڵی لێناكرێت. پرسیاری ئەم نوسینەی ئێمە ئەوەیە: (ئایا ئەوە وێنەیەكی ڕاستەقینەیە؟).

 "هێرمان مێلفل" دوای بڵاوكردنەوەی (مۆبی دیك) چل ساڵ ژیا، تۆبڵێی هەموو ئەو ساڵانەی بەنائومێدی‌ و دڵشكاویی بەڕێكردبێت؟ خەڵك ‌و خوای سەدەی بیستەم‌ و لەژێر كاریگەری ئەو سەركەوتنە تازەیەی ڕۆمانی (نەهەنگ) لەو قۆناغەدا بەدەستی هێنا، ژیانی "هێرمان مێلفل"یان تراژیدی تركرد، ئەوەش بۆخۆی شتێكی سروشتیە.

كەوابێ‌ "بۆرخیس" ژیانی "مێلفل" بەو جۆرە ناخوێنێتەوە كە لەنێوان ساڵانی 1819بۆ 1891 گوزەراندویەتی، بەڵكو بەوچەشنە ژیانی ئەو دەخوێنێتەوە وەك ئەوەی خۆی دوای چەند دەیەیەك‌و لە بۆینس ئایرس پاڵی لێداوەتەوە، ئەندێشەی كردووە. واتە ئەو وەها ژیانی "هێرمان مێلفل" دەخوێنێتەوە، وەک ئەوەی خاوەنی (مۆبی دیك) چركەساتێكی لە داهاتووبینیبێت (بۆنمونە ساڵی 1925 یان ساڵی 1935)و سەركەوتنی ڕۆمانەكەی دوای لەدنیا دەرچونی بینیبێت‌و پاشان گەڕابێتەوە بۆ فەرمانگەی گومرگ لە نیویۆرك‌ و ڕەنجەڕۆ و نائومێد هەڵتروشكابێت (بۆ نمونە ساڵی 1874 یان 1884).

خەڵك‌ و خوای سەدەی بیستەم پێیانوایە "مێلفل" وێران بووە، سەروەختێك ئەوشتانەی خوێندۆتەوە كە لەتشرینی یەكەمی ساڵی 1851 لە ڕۆژنامەكانی شاری لەندەندا سەبارەت بەڕۆمانی (مۆبی دیك) نوسراون. هەندی بڕگەو پەرەگرافی ئەو نوسینانە هەن و لەو ویبساتیانەدا بڵاوكراونەتەوە کەتایبەتن بە "هێرمان مێلفل"‌و خوێنەران دەتوانن بەسەریان بكەنەوە.

بارانی پایز دەبارێت‌و بەم زوانە سارتردەكات. لەماڵە لادێیەكەیدا "مێلفل" كۆتایی ساڵ دەبینێت. وتارگەلێكی نوێ‌ لە ڕۆژنامەكانی نیویۆركدا بڵاودەبنەوەو ئەوانەشی لەڕێی پۆستەوە پێدەگات. وتارانەش هەر دژی كتێبەكەی ئەو نوسراون. ستایشی كتێبگەلێكی قۆڕ دەخوێنێتەوەو لەگەڵیشیدا، چاو بەو نوسینانەدا دەگێڕێت كە سەركۆنەی (مۆبی دیك) دەكەن.

بەهاری ساڵی 1852 دێت‌و زریان‌ و ڕەشەبا نامێنێ‌‌ و بەفر دەتوێتەوە. سەردرەختەكان پڕدەبن لە باڵندە. گژوگیاو گوڵ و خۆرێكی درەوشاوە. مانگاكان دێنەدەرێ‌‌و چێڵەكانیش لەشیان قورس دەبێت‌و خوێ‌ دەخۆن. "مێلفل" سەیری ئەو هەورانە دەكات کە وەك لۆكە سپین‌ و بەئاسماندا ڕاكە ڕاكەیانە. ڕۆژنامەكە دەخاتە لاوە: (ئەم بەهارە بەچیدا جیاوازترە لەبەهاری پێشوتر؟). ئەوكات (مۆبی دیك) بوونی نەبوو، بەڵام هەنوكە هەیە. نەهەنگی سپی زەبەلاح، خەیاڵمان دەپچڕێنێ‌. ئاخۆ لەو ئان ‌و ساتەدا "مێلفل" ئەندێشەی ژیانی داهاتوی خۆی كردووە؟ یان ئەندێشەی ژیانی (مۆبی دیك)‌و داهاتووی كتێبەكەی كردووە؟

نامەكانی كە لەنێوان ساڵانی 1851- 1891 بۆ دۆست‌ و هاوڕێیانی نوسیووە، پیاوێكی ڕەشبین ‌و داڕوخاومان نیشان نادەن. بۆنمونە گەر ئێمە بەشێنەیی ئەو نامانە بخوێنینەوە كە لەنێوان ساڵانی 1851-1852، لەگەڵ "ناتانیل هوسرۆن"دا بۆیەكتریان ناردووە، لەیەك كاتدا دوو وێنەی ئەندێشەیی سروشتی دەرونی "مێلفل"مان نیشان دەدەن:

أ-كەسێكە عەوداڵی نێوبانگ دەركردنە.

 

ب-كەسێكە باكی بەشۆرەت ‌و نێوبانگ نییە.

ئەو وێنە باوەی تا ئێستا لەسەر "هێرمان مێلفل" هەیە، زیاتر لەسەر خاڵی (أ) بیناكراوە.. ئەو تێكشكا، لەبەرئەوەی جیهان ڕۆمانەكەی پەسەندنەكردو هەرئەوەش وایكرد ئەو چل ساڵەی لەژیاندا مابوی، بەتێكشكاوی‌ و نائومێدی بەڕێ‌ بكات. ڕۆمانی (مۆبی دیك) ماوەیەك لە تاریكیدا مایەوە، بەهۆی فەرامۆشكردن‌ و بەهێندنەگرتنی. بەڵام سەروەختێك لەگەڵ گۆڕینی بارودۆخدا دیدگای خەڵكیش گۆڕا، (مۆبی دیك) خوێنەرگەلێكی زۆری بۆ پەیدابوو.

گەڕانەوەو هاتنەوە بەرباسی (مۆبی دیك)، دەرگیری ئەفسانەیەك بوو كە لەدەوری "هێرمان مێلفل" دروستكرابوو. خوێنەرانی بەو ئەفسانەیە قایل دەبن، چونكە وەڵامدەرەوەی ئەنگێزەگەلێكە لەناخیاندا هەیەو ئەوەش هەمان ئەو خواست‌ و ئەنگێزانەیە، وای لە ڕۆماننوس‌ و مێژوونوس‌ و شاعیرانی خۆرهەڵات ‌و خۆرئاواكرد، هەمان وێنەی ئەندێشەیی زەق بكەنەوە: (هێرمان مێلفل لە شەست‌و حەفتاكانی تەمەنیدایەو مات ‌و مەلول لە فەرمانگەی گومركی شاری نیویۆرك دانیشتووەو لە پشتیشیەوە نەهەنگێكی زەبەلاحی سپی، لە تاریكەسەلاتی ساڵانی گەنجێتیدا نوقم بووە و بیرچۆتەوە).

ئایا دەتوانین دوای تێپەڕبونی ئەو هەموو ساڵەو پاش ئەو هەموو كتێب ‌و وشانە، ئەو هەموو تەونی جاڵجاڵۆكانە لابەرین‌و لەو سەردەمە دورەدا "هێرمان مێلفل" ببینین كەچۆن لە ئۆفیسێكدا دانیشتووەو ئەو ئۆفیسەش بەسەر بەندەرێكدا دەڕوانێت. دانیشتووەو چا دەخواتەوەو كتێب دەخوێنێتەوەو هەست بەئارامی‌و دڵنیایی دەكات؟

لەزستانی 1851-1852 لەنامەیەكدا بۆ "هوسرۆن" دەنوسێت: (زۆر خۆشحاڵم كە ڕۆمانەكەت بەدڵبووە). "هوسرۆن"‌و هەروەها هاوسەرەكەشی پەسەندی (مۆبی دیك) دەكەن. هەر لەو نامەیەدا دەنوسێت: (ئەوەی ئێوە ڕۆمانەكەتان بەدڵە، بۆمن خەڵاتێكی ئیلاهیەو شتێكە چاوەڕوانی نەبووم). هەروەها دەڵێت: (من بەو جوتیارە دەچم كە بەدرێژایی ڕۆژ كاردەكات‌و سەروەختێكیش ئێوارە دادێت، دەچێتە سەر سفرەو خوانەكەو سوپاسگوزاریی خوادەكات).

هەموو داواكاری ئەو ئەوەیە: (پشودان دوای كاركردنێكی زۆر.. پشودان‌ و ئارامی). نوسەر لەوەزیاتر چی دەوێت؟ ئەوەی دەوێت دانی پێدابنرێت‌و پاداشت بكرێت؟ ئاخر چۆن داوای ئەوەدەكات؟ ئایا بەرهەم هێنانی تێكستێك خۆی لەخۆیدا، پاداشت نییە؟ هێز و كاتی ئەوەی پێبدرێت، بۆئەوەی ئەو كتێبەی پێبنوسێت كە هەمیشە خواستی نوسینی هەبووە. ئایا ئەوە بۆخۆی بەس نییە؟ ئاخر خۆ كەسانێك هەن وەك تۆ، نەكاتیان پێدراو نەوزەو توانای نوسینیش!

خوێنەری ئەو نامەیەی "مێلفل" بۆ "هوسرۆن"ی نوسیووە، دەكەوێتە مابەینی دووشتەوە:

أ-باوەڕی تەواو بەقسەكانی دەكات.

ب-گومان دەكات‌ و بۆی قوت ناچێ‌.

لەم دوو حاڵەتەوە دوو ژیانی جیاواز لەیەكی "هێرمان مێلفل" دەست پێدەكەن: (ژیانێكیان زۆر چاك پێی ئاشناین‌و بەڕێگەیەكی ڕون ‌و ڕەواندا گوزەردەكات‌و بەدرێژایی سەدەی بیستەم‌و تاهەنوكەش، لەنێو ژیاننامە ئەدەبیەكانی كە لەسەری نوسراوە چەندبارە دەبێتەوە). ئەمەش ژیانی خەمناك ‌و پڕحەسرەتی "هێرمان مێلفل"ە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ژیانێكی دیكەی نادیار هەیە، ژیانێكی سادە و ساكار كە ژیان وەك خۆی قبوڵدەكات‌ و نائومێدی زەفەری پێنابات. ئەوەش ژیانەكەی دیكەی "مێلفل"ە كە بووە بەژێر خاك ‌و خۆڵی ئەو ژیانە ئەندێشەكراوە باوەی لەسەری دروست كراوە، تەواو وەك چۆن پێشتر ڕۆمانەكانی نرانە چاڵەوە.

سەدەی نۆزدەهەم (مۆبی دیك)ی فەرامۆشكرد. سەدەی بیستەم لەژێر (مۆبی دیك)دا "هێرمان مێلفل"ی شاردەوە. ئاسانە بۆخوێنەران ئەندێشەی ژیانی پڕدەرد و كەسەری "هێرمان مێلفل" بكەن. تۆبڵێی نەتوانن ئەندێشەی ژیانێكی دیكەی بۆ بكەن؟

ژیانی یەكەمیان ئەندێشەكراوە. ژیانی دووەمیشی – كەزۆر باونییە-، ئەویش هەر ئەندێشەكراوە. یەكەمیان "مێلفل" لەیەك كاتدا وەك كەسێكی بەهێز و لاواز دەبینێت. لەلایەك هێز و توانای ئەوەی هەیە (مۆبی دیك) بنوسێت. هەزار لاپەڕە دەربارەی پیاوێك ڕەشبکاتەوە كە بە قاچێكەوە، شوێن نەهەنگێك كەوتووە بەدرێژایی زەریا و دەریاكانی ئەم هەسارەیە. بەڵام لەلایەكی دیكەوە لاواز و دەستەوستانە، لەئاست ڕوبەڕوبوونەوەی ئەو دنیایەی دەست بەڕوی كتێبەكەیەوە دەنێت، وەك ئەوەی ئەو دنیایە پێی بڵێت: (تۆنیت، تۆ تەنها كونێكی لە پارچە قوماشێكدا).

ژیانی دووەم- ژیانە نادیارەكە- ژیانی یەكەم كە ئاشناین پێی، دەگرێتەخۆی‌و پاشان تێیدەپەڕێنێ‌. تێیدەپەڕێنێ‌ لەبەرئەوەی تەنها لە زستانی ساڵی 1851دا گیرناخوات‌و تەنها ساڵانی 1881‌و1891 نابینێ‌.

چۆن ڕوباری كاتمان بیردەچێتەوە؟ یەك بینەو بێوەستان كات دەمانگۆڕێت. بەرزمان دەكاتەوەو دەماندات بەزەویدا. "خۆرخێ لویس بۆرخیس" ژیانی "هێرمان مێلفل" دەكات بەچیرۆكێكی ئەندێشەكراو. ئەڵبەت كەسانی دیكەش ئەوەیانكردووە. سەدەی بیستەم ژیانێكی ئەندێشەكراوی بۆ "هێرمان مێلفل" دروستكرد.

جیهانیش بەپیر ئەو وێنە شیعرییەوەچوو: (وێنەی نوسەرێكی كەساس ‌و نائومێد كە ڕۆژگار بەرهەمەكانی لەدەست بیرچونەوە قوتاردەكات.

لەبەرامبەریشدا مێلفل باجێكی قورسیدا: نیوەی تەمەنی‌و زیاتر لە نیوەی تەمەنی كورتكردەوە بۆیەك وێنە: وێنەی پیرەمێردێكی گومناو و لەبیركراو، لە باڵەخانەی فەرمانگەی گومركی شاری نیویۆركدا).

لەناوەڕاستی كاروانی ژیانیدا، "هێرمان مێلفل" دوچاری نسكۆیەك بوو كەناوی (مۆبی دیك)بوو. ئەڵبەت ئەوە یەكەمجاری نەبوو. سێیەم ڕۆمانی كە ساڵی 1849 لەسێ‌ بەرگدا بڵاوكرایەوە، ئەویشیان دەنگدانەوەیەكی ئەوتۆی نەبوو. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەستبەرداری نوسین ‌و بڵاوكردنەوەنەبوو. هاوكات دوای (مۆبی دیك)یش هەر لەسەر نوسین بەردەوام بوو. تەنانەت دوای ئەوەشی ڕویكردە شیعرنوسین، ڕۆمانی لەبیرنەكرد. (بیلی باد) كەچەند دەیەیەك دوای مردنی بڵاوكرایەوە، لەو ساڵانەدا نوسیبوی كە خانەنشین كرابوو. واتە بەرهەمی دواساڵەكانی تەمەنی بوو.

ساڵی 1891 بەدوای ساڵی 1851دا ناچێت. لە ناوەڕاستی كاروانی ژیانیدا، "مێلفل" نەچووە ژێرزەویەوەو نائومێدی كۆڵی پێنەدا. خوێندنەوەی نامەكانی ڕویەكی دیكەی "مێلفل"مان بۆ ئاشكرادەكات. سەیرلەوەدایە خوێنەر ڕەنگە ئەو وێنەیە وازلێبێنێت ‌و بێئەوەی ئاگای لەخۆی بێت، وێنەباوەكە وەربگرێت. ئەمە ئەو شتەیە نوسەرانی ژیاننامەكانی كردویانە. ئەبێت هۆكاری ئەوە چی بێت؟

هۆكارەكەی ئەو ناكۆكیە زەقەیە، لەنێوان ژیاننامەی (مۆبی دیك) لەسەدەی بیستەم‌و ژیاننامەكەی لەسەدەی نۆزدەهەمدا هەیە. لەهێزی شیعرییەتی وێنەی نوسەرێكی گومناو و نەناسراودایە.

نامەكانی "مێلفل" ژیانی نادیاری ئەومان بۆ قوتاردەكات. دەیەیەك دوای بڵاوبوونەوەی (مۆبی دیك)، شەڕی ناوخۆی ئەمریكا دەست پێدەكات. بەرلەو جەنگە لەڕێی دەریاوە "هێرمان مێلفل" چەند گەشتێكی دورودرێژدەكات ‌و لەیەكێك لەو گەشتانەیدا دەگاتە (یافا). نامەكانی لەسەر پشتی كەشتیەكانەوە بۆ هاوسەر و منداڵەكانی، ژیانێكی ناوەكی زۆر بە بەڕشتمان نیشان دەدەن، وێنەو نیگارەكانیشی بۆ منداڵەكانی بەهەمان شێوە.دوای شەڕ قەسیدەكانی 1866 بڵاودەكاتەوە. لە 1876 چامەیەكی دور و درێژ لە دوو بەرگدا چاپ دەكات كەباس لە گەشتەكەی دەكەن بۆ فەلەستین لەساڵی 1857.

پۆستی قونسوڵی ئەمریكای لەشاری فلورنسا دەسگیرنابێت، بەڵام كارەكەی لە گومرگی نیویۆركدا موچەیەكی هەمیشەیی بۆ مسۆگەر كردبوو. لەوێدا نامەی لەو خوێنەرانەوە بەدەست دەگات كە بەرهەمەكانیان لەو كتێبخانانەدا دۆزیوەتەوە كە كتێبی كۆن دەفرۆشن. بۆ نمونە نامەكانی "جیمس بلسۆن" ساڵی 1884. ساڵی 1890 نامەیەكی لە وەشانخانەیەكی بەریتانیەوە بەدەست دەگات‌و تیایدا مۆڵەت دەخوازێت بۆئەوەی، یەكەمین ڕۆمانی لەبەرگێكی نوێدا بۆ چاپ بكاتەوە. شایەنی باسە ئەو ڕۆمانەی لەوكاتەدا پێش چل‌ و چوار ساڵ بڵاوكرابووەوە.

ئێستاو دوای ئەو هەموو ساڵە دەتوانین "هێرمان مێلفل" ئەندێشە بكەین لەتەمەنی حەفتاویەك ساڵیدا، ئەو نامەیە دەپێچێتەوەو لە پەنجەرەی ژورەكەیەوە سەیری باڵەخانەكانی شاری نیویۆرك دەكات. لەلایەكەوە ژنێك دەبینێت بەجلێكی شینەوە دەڕوات بەڕێدا. چاو دەبڕێتە ئەو ژنە، تا لەپشتی ئەسپەعەرەبانەیەكەوە ون دەبێت. ژنەكە دەبیینێت ‌و نای بینێت. ئەسپەعەرەبانەكە دەبینێت‌و ژنەكە نابینێ‌.

پێش چركەساتێك دنیا چی پێی وت؟

دنیا وتی: (تۆ هەیت).

سەدەی بیستەم ژیانێكی ئەندێشەیی خەمناكی بۆ خاوەنی (مۆبی دیك) دروستكرد. خوێنەران لەگەڵ ئەدیب‌ و مێژوونوساندا دەستیان تێكەڵكردوو، چاپخانە و كتێبخانەكانی بازاڕیش داوای ئەفسانەكانیان دەكەن. بەمجۆرە بەیەكجاری "مێلفل" لەماڵی جاڵجالۆكەدا زیندانی كرا. گەر ئێستا بمانەوێت بیبینین، دووچاوی بێتاقەت‌و ڕیشێك وەك بەفر سپی‌ و سیمایەك چرچ ‌و لۆچ دەبینین .

ئەم وتارە پێشنیازی وێنەیەكی دیكە دەكات: (وێنەی مێلفل لەتەمەنی حەفتاو دووساڵیدا، بەرچایی بەیانی دەخوات و بەدووچاوی گەشەوە خەریكی خوێندنەوەی كتێبە كۆنەكانە. لەو كاتە ئارام ‌و بێدەنگەدا‌و سەروەختێك باڵندەكان لەپەنجەرەكانەوە دەروژوریانەو سێبەرەكانیان لەسەر پەڕەی كتێبەكانی بەردەستیەوە دەردەچێت، هەست بەكات ناكات. وەك ئەوەی لەدەرەوەی زەمەندابێت).

كتێبێكی كۆن دەكاتەوەو دەریایەك دەبینێت، تا ناكۆتا درێژبۆتەوە.


ئەم بابەتە 162 جار خوێندراوەتەوە