245803872_4695872973766629_5888382067456759627_n.jpg

دەربارەی سنوور قایمی ئەدیبانی ئێمە

شوان ئەحمەد

خۆداپۆشین و خۆشاردنەوە


هاوینی ئەم ساڵ هاوڕێی ئازیز و نووسەری هەمەکار و پڕ بەرهەم ڕێبوار سیوەیلی، کتێبێکی گرنگ و بایەخداری لەسەر یەکێک لەداهێنەرە گەورەکانی نەتەوەکەمان و شاعیری جوانیناسی عەبدوڵڵا گۆران، خستە بەردەستی خوێنەران.
ئەو نووسخەیەی لەگەڵ دەرچوونی کتێبەکەدا بەسوپاسەوە بەدیاری بۆی ناردم، هەر زوو دەستم بەخوێندنەوەی کردوو بەو (٥١٦) لاپەڕەیەی کە قەوارەی کتێبەکەیە، سیوەیلی توانیویەتی پەنجەرەیەکمان بەڕووی جیهانە شیعرییەکەی ئەو شاعیرە مەزنەدا بۆبکاتەوە.
بەڵام ئەوەی جێی داخ و هەڵوەستەکردنە بۆ مامۆستا ڕێبوار و بۆئێمەش وەک خوێنەرێک، ئەو گلەیی و دەردەدڵەیە کەلەدەروازەی کتێبەکەو بەدروستی لە لاپەڕە(٣٥ و ٣٦) دا هاتووەو دەڵێت:(ئەم کتێبە تەنیا ئەوکاتە بەتەواوبوو دەزانم کەژیاننامەی ڕاستەقینەی گۆران بنووسرێتەوە.. ئاخر ئەو ژیاننامەیەی بۆ گۆران نووسراوەتەوە، زیاتر ژیانی ئەوی شاردۆتەوە، نەک ئاشکرای بکات. هەتا مرۆڤ ئەو ژیانە ڕاستەقینەیەی ئەم داهێنەرە نەزانێت کە ئەزموونی کردووە، ناتوانێت لەکۆدەکانی شیعری گۆران و پەنابردنی بۆ زمانێکی تایبەت و ئەو وشانەی بەکاری بردوون، تێبگات).
بەلای منەوە وەک خوێنەرێک نەک بۆ گۆران، بۆ تێکڕای ئەدیبانی کورد(بەوانەی کۆچییان کردووە و بەوانەشیان هێشتا لەژیاندا ماون)، ئەوەی جێ پرسیار بووە ئەوەیە، بۆچی ژیاننامەیەکی ڕاستەقینەی ئەدیبانی کورد بەردەست نییە؟
ئەو خۆ گرمۆڵەکردن و خۆشاردنەوە و خۆداپۆشینە چییە، ئەدیبانی ئێمە دەیکەن یان خەڵکانی دیکە دەرهەقیان دەیکات؟ ئەو هەموو مەرز و شورا و سنووربەندیانە چییە کەناهێڵێت خوێنەرێک بەکامی دڵی خۆی، لەژیانی ڕاستەقینەی ئەدیبێکی دڵخوازی وردبێتەوەو بەرهەمەکانی لەبەر ڕۆشنایی ژیاننامەکەیدا بخوێنێتەوە؟
ژیاننامەی ئەدیبانی ئێمە، بۆتە لوغز و تەلیسم و مەتەڵێکی قورس و عاسی. مەسەلەکە هەر گۆران و یەک و دوانی ترنین، مێژووی ئەدەبی کوردی یەکپارچە وایە.
ئێستاش وەک حەکایەتی مێش هەر باس لەوەدەکرێت، ئەرێ حەبیبەکەی نالی ڕاستە یان درۆ؟ حەبیبە بوونەوەرێک بووە لەگۆشت و ئێسقان، یاخود لە خێو و تارماییەک زیاتر نەبووە؟
ئەی ست فاتیمەکەی هەردی، واقعییە یان فانتازیا و ئەندێشەی شاعیر خوڵقاندوویەتی؟ ئەو هەموو شیعرە لیرکییە ناسکەی فەرەیدوون عەبدول بەرزنجی، بۆ کام سەمەن کافرۆشە هۆنراوەتەوە؟
هاوکات تائەمڕۆش مەسەلەی تیرۆرکردنی شاعیرێکی هەست ناسک و کورد پەروەری وەک ئەحمەد موختار جاف و غافڵکوژی جەمال عیرفان، هەر مەتەڵەو بەفسکە فسک و لەپەناو پەسێودا، بەجۆرێک باس دەکرێت. وەک چۆن کوژرانی عیرفان ئەحمەدی جوانە مەرگ و خۆکوشتنی ژەنەراڵی پاییزیش، هەر بە ناڕوونی و بە پەنهانی دەمێنێتەوە.


وەک خوێنەرێک خەفەت لەوە دەخۆم، دەتوانم بەزمانێکی فەسیح و بەپیتی درشت و بەدوورو درێژی باسی وردو درشتی ژیانی (محەمەد شوکری و محەمەد ماغوت و حوسێن مەردان و جان دەمۆ و ئەدۆنیس و سەیاب و چارلس بۆکۆڤسکی و ژان ژینێ و کافکا و نیتشە و پێسوا و بۆدلێر و ڕامبۆ و دیستۆفیسکی و ڤان کوخ و ژان ژاک ڕۆسۆ و ستیڤان زڤایچ و باسترناک و هۆڵدەرلین و هایدیگەر و هانا ئارێنت و چیزاری بافیتزی و کامێ کلۆدێل و فروغی فروغزاد و فریدا کالۆ و پیکاسۆ و ڤێرلین و مارکیزە دی ساد)بکەم.
کەچی کە مەسەلەکە دێتە سەر ژیاننامەی (شێرکۆ بێکەس، شێخ نووری شێخ ساڵح، حوسێن عارف، دڵدار، ئازاد سوبحی، عەبدوڵڵا پەشێو، بەختیار عەلی، ئارام کاکەی فەلاح و ..... هتد)، هەر ئەوەندە دەتوانم بڵێم:(لەو ساڵەدا هاتوونەتە دونیاو ئاستی خوێندنیان ئەوە بووە و بەرهەم و نووسینیان ئەوەیەو ماوەیەک لەم دەزگا یان لەو فەرمانگە کاریان کردووە و... ئاو بێنەو دەست بشۆ).


هەمووان ئەوە دەزانین ئەدیبانی ئێمە(ئەوسا و ئێستاشی لەگەڵدابێت)، منێکی ئازادیان نەبووە تابتوانن ئازادانە، تەعبیر لەخۆیان بکەن و ڕاشکاوانە ژیاننامەی خۆیان بنووسنەوەو بێ سانسۆر باس لەتایبەتمەندییەکانی خۆیان بکەن.
مرۆڤێکی بێبەش لەئازادی و سانسۆرکراوی ژێر جەبرە کۆمەڵایەتی و کولتووری و ئایینیەکان، چۆن دەتوانێت ئازادانە بنووسێت و خۆڕسکانە بیربکاتەوە و شەفافانەش، باس لەخۆی بکات.
بەڵام خۆ تەنانەت لەنێو کۆمەڵگە داخراو و کولتوورە پڕ دیسپلینەکانیشدا، هێشتا ئەدیبان بوێری ئەوەیان تێدایە بەنووزە و لەپەراوێزێکی بەرتەسکیشدا بێت، بێ دەمامک و بێ خۆگرمۆڵەکردن و بێ سڵەمینەوە، هەندێ شتمان لەسەر ژیان و سەربووردەی خۆیان پێبڵێن.
بۆ نمونە لە نێو ئەدیبانی عەرەبدا کەسانی وەک :(تۆفیق حەکیم و سوهێل ئیدریس و نەوال سەعدوای و لەیلا بەعلەبەکی و محەمەد شوکری و حامید عەبدولسەمەد و .... هتد)، هەن. کەچی لەم وێرانخانەیەی کۆمەڵگەی کوردیدا، هەتابێت ئەدیبانی ئێمە دیوار هەڵدەچنن و سنووری ژیانی تایبەتی خۆیان قایمتر دەکەن.
سیوەیلی دەڵێت:( تامرۆڤ ژیانی ڕاستەقینەی گۆران نەزانێت کە ئەزموونی کردووە، ناتوانێت لەکۆدەکانی شیعری گۆران و پەنابردنی بۆ زمانێکی تایبەت و ئەو وشانەی بەکاری بردوون، تێبگات).
دەی ئەم قسەیە بۆ تێکڕای ئەدیبانی دیارو داهێنەری ئێمە ڕاستە، هەر لە بابە تاهیری عوریانەوە بیگرە، تابە عەتا محەمەد دەگات.
کەوابێت خوێنەرانی ئێمە بەو پێیەی لەژیانی ڕاستەقینەی هیچ ئەدیب و داهێنەرێکمان نازانین، ئەوا ناتوانین لەکۆدی ڕستەو دەستەواژەکانیان حاڵی ببین و دەست بەتاڵ دێینە دەرێ. ئەمەش وادەکات خوێندنەوەی ئێمە بۆ تێکست و بەرهەمی ئەدیبانمان، جۆرێک بێت لەئاسنی سارد کوتین و تێگەیشتنێکی ڕووکەش و نیوە ناچڵ.


ئەم بابەتە 65 جار خوێندراوەتەوە