Faysal.jpg

جۆن ماینارد كینز و دەربازكردنی سەرمایەداری لە قەیران

نامیلكەی (جۆن ماینارد كینز و دەربازكردنی سەرمایەداری لە قەیران) كە لەلایەن فەیسەڵ عەلی ئابووریناس و سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستانەوە نووسراوە، كەوتە بەردیدی خوێنەران.

ئەو نامیلكەیە كە لەلایەن دەزگای رۆشنبیریی جەمال عیرفانەوە و لەسەر ئەركی د.تەها رەسوڵ لەمساڵدا چاپكراوە، بە وردی باس لە قوتابخانەی جۆن ماینارد كینز دەكات بەمەبەستی دۆزینەوەی رێگاچارەیەك بۆ قەیرانی ئابووریی جیهانیی لە ساڵی (1929 – 1933).

نووسەر لە پێشەكی نامیلكەكەدا نووسیویەتی: «ئەم قوتابخانەیە لە میانی ئەو هەلومەرجەی قەیرانی بێبازاڕی جیهانی، خوڵقاندنی بەدیاركەوت، كە قورساییەكی گەورەی خستەسەر زۆربەی دەوڵەتانی سەرمایەداری، بەتایبەتیش ئەوروپا، بەهۆی لاسەنگیی نێوان خواستی هەمووەكی لەبەرامبەر خستنەڕووی هەمووەكیی بەرهەمهێنان، لەم قەیرانەدا، پڕۆسەی بەرهەمداریی پەكیكەوت، بەدوایدا زۆربەی دامەزراوە دارایی و بەرهەمدارییەكان داخران و زۆرێكیان بەهۆی ئەو زیانە گەورەیەی لێیان كەوت، ئیفلاسبوونی خۆیان راگەیاند، ئەمەش پاڵنەرەكانی وەبەرهێنانی لاواز كرد یان نەهێشت، دەرئەنجامی حەتمی و راستەوخۆی ئەم رەوشە و دەركردنی كرێكاران و زیادبوونی بێكاریی بوو. لە ساڵی 1926 رێژەی بێكاری لە ئەوروپا (2 %)ی تێنەدەپەڕاند، بەڵام لە كۆتایی 1933 بۆ رێژەی (25 %) بەرزبۆوە، هاوشانی ئەمەش نرخ داشكانێكی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی كە رێژەی (60 %)ی تێپەڕاند، ئەمەش كاریگەریی بەرچاوی لەسەر قازانجی وەبەرهێنەران و داهاتی هەموو تاكەكانی كۆمەڵگە لە كرێكاران، رێكخەران و وەبەرهێنەران كرد».

ئاماژەی بەوەشداوە، لەو هەلومەرجەدا، قوتابخانەی كینزی سەریهەڵدا. كینز هەوڵیدا سیستمی سەرمایەداری لە داڕمان قوتار بكات، هاوكاتیش هزری كلاسیكی لەو هەڵانەی بەهۆی تێڕوانینەكانیانەوە تێی كەوتبوون پاككردەوە، لەبەر ئەوە تیۆرییەكەی بارتەقای شۆڕشێك بوو لە بواری هزری ئابووری، رێخۆشكەر بوو بۆ گەڵاڵەبوونی ئەو هزرە وەك زانستێكی سەربەخۆ.

دەشڵێن: «تیۆریی و سیاسەتی ئابووریی كینزی لە ماوەی دوای دووەمین جەنگی جیهان تا سەرەتای حەفتاكان بە تەواوی زاڵ بوو، چەندین ئابووریی دەوڵەتانی پێشكەوتوو بە دەست هەڵئاوسان و خاوبوونی گەشەی ئابوورییەوە گیرۆدە بوون. لە حەفتاكاندا، دیاردەی ئەوەی پێی دەوترا پوكانەوەی هەڵئاوساو (stagflation) روویدا، ئەم دیاردە ئابوورییە كاریگەریی لەسەر ناوبانگی تیۆری كینزی هەبوو، بەوەی سیاسەتێكی رۆشنی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵیدا نەبوو».

رەخنەگرانی بواری ئابووری پێیان وابوو، حكومەتەكان ناتوانن لە رێی رێكخستنی سوڕی ئابوورییەوە، بە پراكتیزەكردنی سیاسەتی باج ئەو دیاردەیە تێپەڕێنن، بۆ ئەو مەبەستە پێداگیریان لەسەر پەنابردنە بەر سیاسەتێكی دارایی دەكرد، بەوەی حكومەت دەتوانێ بەتەواوی كۆنترۆڵی داراییەكەی بكات و لێوەیشی كاربكاتە سەر نرخی سوود و ئەنجامەكەشی سوككردنی باری قورسی ئەو كارەساتە ئابوورییەی كە لێیكەوتبوەوە.

لە بەشێكی دیكەی پێشەكی نامیلكەكەیدا، فەیسەڵ عەلی روونیدەكاتەوە، لە قەیرانی دارایی و ئابووریی ساڵی 2008دا، جارێكی تر هزری كینزی بەدیاركەوتەوە، تیۆری كینزیان بە بنچینەی ئەو سیاسەتە ئابوورییانە دانا كە بۆ بەرەنگاریی قەیران دەگیرێتەبەر، هەردوو حكومەتی ئەمریكا و بەریتانیا بۆ رووبەڕووبوونەوەی قەیرانەكە پەیڕەوی سیاسەتی ئابووریی كینزییان كرد. «گریگۆری مانكیو» پرۆفیسۆری زانكۆی هارڤارد لە وتارێكیدا لە نیۆیۆرك تایمز ئاماژەی بەوە كردووە، ئەگەر دەتەوێ گوێ بۆ یەك ئابووریناس شل بكەیت تا لەو كێشانەی رووبەڕووی ئابووریی دەبنەوە تێبگەیت، بێگومان ئەو زانا ئابوورییە جۆن ماینارد كینزە .

ئەم نامیلەكەیە كە لە دووتوێی (155) لاپەڕە پێكهاتووە، بەم ناونیشانانە باس لە قوتابخانەی جۆن ماینارد كینز دەكات: رەوتی ژیانی جۆن ماینارد كینز، كینز ئابووریی كلاسیك سەراو ژوور دەكات، تێڕوانینی كلاسیك بۆ قەیرانی ئابووری، تێڕوانینی كینز بۆ قەیرانی ئابووری، كینز و كۆنگرەی برین ودز، گریمانە بنچینەكانی تیۆری كینز، خستنەڕووی پارە، كەلێنی هەڵئاوسان، هاوسەنگیی خستنەڕووی هەمووەكی، مۆدێلی هارود – دۆمار (1939 – 1945)، وەبەرهێنان، سیاسەتی دارایی، تێڕوانینی نیو كینزییەكان، كینز و قەیرانی دارایی ئابووریی 2008 و كینز و كۆرۆنا ڤایرۆس).


ئەم بابەتە 63 جار خوێندراوەتەوە