Peshraw.jpg

لە ئاشوبەوە تا شانۆی بەڵگەنامەیی ئاوڕدانەوەیەک لە بەرهەمەکانی پیتەر وایس

پێشڕەو حسێن

ئەوەی موڵکی تاکە دەڤەرێک نەبێت هاوڵاتییەکی جیهانییە، ئەوەی ئەمڕۆ لە جیهاندا روودەدات پەیوەندی بە منەوە هەیە، چونکە دانیشتووی ئەم سەرزەمینەم، لە راستیدا من لەو کونجە بچوکەی شوێنی نیشتەجێم ناژیم، کەواتە هەموو رووداوەکانم بۆ گرنگە. راڤەکردنی ئەم قسەیە دەتوانێت بە ئاسانی رەنگدانەوەی دیدگای وایس بێت لە پانتایی شانۆدا، بە واتایەکیتر، ئەم نووسەرە ئەڵمانییە باوەڕی بە جۆرە قوتابخانەیەکی شانۆیی هەیە کە سەرەکیترین کەرەستەکانی نووسینی، رووداوە هاوچەرخەکانە، بەڵام ئەوەی لەم بوارەدا جێگەی سەرنجە شێوەی بەرکەوتنی وایسە لەگەڵ بیرۆکە، رووداو و جۆری پێشکەش کردنی. واتا هەمان ئەو جۆرە نمایشییەی لە بواری شانۆ و چوارچێوە جوانیناسیەکەدا پێی دەگوترێت نمایشی بەڵگەنامەیی. دەکرێت به ئاوڕدانەوە لە رووداوەکانی ئەو سەردەمەی تیایدا ژیاوە، لە بەرهەمەکانی پیتەر وایس و شانۆ تایبەتەکەی تێبگەین؛ هەڵگیرسانی جەنگی یەکەم و دووهەم و لێکەوتە جیاوازەکانی (کوشتار و وێرانی، بێ متمانەیی و بێ باوەڕیی تووندڕەوانە) کاردانەوەی رووناکبیرانی بوارە هونەرییەکانی لێکەوتەوە. گەڵاڵەی ئەم کاردانەوەیە،  تەنیا لەناو گووتار و بەیاننامەکاندا خۆی نەنواند بەڵکو زۆربەی کات لە فۆڕمێکی هونەریدا پێشکەش کرا، ئەمە جگە لەو کارانەی بەناوی ریالیزمی رەخنەکارانەوە پێشکەش دەکران (رۆمانی ماڵئاوا چەک، بەری رۆژئاوا ئارامە یان شانۆنامەی تفەنگەکانی خاتوو کارار، مردنی دێوەرەیەک) رۆحێک لە هەناوی بەرهەمە هونەرییەکاندا گنگڵی دەدا، که لە رووبەڕووبوونەوەی توخمی واقیعدا، لەپێش واقعیگەرایی رەخنەکارانەوە هەنگاوی دەنا، گرنگترین نموونەی ئەم رۆحیەتە، نیگای دیکۆمێنتاریانە و بابەتیانەیە بۆ پرسەکان. جان دوس پاسوسی نووسەری ئەمریکی، بۆ یەکەم جار ئەم شێوازەی لە زەمینەی ئەدەبدا بەکارهێناوە و رۆمانی یو ئێس ئای، بەپێزترین نموونەی کارکردنی ئەم نووسەرەیە لەم بوارەدا، بەڵام لەبواری ئەدەبیاتی شانۆ و پانتایی نمایشدا، بەکارهێنانی واقیعگەرایی دیکۆمێنتارییانە، زیاتر پەیڕەو کراوە و لەدوای ئەزموونە سەرەتاییەکانی  مەیرهۆلد و پیسکاتۆرەوە (که تەنیا نمایشی دەگرتەوە)، بێرتۆڵد برێشت بە کونجکۆڵکردنی وردبینانەتری ئەم پرسە، توانی لەڕووی تیۆرییەوە رەهەند و کاراییەکانی نیگای داستانی شیبکاتەوە. ئەم شێوه کارکرکردنە لە نێو نەوەی شەستەکانی نووسەراندا تەجەلای کرد، که بەرجەستەترین سیمای ئەو نەوەیە پیتەر وایسە. بەرهەمە سەرەتاییەکانی ئەم نووسەرە ئەڵمانییە (شانۆنامەی شەوێک بەدیار میوانەکانەوە، بورج) پەلکێش بوونییەتی بۆ پێشکەش کردنی دیدگا، ناوەخنێکی میتا واقیعگەرایی، کە تاڕادەیەک هاوشێوەی کافکایە، هەرچەندە هەڵبژاردنی بابەت لەلایەن وایسەوە دەرخەری مەیلی ئەم نووسەرەیە بۆ داڕشتنی شێوازێک، کە لە بەرهەمی دواتریدا دەردەکەوێت. شانۆنامەی "ماراساد، 1963"، درێژەپێدانی ئەو پڕۆسێسەیە که وایس پاش چەندین ساڵ گەڕان و لێکۆڵینەوە بەدەستی هێناوە و بەردەوام وردەکاری زیاتری لەسەر دەکات، ئەو  لە ماراساد- دا تۆتالیتی یان بناغەی گەڵاڵەیەک دادەڕێژێت که لەسەر چوار بنەمای سەرەکی راوەستاوە:

ئەلف ) پشتبەستن به واقیع وەک بیرۆکەی ناوەکی چیرۆک.

ب ) باوەڕهێنان بە مێژوو وەک زەمینەیەکی بابەتی و کاریگەر.

ج ) خولقاندنی پەیوەندییەکی ئەقڵانی لەنێوان رابردوو و هەنوکەدا.

د ) پشتبەستن و راوەستان لەسەر وشیاریی بینەر و دروستکردنی پەیوەندییەکی هەستەوەر و سۆزدارانە لەگەڵ وەرگر.

پیتەر وایس لەسەر بنەمای یەکەم، ئەم بەرهەمانەی نووسیوە:

الف ) ماراساد، که گێڕانەوەی بەشێکی ژیانی ژان پۆل مارا (سیمای بەرجستەی شۆرشی فەرەنسا) و مارکی دوسادی نووسەری فەرەنسییە.

ب ) شانۆنامەی "لێپێچینەوە"، که حیکایەتی دادگایی کردنی بەرپرسانی گرتووخانەی ئاشۆیتسە، لە سەردەمانی جەنگی دووهەمدا.

ج ) شانۆنامەی "ئاوازی ئەڵماسی تانیان"، که راپۆرتێکە لەسەر ئەفریقا و ئەو رووداوانەی لە ئەنگۆلا روویاندا.

د ) شانۆنامەی "دەربارەی ڤێتنام"، که چیرۆکی ئامادەبوونی ئەمریکاییەکان و سوپای فەرەنسا دەگێڕێتەوە لە ڤێتنام.

و ) شانۆنامەی "هۆڵدرلین"، که شیکردنەوەی 72 ساڵی تەمەنی هۆڵدرلینی شاعیرو غەزەلنووسی ئەڵمانییە و شانۆنامەی "ترۆتسکی لە مەنفا"، که  لە تەمەنی پەنجا ساڵی پیتر وایسدا چاپکراوە و بیرۆکەکەی، داستانی مەرگی لیۆن ترۆتسکی ( تیۆریسیەنی شۆڕشی روسیا) لە مەکسیکە.

وایس لەسەر بنەمای دووهەم، مێژوو، دەپەرژێتە سەر ئەو بابەتانەی که هەر یەکیان قۆناغێکی مێژوویان خولقاندووە: شۆرشی فەرەنسا، جەنگی دووهەم، گێرمەوکێشەکانی سەرمایەداریی، ئەدەب و شۆڕشی رووسیا.

بەڵام لەسەر بنەمای سێهەم و چوارەم، شانۆنامەکانی پیتەر وایس پەیڕەوی چەمکە دەلالییەکان نیین، بگرە دەگەڕێنەوە سەر ستاتیکای ئامادەیی بینەر و سەرچاوەی ئەم ئامادەییە. لە هەناوی ئەو داب و نەریتە شانۆییەدا که پیتەر وایس باوەڕی پێیەتی (وەکو مەیرهۆڵد، پیسکاتۆر و بێرتۆڵد برێشت) بینەر، تەنیا کاری تەماشاکردن نییە، بەڵکو چەشنی چاودێرێکی وشیار و بەئاگا، کاردانەوە دەنوێنێت، ئەم کاردانەوەیە لە روانگەی وایسەوە نه هەستەوەر و سۆزدارانە، بەڵکو دەبێت لەسەر بناغەیەکی ئەقڵانی بێت. لەراستیدا و بەپێی شوناسی شانۆی بەڵگەنامەیی، بێمانایە  وایس کار لەسەر تەوەری سەرگەرمی و ئەفسانەبێژیی بکات، چونکە ئەو بەدوای پێشکەشکردنی رەخنەیەکی شیکاریی و کونجکۆڵییەکی مێژووییەوەیە. ئەوەتا وایس، بەپێی پێداویستییە دەلالییەکان و کارایی شانۆی بەڵگەنامەیی، فۆتۆ و فیلم و سلاید بەکارناهێنێت، چونکە دەیەوێت تۆتالیتی بابەتییانەی بەرهەم و چیرۆکە لاوەکی و شاراوەکانی، بەشێوەیەک بۆ بینەر بگوێزێتەوە ئەنگێزەی غەریزیی بینەر بهەژێنێت، زەمینەی باوەڕپێهێنان و رەوتی پەیوەندیی بینەر لەتەک ناوەخنی بەرهەم، دەستەبەر و بەگەڕ بخات. بە واتایەکیتر و لە روانگەی وایسەوە، رووبەڕووبوونەوەی وشیاریی بینەر لەگەڵ ئەندێشەی دەق، نەشونمای زەینی بینەر و ئاگایی بینەر بەرامبەر به سەردەمەکەی، لێدەکەوێتەوە.


ئەم بابەتە 152 جار خوێندراوەتەوە