Brsyety.jpg

پارادۆکس و برسێتى؛ دیالێکتیکى تاک و کۆمەڵگا لە ڕۆمانى برسێتی‌دا

نەبەز محەمەد

1-2
 
ئه‌م ڕۆمانه‌  كتێبێك نییه‌ ته‌نها بۆ خوێندنه‌وه‌و چێژ، به‌ڵكو كتێبێكه‌ بۆ گفتوگۆ و مشتومڕ، كتێبێكه‌ بۆ ئارگۆمێنت و دیالۆگ، كتێبێكه‌ بۆ هه‌ڵوێسته‌ و ڕامان بۆ تێگه‌یشتن له‌وانیتر و گوێگرتن له‌ خۆت، كتێبێكه‌ بۆ وراژندن وچونه‌ ناو  شه‌ڕو  ئه‌زمونی  ناوازه‌و  ده‌روازه‌ی نوێ و لانی كه‌م به‌كارهێنانی ویژدان.

به‌ڵام به‌بڕوای من ئه‌وه‌ی وایكردووه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ نووسین و گفتوگۆیه‌كی ئه‌و تۆی لێنه‌كه‌وتۆته‌وه‌ له‌ نێو ڕوبه‌ری  بڵاوكراوه‌ و  ڕۆژنامه‌كان و ناوه‌ند و سه‌كۆكانی ئه‌ده‌بی كوردی دا. ئه‌و خوێنه‌نده‌وه‌ قوڵ و ناوێزه‌یه‌ی  ( پۆل ئاوسته‌ره‌، هونه‌ری برسێتی)  كه‌ برای ئازیزو وه‌رگێڕی ڕۆمانه‌كه‌ حه‌مه‌ قادر  وه‌كو پاشكۆیه‌ك له‌ كۆتایی ڕۆمانه‌كه‌دا دایناوه‌.

ئه‌م نوسین و ڕه‌خنه‌ قوڵه‌ی ئاوسته‌ر وایكردووه‌ كه‌ پانتاییه‌ك نه‌مێنێته‌وه‌و،  به‌ئاسانی  بیانوویه‌ك و سه‌ره‌داوێك ده‌ست خوێنه‌ری ئێمه‌ نه‌كه‌وێت بۆ قسه‌كردن.

حه‌مه‌ قادریش به‌م كاره‌ی  ئه‌وه‌نده‌ی تر بابه‌ته‌كه‌ی حه‌سم كردووه‌، وه‌ك بڵێی قوفڵێكی  له‌ ده‌رگای گفتوگۆی كتێبه‌كه‌داوه‌و پێمان بڵێت ئه‌گه‌ر سه‌رنج و  قسه‌یه‌كی جدی و فه‌لسه‌فیتان هه‌یه‌ باش ئه‌گه‌رنا هیچ مه‌ڵێن.

ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ تا ئێستا بێده‌نگی باڵ بكێشیت له‌ ئاست ئه‌م كتێبه‌ نایاب و تێكسته‌ جیهانییه‌دا، لایه‌نی باشیشی ڕه‌نگه‌ ئه‌وه‌ بێت حه‌مه‌ قادر به‌م كاره‌ی هه‌م تێكسته‌كه‌ و هه‌م هه‌ڵبژاردن و ماندوبونی خۆی نرخاندووه‌ و ئیتر  ڕێگه‌ نادات به‌  خوێندنه‌وه‌ ی سه‌رپێی و ساده‌ و خوێندنه‌وه‌ی لابه‌لا  ئاستی ئه‌م تێكسته‌ جیهانییه‌ بهێنرێته‌ خواره‌وه‌.

به‌ڵام من وه‌كو موماره‌سكردنی مافێكی خۆم  جورئه‌تی ئه‌وه‌م كردووه‌ بازێك بده‌م بۆ ئه‌وه‌ی  قسه‌ی خۆم بكه‌م و هه‌م هه‌وڵ بده‌م سه‌رنجێكی ترم له‌ تێكسته‌كه‌ هه‌بێت بێ ئه‌وه‌ی سڵ له‌وه‌ بكه‌مه‌وه‌ ته‌ڵه‌كه‌م پیا ده‌ته‌قێت یان نا.

دیمه‌نه‌كانی برسێتی، فێڵه‌كانی ناونیشان

ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌ ناونیشانه‌كه‌یه‌وه‌  یه‌كسه‌ر بیرمان بۆ لای ڕۆمانێكی مێژوویی یان چینایه‌تی ده‌چێت، بیرمان بۆ لای چه‌شنێك برسێتی ده‌چێت كه‌ گه‌لێك ئاواره‌و ده‌ربه‌ده‌ر ده‌كات، شارێك داده‌ڕزێنێت و ده‌یكاته‌ چۆڵه‌وانی  خێزانه‌كان هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌، یان تیره‌یه‌ك ده‌خاته‌ سه‌ر كۆچ و ڕه‌و،  به‌ڵام  ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا  باسی برسێتی ناكات وه‌كو ده‌رئه‌نجامی كاره‌ساتێكی سروشتی و ئافاتێكی وه‌رزی و كشتوكاڵی یان به‌رئه‌نجامی نه‌خۆشی و قاتوقڕی و جه‌نگ یان برسێتی وه‌كو چه‌وسانه‌وه‌ی مرۆڤ به‌ده‌ستی فیودال و  ده‌ره‌به‌گه‌كانی قۆناغ  و سه‌رده‌مه‌ تاڵ و تاریكه‌كانی  مێژوو، هه‌روه‌ها  ئه‌م ڕۆمانه‌ باسی برسێتی ناكات وه‌كو هاواركردنێك له‌ده‌ست سیسته‌می سه‌رمایه‌داری و خه‌ڵكانی هه‌لپه‌رست و چاوچنۆك كه‌ له‌پێناوی كه‌ڵه‌كه‌كردنی پاره‌و پولدا مرۆڤ  وه‌ك ئاژه‌ڵ ده‌كه‌نه‌ ژێر ده‌سته‌ و ده‌یچه‌وسێننه‌وه‌. به‌ڵكو برسێتی له‌م  ڕۆمانه‌دا بابه‌تێك و ده‌رئه‌نجامێكی هه‌ڵبژێردراوه‌، واته‌  تۆ برسی ده‌بیت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تۆ پاره‌ت ناوێت سه‌روه‌ت و سامان و كۆشكت ناوێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تۆ ئیشی ترت هه‌یه‌.  تۆ برسی ده‌بیت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی به‌ بای كۆمه‌ڵگه‌ شه‌ن ناكه‌یت، ئه‌سڵه‌ن تۆ ڕوبه‌ڕووی ئه‌و بایه‌ وه‌ستاویت، بۆیه‌ هه‌موو خه‌وشوخاڵێك به‌ره‌و ڕووی تۆ دێت،  تۆش ده‌بێت هه‌ڵی مژیت، پێی هه‌راسان نه‌بیت، ده‌بێت لێی تێبگه‌یت، چونكه‌ تۆ چویته‌ سه‌نگه‌رێكه‌وه‌ و ده‌توانیت بڵێیت من هه‌م، تۆ توانای ئه‌وه‌ت هه‌یه‌ بڵێیت نا، تۆ نا به‌رز ده‌كه‌یته‌وه‌ به‌ ڕووی سیستم و شێوه‌ ژیان و كه‌لچه‌رێكدا كه‌  مرۆڤایه‌تی ڕه‌نگه‌ به‌ ده‌یان سه‌ده‌ ئینجا پێی گه‌یشتبێت.

تۆ برسی ده‌بیت و بڕستیشت لێ ده‌بڕێت چونكه‌ تۆ كارێكت هه‌ڵبژاردووه‌ كه‌ خه‌ریكه‌ ده‌ستكاری بونیاد و پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌كه‌یت كه‌ له‌ هه‌زاران پایه‌و  بنه‌مای ڕیشه‌دارو پته‌و پێكهاتووه‌، له‌ق كردنی ئه‌م پایه‌و كۆڵه‌كانه‌ش ڕیسكه‌، لێره‌وه‌ تۆ ڕیسكێك ده‌كه‌یت كه‌ ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ فڕێ ده‌درێته‌ سه‌ر جاده‌و بێ شوێن و بێ لانه‌ ده‌بیت و ڕه‌نگه‌ چیتر كه‌س ئیتر به‌ شایه‌نی لالێكردنه‌وه‌شت نه‌زانێت و دواجار به‌ نه‌خۆشی و برسێتی یه‌وه‌ بناڵیت تا چۆك ئه‌ده‌یت.  هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ كلیلی سه‌ركه‌وتنی ئه‌م ڕۆمانه‌ تا ئاستێك  كه‌ ڕه‌خنه‌گران به‌ باوكی ( شه‌پۆلی زه‌ین ) و به‌ ده‌روازه‌ و به‌ داڕێژه‌ری پایه‌ و بنه‌ماو به‌ ڕچه‌شكێنی ئه‌ده‌بیاتی مۆدێڕنی بزانن به‌ چه‌شنێك له‌باره‌ی نوسه‌ره‌كه‌یه‌وه‌ بڵێن : « هه‌موو ڕێبازه‌ ئه‌ده‌بیه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م له‌ هامسۆنه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت.».

له‌م ڕۆمانه‌دا برسێتی ده‌گاته‌ ئاستێك و هه‌ندێك دیمه‌ن كه‌ هی باوه‌ڕ نه‌كردنه‌ بۆ نموونه‌، «بۆ ئه‌وه‌ی ورگم نه‌ لكێت به‌ پشتمه‌وه‌ به‌رده‌وام تفم قوت ده‌دا  ل ٩٢.. زۆر برسیم بوو  چنگێك ته‌ڵاشه‌ دارم له‌سه‌ر عه‌رزه‌كه‌ هه‌ڵگرت و جویم…. ل ١٠٦،.. له‌ ناو ورده‌ داره‌كاندا دوو ته‌ڵاشی بریقه‌دارم هه‌ڵگرت، یه‌كێكیانم خسته‌ ده‌ممه‌وه‌ و ئه‌وی دیكه‌م شارده‌وه‌ كه‌ دواتر بیخۆم..ل ١١٠، ده‌نكه‌ زیخێكی وردم له‌سه‌ر ئه‌رزه‌كه‌ هه‌ڵگرت و پاكم كرده‌وه‌ و بۆ نه‌هێشتنی برسێتی خستمه‌ ده‌ممه‌وه‌ مژیم…ل  ١٢٦،…. كه‌مێك پوشم بۆ جوین هه‌ڵگرت و شیلگیرانه‌ خۆم به‌ نوسینه‌وه‌ سه‌رقاڵ كرد.. ل ١٥٥،…  په‌نجه‌ی شایه‌تمانم خسته‌ ده‌ممه‌وه‌ و مژیم، هێواش هێواش مێشكم كه‌وته‌وه‌ ئیش و بیرۆكه‌یه‌كی تیادا بریسكایه‌وه‌، ئه‌و بیرۆكه‌ شێتانه‌یه‌ له‌ كه‌له‌ی دام گاز له‌ په‌نجه‌م بگرم….ل ١٥٦ هه‌ڵبه‌ته‌  بیرۆكه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ په‌نجه‌ی خۆی بخوات،  یه‌كێك له‌  گیرفانه‌كانی چاكه‌ته‌كه‌م لێكرده‌وه‌ و خستمه‌ ده‌ممه‌وه‌ و ده‌ستم كرد به‌ جوینی.. ل ١٨٨،.. پارچه‌ ئێسقانێك بێزه‌حمه‌ت بۆ ئه‌وه‌ی بیده‌م به‌ سه‌گه‌كه‌، هیچی ترم ناوێت ته‌نها ئێسقانێك بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و به‌سته‌ زمانه‌ بیخاته‌ ده‌مییه‌وه‌…ده‌ستم كرد به‌ خواردنی گۆشتێك كه‌ به‌ ئیسقانه‌كه‌وه‌ نوسابوو، هیچ تامێكی نه‌بوو بۆنی خوێنی مردوو له‌ یێسقانه‌كه‌وه‌ ده‌هات یه‌كسه‌ر ڕشامه‌وه‌.. ل ١٨٨ – ١٨٩، ده‌كرێ كه‌مێك توتنم بده‌نێ بۆ جوین ؟ ل ١٩٣.

له‌م دیمه‌نانه‌ی برسێتی ئێمه‌ ده‌توانین دوو ئه‌نجام هه‌ڵگوێزین یان دوو سه‌رنجمان هه‌بێت :

١ –  برسێتی  وه‌كو هه‌ڵبژاردنێك بۆ ویقار و پیشاندانی ئیراده‌.

٢ – پارادۆكس.

 ١ –  برسێتی وه‌ك له‌مپه‌ر،  به‌هاكان وه‌ك ته‌وه‌ر:

له‌یه‌كه‌م دا ده‌توانین بڵێین  له‌م ڕۆمانه‌دا تۆ برسی ده‌بیت، به‌ڵام نه‌ك له‌ برسێتی بێزار نابیت و پێی ناكوڕوزێیته‌وه‌ به‌ڵكو پێی ده‌نازیت و ویقاری پێوه‌ ده‌نوێنیت له‌م ڕۆمانه‌دا برسێتی نه‌ك هه‌ر ده‌ره‌نجامێكی په‌سه‌ندكراوه‌ به‌ڵكو هه‌ست ده‌كه‌یت تا ڕاده‌ی چێژ بینین و شانازی كردن هه‌ڵبژێرداوه‌، چونكه‌ تۆ به‌م هه‌موو ئازاری برسێتییه‌وه‌  كه‌ جاری وا هه‌یه‌ جه‌سته‌ و مێشكت خه‌ریكه‌ ده‌پوكێنه‌وه‌ كه‌چی تۆ هه‌ر خایاڵت لای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چۆن بتوانیت مۆمێك بكڕیت و له‌به‌ریدا شه‌وانه‌ بنوسیت و  نوسینه‌كانت ته‌واو بكه‌یت، چونكه‌ تۆ له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌ویتردا  وه‌ستاویته‌وه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌.

تۆ له‌ بیری ئه‌وه‌دا نیت كه‌ بڕه‌ پاره‌یه‌ك په‌یدا بكه‌یت یان قه‌رز بكه‌یت كه‌ چه‌ند ژه‌مێك زكت تێر بكه‌یت و برسێتی چاره‌سه‌ر بكه‌یت به‌ڵكو ده‌ته‌وێت قه‌رز بكه‌یت بۆ ئه‌وه‌ی مۆم بكڕیت و ئیشه‌كانت نوسینه‌كانت ته‌واو بكه‌یت  ( له‌م باره‌وه‌ بروانه‌ ل  ١٤٧، هه‌روه‌ها له‌ ل ١٥٣ دا ده‌ڵێت : خۆزگه‌ مۆمیكم هه‌بوایه‌و  وتاره‌كه‌م ته‌واو كردایه‌)،  كه‌واته‌ تۆ ئیشی ترت هه‌یه‌ كه‌ نوسین و ڕوناكردنه‌وه‌یه‌، لێره‌دا نوسین و ڕوناكردنه‌وه‌  (مۆم)  ده‌بنه‌ دوانه‌یه‌ك كه‌ به‌سه‌ر بیری برسێتی دا زاڵ ده‌بن و له‌به‌رانبه‌ر شه‌و تاریكی و كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌وه‌ستن.

«كه‌ پێم نایه‌ ناو كۆڵانه‌كه‌، وام هه‌ستكرد باشتره‌ نان قه‌رزبكه‌م له‌ بری مۆم، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دوودڵ بووم، ماوه‌یه‌ك هێنام و بردم، دواجار وتم جا كڕینی نان بۆچی، چونكه‌ به‌ داخه‌وه‌ حالم به‌ جۆرێك بوو، هه‌رچی به‌ قوڕگم دا بڕۆیشتایه‌ته‌ خواره‌وه‌، گه‌ده‌م وه‌ری نه‌ده‌گرت،…. دواجار یه‌كسه‌ر بڕیارم دا مۆم وه‌ربگرم..» ل ١٥٧.

كه‌واته‌ له‌م ڕۆمانه‌دا برسێتی له‌مپه‌ره‌، ئاسته‌نگه‌ ده‌بێت تێبپه‌ڕنرێت نه‌ك سه‌رقاڵ بوون پێوه‌ی و به‌ ئامانجگرتن و به‌ ته‌وه‌ره‌ و به‌ چه‌قگرتنی وه‌كو جه‌وهه‌ری ژیان و هه‌ڵخولان به‌ ده‌وری دا وه‌ك ئه‌وه‌ی ئایدۆلۆژیای كۆمه‌نیستی ده‌یكات.

هه‌رچه‌نده‌ من  واده‌زانم  وه‌ك ئه‌وه‌ی ماركسیش ده‌یڵێت و فه‌لسه‌فه‌كه‌ی له‌سه‌ر بنیات ناوه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ژاری شتێكی سروشتی نییه‌ ده‌كرێت چاره‌سه‌ر بكرێت  و تێپه‌ڕێنرێت واته‌ ماركس له‌ مرۆڤ ڕاده‌بینێت هه‌ژاری حه‌ل بكات و نه‌یهێڵێت، لێره‌وه‌ ده‌توانین بڵێین، ماركس به‌ دوای بابه‌تێكی ئاڵۆزتر و فه‌لسه‌فیتره‌وه‌یه‌ كه‌ چه‌مكی دادپه‌روه‌رییه‌و سه‌رتر ده‌چێت له‌ كڕوزانه‌وه‌ی ئایدۆلۆژی كۆمه‌نیستی.

واته‌ نه‌ برسێتی ئه‌سڵی بابه‌ته‌ و  نه‌ تێری و خۆشخوانیش ئامانج نین وه‌ك ئه‌م ڕۆمانه‌ پێمان ده‌ڵێت به‌ڵكو  تۆ لێڕه‌دا مرۆڤێكیت یان مرۆڤێكت هه‌یه‌  كه‌ ده‌یه‌وێت پێت  بڵێت:  به‌های تر هه‌ن كه‌ نرخی ژیان و مرۆڤ به‌رزڕاده‌گرن و ده‌توانیت خۆتی پێ بنرخێنیت وده‌ستی پێوه‌بگریت بۆ ژیان.

به‌های وه‌كو خۆشه‌وسیتی، ئازادی (هه‌ڵبه‌ته‌ ئازادی تاك به‌ سه‌نته‌رگرتنی تاك و به‌ بنه‌ماگرتنی تاك ) هاوڕێیه‌تی، یه‌كتر قبوڵكردن، دابه‌شبونی هه‌قیقه‌ت یان پێدانی هه‌ق و هه‌قیقه‌ت به‌ وانی دی ( وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ڕۆمانه‌كه‌دا ئه‌م هه‌ق ئه‌دات به‌و  ژنه‌  كه‌ له‌ ماڵه‌كه‌ ده‌ری ده‌كات، چونكه‌ ئه‌م ناتوانێت كرێ بدات و چه‌ندجاریش ژه‌مه‌ خۆراكی به‌ خۆڕایی داوه‌تێ.

هه‌روه‌ها داهێنان ( لێره‌دا داهێنانی وشه‌یه‌ك كۆدێكی تره‌ كه‌ هه‌مان مه‌غزای هه‌یه‌ له‌م ڕۆمانه‌دا  مه‌غزایه‌ك كه‌ ئێمه‌ له‌به‌رچاومان گرتووه‌ بۆ ئه‌م ڕۆمانه‌ كه‌ ئه‌ویش مه‌غزای به‌هاكانه‌  بۆ نموونه‌ به‌های داهێنان، واته‌ به‌ پێی ئه‌م به‌هایه‌ مرۆڤ له‌ڕێی ئه‌رك و دۆزینه‌وه‌كانییه‌وه‌  سه‌نگ و ئایدنتێتییه‌كی هه‌یه‌،  دیاره‌ لێره‌دا ئێمه‌ مه‌به‌ستمان له‌ تاكه‌ مرۆڤ نییه‌ به‌ڵكو مرۆڤ به‌  گشتی مرۆڤ وه‌كو بونه‌وه‌رێكی بیركه‌ره‌وه‌و هۆشمه‌ند نه‌ك ئه‌وه‌ كه‌ فه‌یله‌سوفێك له‌ نه‌خوێنه‌وارێك به‌های زیاتر بێت، چونكه‌ دواجار هه‌ردوكیان مرۆڤن.

هه‌رچه‌نده‌ له‌ ڕوانگه‌ی تاك گه‌رییه‌وه‌ ده‌توانین ئه‌وه‌ش بڵێین، كه‌ مرۆڤ وه‌كو تاك ده‌بێت ژیانی خۆی دابهێنێت و ڕێگه‌ی خۆی بدۆزێته‌وه‌ و بونی خۆی بسه‌لمێنێت لێره‌وه‌ مانا و نرخ و به‌های ژیانی تاكیی خۆی به‌ده‌ست ده‌هێنێت. واته‌  له‌هه‌ر دوو ئاسته‌كه‌دا  ئاستی تاكی و ئاستی گشتیشدا داهێنان ژیانی مرۆڤیان نرخاندووه‌ و واتاداریان كردووه‌.

 لێره‌دا تۆ مرڤێكت هه‌یه‌ كه‌  ده‌یه‌وێت بڵێت نابێت به‌هۆی خۆشخوانی و تێركردنی غه‌ریزه‌كان و هه‌ڵپه‌ی ورگه‌وه‌  به‌ها گشتی و مرۆڤییه‌كانمان له‌ بیر  بچێته‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌ دواجار وا ده‌كات ببینه‌ مێگه‌ل و  ئه‌ركه‌ مرۆڤیه‌كانمان به‌رانبه‌ر خۆمان و ده‌وروبه‌ر و سروشت بیر بچێته‌وه‌.  كه‌واته‌ له‌م ڕۆمانه‌دا به‌هاكان به‌تایبه‌تی به‌هاكانی وه‌كو ئازادی و خۆشه‌ویستی و داهێنان ته‌وه‌ره‌ن  و  ئه‌سڵی مه‌به‌ستن، برسێتی له‌مپه‌ر و گیرۆده‌بوونێكه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ خۆی دایهێناوه‌ و نایه‌وێت لێی ده‌رچێت.
 
2-2

٢ –  پارادۆكس

ئه‌م ڕۆمانه‌ شانی له‌ سه‌ر كۆمه‌ڵێك پاردۆكس  داداوه‌و خۆی له‌سه‌ر هه‌ندێ هێڵی لێكدژ و ته‌نانه‌ت ته‌ریب به‌یه‌ك و هه‌ڵگێڕانه‌وه‌ی مانا  بیناكردووه‌ كه‌  خوێنه‌ر توشی شۆك ده‌كات، بۆ نمونه‌  ویقارو برسێتی  درۆو هه‌قیقه‌ت   تاك و كۆمه‌ڵگه‌  مێگه‌ل و نوخبه‌  و هتد.

درۆ و هه‌قیقه‌ت

ئه‌م كاره‌كته‌ره‌ به‌رده‌وام درۆ ده‌كات  درۆ بۆ فریودان و هه‌ڵخه‌ڵاتاندنی ئه‌وی ترنا، درۆ بۆ سه‌رخستنی خۆی نا به‌سه‌ر ئه‌وانی تردا بۆ مل شكاندنی ئه‌وان نا،  بۆ ئه‌وه‌ی شكۆی مرۆڤانه‌ی خۆی بپارێزێت و به‌زه‌ییان پێیدا نه‌یه‌ته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی بڵێت من برسی نیم من بێ شوێن نیم، به‌داخه‌وه‌ دوێ شه‌و زۆر له‌ده‌ره‌وه‌ مامه‌وه‌ له‌ یانه‌یه‌كی شه‌وانه‌ خه‌ریكی ڕابواردن و خۆشخوانی بووم.. ل ١٠٥،  له‌ ده‌ره‌وه‌ ماومه‌ته‌وه‌، هه‌ر به‌هه‌وه‌س لێره‌دا  دانیشتووم ل ١٢٠، كاتێ قه‌شه‌كه‌ له‌ ماڵ نییه‌، لێی ده‌پرسن كارێكی تایبه‌تتان هه‌بوو ناڵێت خه‌ریكه‌ ده‌مرم له‌ برسا، ده‌ڵێت  هه‌وا خۆشه‌ و ته‌نها وسیستم سڵاوێك بكه‌م ل  ١٢٢،  چونكه‌ نایه‌وێت بشكێت و ڕیسوا ببێت، چونكه‌ ئه‌سڵی مرۆڤ ئه‌وه‌یه‌ شكۆمه‌ند بێت نه‌ك ڕیسوا  سه‌ربڵند بێت و  بونێكی ڕه‌سه‌نی هه‌بێت، واته‌ بونێكی سه‌ربه‌خۆ و خاوه‌ن ئیراده‌ و شكۆدار.  لێره‌وه‌  درۆ  زه‌ره‌ر  به‌وی دی ناگه‌یه‌نێت له‌ ڕوی مه‌ عنه‌ویشه‌وه‌  شكۆداری و  سه‌نگی ئه‌م ده‌پارێزێت ته‌نها ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م له‌ برسێتی دا ده‌هێڵێته‌وه‌ ئه‌مه‌ش به‌ شێكه‌ له‌ كاری ڕۆمانه‌كه‌ یان زه‌روره‌ت و به‌رده‌وامی ڕۆمانه‌كه‌ بۆیه‌ پۆل ئاوسته‌ر ده‌ڵێت ( هونه‌ری برسێتی ) به‌م پێیه‌ درۆ به‌تاڵ ده‌بێته‌وه‌ له‌ مانا ناشیرینه‌كه‌ی و هه‌ڵده‌گه‌ڕیته‌وه‌ بۆ ڕه‌هه‌ندی تر و مانای تر..

مێگه‌ل و نوخبه‌

پارادۆكسێكی جوان و قوڵ  له‌ نێوان ( پوش  و نوسین ) دا، له‌ نێوان ( دوانه‌ی ئێسقان  و سه‌گ و مرۆڤ ) دا، به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت،  هه‌ڵبه‌ته‌ كه‌سێك كه‌ ده‌نوسێت كه‌سێكی بیركه‌ره‌وه‌یه‌، كه‌سێكه‌ قسه‌ی هه‌یه‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و سیستمه‌م و  ژیانه‌ی كه‌ هه‌یه‌ به‌رانبه‌ر خه‌ڵك، خه‌ڵك كه‌ حه‌شاماتێكی گه‌وره‌یه‌ و  گوێ ناگرێت و سارقاڵه‌، دیاره‌ سه‌رقاڵی حه‌ز و تام و چێژه‌ تێپه‌ڕو كورت خایه‌ن و ڕۆتینه‌كانی ژیانی ڕۆژانه‌یه‌و  نایه‌وێت لێی تێكده‌ن و  ئه‌ركی قورس بكه‌ن، چونكه‌ له‌ڕاستی دا ئه‌م حه‌شاماته‌ چێژ له‌ شته‌ عه‌قڵییه‌كان نابینێت و  ته‌نها به‌ دوای تێركردنی ورگ و غه‌ریزه‌كانه‌وه‌یه‌ كه‌ دیاره‌ ئه‌مانه‌ش چێژی كاتیی و تێپه‌ڕن لێره‌وه‌ بیرمه‌ندان به‌م حه‌شامات و زۆرینه‌یه‌  ده‌ڵێن مێگه‌ل،  به‌ڵام له‌م وێنه‌یه‌دا  تاكێك كه‌ بیرده‌كاته‌وه‌ به‌ ئه‌ركه‌ قورسه‌كه‌ هه‌ڵده‌ستێت و  بڕیاریداوه‌ بڵێت نا، ده‌یه‌وێت ده‌ستكاری بنه‌ماكان و بونیادی كه‌مه‌ڵگه‌ بكات قسه‌ی هه‌یه‌، ده‌بینین ئه‌و پوش هه‌ڵده‌گرێت  بۆ جوین و  وورده‌ ورده‌ جێی ئاژه‌ڵ ده‌گرێته‌وه‌، واته‌ حه‌شاماتێكی مێگه‌ل له‌ خۆشگوزه‌رانی زه‌وق و سه‌مای خۆیاندان  و ورگ تێرده‌كه‌ن و به‌ تامترین خواردنه‌ به‌رهه‌م هاتوه‌كان و ده‌ستكه‌وت و ئامراز و داهێنراوه‌ زانستی و  مرۆڤییه‌كان ( كه‌ له‌ ڕاستی دا هه‌موو ئه‌مانه‌ كه‌ ئه‌وان سه‌ریان تێكردوه‌ و له‌سه‌ری ده‌له‌وه‌ڕێن و  مه‌ست مه‌ستن له‌سه‌ری ده‌سكه‌وتی ڕه‌نج و عه‌قڵه‌ مرۆڤی و نوخبه‌كانن) ئه‌مان ده‌یچننه‌وه‌ و لێی سودمه‌ندن ،  به‌ڵام له‌م لاوه‌ تاكێكی قه‌ڵه‌م به‌ده‌ست و  نوخبه‌  كه‌ بیرده‌كاته‌وه‌ و به‌رده‌وام زه‌نگ لێده‌دات و وه‌كو مێشه‌كه‌ی سوقرات به‌رده‌وام به‌ گای كۆمه‌ڵگه‌وه‌ ده‌دات، ورده‌ ورده‌ ده‌بێت به‌ ئاژه‌ڵ و ده‌بێت پوش بجوێت، ده‌بێت به‌ سه‌گ و ده‌بێت ئیسقان  بكرینێته‌وه‌.! به‌م پێیه‌ مه‌فهوم و ده‌سته‌واژه‌ی  مێگه‌ل پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌ و له‌ ماناكانی خۆیان هه‌ڵده‌گه‌ڕێنه‌وه‌.

دیاله‌كتیكی تاك و كۆمه‌ڵگه‌

هه‌روه‌ها  ئه‌م رۆمانه‌ له‌ ناو پارادۆكسێكدا كار ده‌كات كه‌ ڕه‌نگه‌ یه‌كێك بێت له‌ هه‌ره‌ ئاڵۆزترین بابه‌ته‌  فه‌لسه‌فییه‌كان كه‌ ئه‌ویش دیاله‌كتیكی تاك و كۆمه‌ڵگه‌یه‌.

دیاله‌كتیكی تاك و كۆمه‌ڵگه‌ یه‌كێك له‌ هه‌ره‌ ئاڵۆزترین گرێكانی فه‌لسه‌فه‌ی سیاسییه‌و تاهه‌نوكه‌ش مشتومڕی زۆر هه‌یه‌  له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی تاك یان كۆمه‌ڵ – یان كۆمه‌لگه‌ – به‌ ئه‌سڵ دانێین یان به‌ بنه‌ما بگرین.

چونكه‌ یه‌كێك له‌و پرسیاره‌ جه‌وهه‌رییانه‌ی كه‌ جیاوازی بۆچون له‌فه‌لسه‌فه‌ی سیاسیدا ده‌هێنێته‌ ئاراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا به‌ سروشت مرۆڤ بونه‌وه‌رێكی تاك گه‌رایه‌ یان – كۆ – گه‌رایه‌؟ بێگومان ئه‌م پرسیاره‌ش به‌ هه‌ر دوو بارو هه‌ردوو دیودا ئه‌ندێشه‌ و بیری خۆی به‌رهه‌م هێناوه‌و له‌سه‌رده‌م و كاتی جیاوازو لای بیرمه‌ندو رێبازی جیاواز وه‌ڵام و هزری جیاوازی لێكه‌وتۆته‌وه‌.  ته‌نانه‌ت هه‌ندێكیان به‌ توندی ڕایان له‌سه‌رئه‌وه‌یه‌ كه‌ تاك له‌ ده‌روه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ و كۆمه‌ڵ ناتوانێت ژیان مانا بكاته‌وه‌و بونێكی ڕاستقینه‌ی هه‌بێت.

بێگومان ئه‌رستۆ زه‌عیمی ئه‌م به‌ره‌یه‌و هه‌ر زوو له‌م كێشه‌یه‌ی كۆڵییه‌وه‌و ڕای گه‌یاند كه‌  چۆن ده‌ست ناتوانێت له‌ده‌ره‌وه‌ی جه‌سته‌ هه‌بێت و ماناكانی له‌ده‌ست ده‌دات چونكه‌ كار ناكات و شیده‌بێته‌وه‌و ده‌فه‌وتێت ئاواش تاك له‌ده‌ره‌وه‌ی كۆمه‌ڵ مانای نییه‌وه‌ ناتوانێت بونی هه‌بێت. له‌به‌رانبه‌ردا لای لیبراڵه‌كان تاك به‌ سه‌نته‌ر داده‌نرێت و تاك گه‌رایی یه‌كێكه‌ له‌ ئه‌لیمێنته‌كانی لیبرالیزم.  چونكه‌ به‌ بڕوای ئه‌وان تاك عاقڵه‌ و ده‌بێت ده‌رفه‌تی بدرێتێ و لێیگه‌ڕیین كار بكات، بیر بكاته‌وه‌و دابهێنێت….. هه‌رچه‌نده‌ به‌ بڕوای من ده‌كرێت له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ئه‌و بۆچونه‌ سه‌رڕێ بخه‌ین كه‌ سوقرات چه‌ندین سه‌ده‌ به‌ر له‌ لیبراڵه‌كان  گرنگی به‌ تاك ده‌دات و ڕووی بیركردنه‌وه‌و كاركردنی ئه‌و له‌گه‌ڵ تاكه‌، له‌و ڕوانگه‌وه‌ی كه‌ سوقرات نه‌ گۆشگیره‌و نه‌ قوتابخانه‌ی هه‌یه‌، به‌ڵكو ئه‌و له‌ ناو كۆمه‌ڵ دایه‌ و گفتوگۆی ئه‌و ڕووی ده‌می ئه‌و له‌ تاكه‌ و بڕوای به‌ په‌روه‌رده‌كرنی تاك هه‌یه‌، هه‌روه‌ها له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌و پێی وایه‌ كاری كه‌س عاقڵكردنی تاكه‌كان نییه‌  به‌ڵكو  ته‌نها كاری بیرهێنانه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ ئه‌نجام ده‌درێت و هانده‌درێن بۆ بیركردنه‌وه‌و به‌ده‌ست هێنانه‌وه‌ی زانین له‌ ناو خودی خۆیدا، ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌یه‌ تاك له‌خۆیدا عاقڵه‌و ده‌كرێت پشتی پێ ببه‌سترێت وگوێی لێبگیرێت و بایه‌خ به‌ ئازادی و بوونی بدرێت.

به‌ڵام له‌ به‌رانبه‌ردا كه‌م نین ئه‌و بیریارو خاوه‌ن تێزانه‌ی پێان وایه‌ ناتوانین بڕوا به‌ تاك بهێنین، ته‌نانه‌ت بڕوا به‌ عه‌قڵ بكه‌ین به‌نموونه‌ كۆنزه‌رڤاتیزمه‌كان له‌ بنه‌ڕه‌ت دا كۆنزه‌رڤاتیزم كاردانه‌وه‌یه‌ك بوو به‌رامبه‌ر لیبرالیزم و عه‌قڵ گه‌رایی و بزاوتی رۆشنگه‌ری، به‌ بۆچونی مانهایم سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی ئایدۆلۆژی كۆنه‌پارێزی یان كۆنزه‌رڤاتیزم  دژایه‌تیه‌ له‌گه‌ڵ چه‌مكه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی بۆرژوازی، واته‌ دژایه‌تی له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌ی مافی سروشتی –په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی –ده‌سه‌ڵاتدارێتی خه‌ڵك –بنچینه‌ی لۆژیكی –تاك گه‌ری –ئازادی- یه‌كسانی و هتد.

به‌ بڕوای ئه‌وان  پاڵنه‌ری كرداره‌كانی مرۆڤ زیاتر سۆزه‌وه‌ری و ناعه‌قڵانیه‌، كه‌واته‌ عه‌قڵی تاكی ناتوانێت داوه‌ری فه‌رمانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان بێت له‌ به‌رامبه‌ردا، سوننه‌ت ده‌سكه‌وتی عه‌قڵی كۆیی و هه‌موو سه‌رده‌مه‌كانه‌(تاك ئه‌حمه‌قه‌، به‌ڵام هه‌ندێ مرۆڤ ژیرن) دامه‌زراوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ده‌سكه‌وتی ژیریی هه‌ندێ مرۆڤه‌، نه‌ك په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی. ته‌نانه‌ت یكێك له‌ ئه‌لیمێنته‌كانی كۆنزه‌رڤاتیزم ره‌شبینی له‌ به‌رامبه‌ر عه‌قڵی مرۆڤدا.

لێره‌وه‌ ده‌كرێت بڵێین ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌ نێو كێشمه‌كێشی ئه‌م شه‌ڕه‌دا ده‌خولێته‌وه‌و  تاك گه‌رایه‌و نوێنه‌رایه‌تی بیری  تاك گه‌ری ده‌كات و تاك به‌ سه‌نته‌ر ده‌گرێت دواجار ئه‌نجامه‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ قبوڵی ناكات و ئه‌ویش بێ ڕێ و شوێن ده‌مێنێته‌وه‌ و ناشتوانێت ته‌سلیمی خواست و ویستی كوێرانه‌ مێگه‌ل  بێت و به‌ناچاری هه‌موو قه‌رز وقۆڵه‌كانی پاكتاو ده‌كات و بێ ئه‌وه‌ی خۆیشی بزانێت بۆ كوێ به‌ره‌ دوورگه‌ چۆڵه‌كان یان ناشوێن  سوار كه‌شتییه‌ك ده‌بێت كۆمه‌ڵگه‌ به‌جێ ده‌هێڵێت.  پاڵه‌وانی ڕۆمانه‌كه‌ ناوی نییه‌ ده‌شێت من یان تۆ یان هه‌رتاكێكی كۆمه‌ڵگه‌ بێت بۆیه‌ ئێمه‌ له‌م نوسینه‌دا ڕاناوی كه‌سی دووه‌می تاك واته‌ ( تۆ ) مان به‌كار هێناوه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌كه‌مان دا بۆ ئه‌م ڕۆمانه‌.

ئه‌نجام و كۆتایی

1- ئه‌م  ڕۆمانه‌ له‌ ناونیشانه‌كه‌یه‌وه‌ فێڵمان لێده‌كات، برسێتی ته‌وه‌ر نیه‌و بیانوویه‌كه‌ بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر هه‌ندێ به‌های مرۆڤی كه‌ له‌ هه‌موو سه‌رده‌م و قۆناغێكادا مرۆڤ بێ ده‌ستگرتن به‌و به‌هایانه‌وه‌، ده‌بێته‌ ئاژه‌ڵ و دڕنده‌.

2- برسێتی  ئاسته‌نگه‌و ده‌بێت تێبپه‌ڕنرێت و نه‌بێته‌ چه‌ق و ته‌وه‌ره‌ و به‌ده‌وریدا خول بخۆین، واته‌ نه‌ برسێتی ئه‌سڵی بابه‌ته‌و  نه‌ تێری و خۆشخوانیش ئامانج نین وه‌ك ئه‌م ڕۆمانه‌ پێمان ده‌ڵێت به‌ڵكو  به‌های تر هه‌ن كه‌ نرخی ژیان و مرۆڤ به‌رزڕاده‌گرن و ده‌توانیت خۆتی پێ بنرخێنیت وده‌ستی پێوه‌بگریت بۆ ژیان.

3- ئه‌م ڕۆمانه‌ پێمان ده‌ڵێت نابێت به‌هۆی خۆشخوانی و تێركردنی غه‌ریزه‌كان و هه‌ڵپه‌ی ورگه‌وه‌  به‌ها گشتی و مرۆڤییه‌كانمان له‌ بیر  بچێته‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌ دواجار وا ده‌كات ببینه‌ مێگه‌ل و  ئه‌ركه‌ مرۆڤیه‌كانمان به‌رانبه‌ر خۆمان و ده‌وروبه‌ر و سروشت  بیر بچێته‌وه‌.

4- هه‌روه‌ها كاركردنی ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌ ناو هه‌ندێ چه‌مكی لێكدژو پارادۆكس و هه‌ڵگێڕانه‌وه‌ی واتای باو، وا ده‌كات كه‌ بیری خوێنه‌ر هان بدات بۆ ناو هه‌ندێ كیشه‌ی فه‌لسه‌فی كه‌ پێشتر زه‌ینمان به‌شێوه‌یكی ئارام و سه‌قامگرتوو له‌سه‌ری وه‌ستاوه‌ته‌وه‌، ئه‌مش زینمان توشی شڵه‌ژان و بیركردنه‌وه‌ی نوێ ده‌كات.

5- هه‌روه‌ها به‌و ئه‌نجامه‌ ده‌گه‌ین كه‌ كۆمه‌ڵ ئه‌وه‌نده‌ بێ باك و بێ هه‌سته‌ به‌رانبه‌ر تاكه‌كانی دوور نییه‌ كه‌ تاكێك له‌ به‌رانبه‌ری دا ده‌وه‌ستێته‌وه‌ ده‌ست بۆ پیرۆزی و بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی ده‌بیات، بیخاته‌ سه‌رجاده‌و له‌ خۆی فڕێباته‌ ده‌ره‌وه‌ ناچار به‌ مردنی بكات به‌ برسێتی.

6- شه‌ڕی ئیراده‌ و ئازادی تاك تاكگه‌ری سه‌نته‌رو ته‌وه‌ره‌ی سه‌ره‌كی پشت ڕوداوه‌كانی ئه‌م رۆمانه‌یه‌ و ده‌ره‌نجامه‌كه‌یشی برسێتی و قبوڵنكه‌ردن و بێ شوێنی و چوونه‌ ده‌ره‌وه‌یه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌.
 

به‌ڵام دیاره‌ یه‌كێكیتر له‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی تری ئه‌م ڕۆمانه‌ به‌رده‌وام به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی پارادۆكسه‌ ده‌شتوانی هه‌ر لێره‌وه‌ ئه‌وه‌ بڵێین، كه‌سی جه‌مسیرگیر یان ئه‌م جه‌مسه‌رگیرییه‌ی تاك له‌به‌رانبه‌ر ئه‌ویتردا كه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌  نوسین و مۆم  له‌به‌رانبه‌ر تاریكی و نابینایی كۆمه‌ڵگه‌دا  له‌ دواجاردا ده‌تخاته‌ گومانه‌وه‌  چونكه‌ كاتێ ئه‌م سه‌رهه‌ڵده‌گرێت شار ڕوناكی له‌ دیواره‌كانی ده‌چۆڕێت.

له‌  كۆتاییش دا ده‌مه‌وێت بڵێم: ئه‌م ڕۆمانه‌  له‌ زۆر ڕه‌هه‌نده‌وه‌، جێگه‌ی له‌سه‌ر وه‌ستان و تێڕامان و خوێندنه‌وه‌ی قووڵه‌ پڕه‌ له‌ مه‌شهه‌دی جوان و نایاب و ده‌گمه‌ن.  له‌گه‌ڵ ده‌ستكورتی و هه‌ژاری و نه‌بونی دا فێرمان ده‌كات هێشتا ده‌ستبه‌رداری هه‌یبه‌ت و ویقار و شكۆی مرۆڤانه‌ی خۆمان نه‌بین ئه‌گه‌ر چی دواجار ئێمه‌ تێك ده‌شكێین به‌ڵام هیوا هه‌ر ده‌بێت هه‌بێت ئه‌م شاكاره‌ پڕه‌ له‌ ڕازو ڕه‌مزو كۆدی گه‌وره‌كه‌ كردنه‌وه‌یان هه‌ست و ئیدراك و كه‌ڵكه‌ڵه‌ی به‌هێزی ده‌وێت هه‌روه‌ها نه‌ترسان له‌ ته‌قینی ته‌ڵه‌كان.
 
سه‌رچاوكان:

1- برسێتی، كنووت هامسۆن، و حه‌مه‌ قادر، سلێمانی، غه‌زه‌لنوس، ٢٠١٦.

2- د حسین بشیریه‌ عقل در سیاست.

3- سقراگ، نوشته‌ كارل یاسپرز، ترجمه‌ محمد حسن لگفی.

4- د. حسین بشیریه‌، لیبرالیسم و محافچه‌كاری


ئەم بابەتە 391 جار خوێندراوەتەوە